Çevre Koruma ve Kontrol

Çevre Koruma ve Kontrol, çevre kirliliğini ölçen, azaltan ve önleyen tesislerin gündelik işleyişini yürütecek teknik personeli yetiştiren bir ön lisans programıdır. Programın adındaki iki kelime iki ayrı işi anlatır. "Koruma", kirliliğin oluşmasını engelleyen ya da oluştuktan sonra gideren süreçlerin kurulmasıdır: bir atıksu arıtma tesisinin çalıştırılması, katı atığın uygun biçimde toplanması ve bertarafı, bir bacadan çıkan emisyonun azaltılması. "Kontrol" ise ölçme ve denetleme işidir: numune almak, laboratuvarda analiz etmek, sonucu kayda geçirmek ve sınır değerlerle karşılaştırmak.

Alanın merkezinde arıtma tesisi vardır. Bir atıksu arıtma tesisi, mekanik, kimyasal ve biyolojik kademelerden oluşan bir zincirdir ve bu zincirin her halkası ayrı bir işletme bilgisi ister. Çamurun ne zaman geri döndürüleceği, havalandırmanın ne kadar sürdürüleceği, hangi kimyasalın hangi kademede verileceği, biyolojik havuzdaki canlı topluluğun sağlıklı olup olmadığı gündelik kararlardır. Bu kararları veren kişi mühendis olabilir; ancak kararı uygulayan, cihazı izleyen, numuneyi alan ve kaydı tutan kişi çoğunlukla teknikerdir.

İkinci merkez laboratuvardır. Suda çözünmüş oksijen, askıda katı madde, kimyasal ve biyolojik oksijen ihtiyacı, iletkenlik ve asitlik gibi büyüklükler ölçülmeden hiçbir arıtma süreci yönetilemez. Bu nedenle programın müfredatında kimya ve çevre kimyası laboratuvar dersleri belirgin bir yer tutar. Ölçüm yapmak kadar ölçümün güvenilirliğini korumak da işin parçasıdır: numunenin doğru alınması, doğru saklanması ve analizin doğru zamanda yapılması sonucun geçerliliğini belirler.

Üçüncü merkez mevzuattır. Çevre alanında "ne kadar kirlilik kabul edilebilir" sorusunun cevabı teknik değil hukukidir: sınır değerler yönetmeliklerle konur, ölçüm ve raporlama yükümlülükleri yine mevzuatla düzenlenir. Bu yüzden çevre teknikerliği, cihaz kullanmayı bildiği kadar hangi kaydın hangi kurala göre tutulduğunu da bilen bir meslektir.

Alan, [çevre mühendisliği](/bolum/cevre-muhendisligi) ile konu paylaşır, [kimya teknolojisi](/bolum/kimya-teknolojisi) ve [laboratuvar teknolojisi](/bolum/laboratuvar-teknolojisi) ile yöntem paylaşır, [iş sağlığı ve güvenliği](/bolum/is-sagligi-ve-guvenligi) ile ise mevzuat mantığını paylaşır. Paylaşmak aynı olmak değildir; ayrım başlığı bu farkı açar.

[Çevre mühendisliği](/bolum/cevre-muhendisligi) dört yıllık bir lisans programıdır ve tasarımı merkeze alır: bir arıtma tesisinin hangi kademelerden oluşacağını, havuz hacimlerinin ne olacağını, hangi prosesin hangi kirlilik yüküne uygun olduğunu hesaplayarak belirlemek mühendisliğin işidir. Çevre Koruma ve Kontrol iki yıllık bir ön lisans programıdır ve tasarlanmış tesisin işletilmesini, ölçülmesini ve kayda geçirilmesini merkeze alır. İki alan aynı tesisin içinde çalışır; biri tesisin nasıl kurulacağını, diğeri kurulan tesisin nasıl çalıştırılacağını önceler.

[Kimya teknolojisi](/bolum/kimya-teknolojisi) ile ayrım amaç ayrımıdır. Kimya teknolojisi bir ürünün üretim sürecini merkeze alır; çevre koruma ve kontrol ise üretimin geride bıraktığı atık ve emisyonu merkeze alır. İkisi de laboratuvar ve temel işlemler bilgisi kullanır, ancak sorular farklıdır: biri "bu ürün nasıl daha iyi üretilir", diğeri "bu atık nasıl zararsız hâle getirilir" diye sorar.

[Laboratuvar teknolojisi](/bolum/laboratuvar-teknolojisi) ve [gıda kalite kontrolü ve analizi](/bolum/gida-kalite-kontrolu-ve-analizi) ile ayrım numunenin kaynağındadır. Bu programların analiz yöntemleri geniş biçimde örtüşür; ayrım, ölçülen şeyin bir gıda ürünü mü yoksa bir çevresel ortam mı olduğudur. Çevresel numune, üretim hattındaki numuneden farklı olarak değişken ve denetimsiz bir ortamdan gelir; bu da numune alma tekniğini ayrı bir uzmanlık hâline getirir.

[İş sağlığı ve güvenliği](/bolum/is-sagligi-ve-guvenligi) ile ayrım korunan öznede yatar. İş sağlığı ve güvenliği çalışanı korur; çevre koruma ve kontrol ise tesisin dışındaki ortamı ve toplumu korur. Bu iki alan pratikte sık sık aynı kişide birleşir, çünkü her ikisi de ölçüm, kayıt ve mevzuat mantığıyla çalışır. Nitekim bu programın ders planında iş sağlığı ve güvenliği dersi yer alır.

[Alternatif enerji kaynakları teknolojisi](/bolum/alternatif-enerji-kaynaklari-teknolojisi) ve [iklimlendirme ve soğutma teknolojisi](/bolum/iklimlendirme-ve-sogutma-teknolojisi) ile temas noktası enerji ve emisyondur; [harita ve kadastro](/bolum/harita-ve-kadastro) ile temas noktası ise alan ve arazi verisidir. Bu programlar çevre teknikerinin çalıştığı projelerde yanında bulunur, ancak hiçbiri onun yerine geçmez.

Bir başka karışma noktası unvan tarafındadır. Bu programdan mezun olmak, mühendislik unvanı ya da mühendislik yetkisi vermez. Kaynak sayfada mezuniyette kazanılan unvan ayrıca yazılıdır ve aşağıdaki başlıkta olduğu gibi aktarılmıştır.

Aşağıdaki bilgiler Tekirdağ Namık Kemal Üniversitesi Çorlu Meslek Yüksekokulu'nun Çevre Koruma ve Kontrol programı için yayımladığı iki ayrı sayfadan alındı ve hangi bilginin hangi sayfadan geldiği ayrı ayrı yazılmıştır.

Birinci sayfa programın bilgi paketidir. Bu sayfada programın adı Çevre Koruma ve Kontrol Ön lisans Programı olarak, kazanılan derecenin seviyesi ise Önlisans olarak yazılıdır. Öğretim süresi bu sayfada yazılı olmadığı için süreye ilişkin hiçbir bilgi bu kaynaktan çıkarılmadı. Aynı sayfada kabul koşulu "Ortaöğretim mezunu olmak" biçiminde yazılıdır. Mezuniyette kazanılan unvan da bu sayfada şöyle yazılmıştır: "Mezun olunduğunda Çevre Koruma ve Kontrol Programı diplomasına sahip olunur. Ünvanı ise "Çevre Teknikeri"dir." Kaynaktaki "Ünvanı" yazımı düzeltilmeden aktarıldı.

Aynı sayfada programın amacı, arıtma tesislerinin çalışma prensibine hakim olan; su, toprak ve hava kirlilik düzeyini tespit edebilecek; sanayi kuruluşlarının çevre ihtiyaçlarına yanıt verebilecek nitelikte Çevre Teknikeri yetiştirmek olarak tanımlanmıştır.

Birinci sınıf ders adları da bu bilgi paketi sayfasından alındı. Güz döneminde şu dersler yazılıdır: Atatürk İlkeleri ve İnkılâp Tarihi I, Bilgisayar Destekli Teknik Resim, Çevre Koruma ve Kontrol Programına Giriş, Çevre Mikrobiyolojisi, Fizik, Genel Kimya, Matematik, Türk Dili I, Yabancı Dil I (İngilizce), Çevre Hukuku ve Etik, Su Kalite Kontrolü ve ayrıca "Seçmeli Dersler" başlığı.

Bahar döneminde şu dersler yazılıdır: Atatürk İlkeleri ve İnkılâp Tarihi II, Çevre Kimyası ve Laboratuarı I, Çevresel Etki Değerlendirilmesi, İçme Sularının Arıtılması, Katı Atık Yönetimi, Su Temini ve İletimi, Temel İşlemler I, Türk Dili II, Yabancı Dil II (İngilizce), Araştırma ve Raporlama Teknikleri, Çevre Jeolojisi, Kalite Yönetimi, Temiz Üretim Teknolojileri ve ayrıca "Seçmeli Dersler" başlığı.

İkinci sayfa programın ders kataloğudur ve ikinci sınıf listeleri bu sayfadan alındı. Bu sayfa zorunlu ve seçmeli ayrımını yazdığı için ayrım burada da korunmuştur. İkinci sınıf güz döneminde zorunlu olarak şu dersler yazılıdır: Arıtmada Otomasyon Teknolojileri, Arıtma Tesislerinin İşletimi, Bilgi ve İletişim Teknolojileri, Çevre Kimyası ve Laboratuarı II, Çevre Sağlığı ve Mevzuatı, Endüstriyel Kirlenme Kontrolü, Evsel ve Endüstriyel Atıksuların Arıtılması, İş Sağlığı ve Güvenliği, Temel İşlemler II. Aynı dönemde seçmeli olarak Çevresel Enerji Sistemleri yazılıdır.

İkinci sınıf bahar döneminde zorunlu olarak yalnızca Staj yazılıdır. Seçmeli olarak şu dersler yazılıdır: Arıtma Tesisi Ekipmanları, Arıtma Tesisi Tasarımı, Atık Geri Kazanım Teknikleri, Dönem Çalışması, Gürültü Kirliliği, Havza Yönetimi, İleri Arıtma, İş Yeri Eğitimi, İş Yeri Uygulaması, Kentleşme ve Çevre Sorunları, Mesleki İngilizce, Sıfır Atık Yönetimi, Tehlikeli Atıkların Yönetimi, Toprak Kirliliği.

Bu listelerle ilgili sınırlar açıkça yazılmalıdır. Ders adları kaynaktaki yazımıyla bırakıldı: "Çevre Kimyası ve Laboratuarı" adındaki "Laboratuarı" yazımı, "Çevresel Etki Değerlendirilmesi" adındaki "Değerlendirilmesi" çekimi ve "Atatürk İlkeleri ve İnkılâp Tarihi" adındaki şapkalı harf düzeltilmedi. Bilgi paketi sayfası birinci sınıf derslerinde zorunlu ve seçmeli ayrımı yapmadığı için birinci sınıf listelerinde böyle bir ayrım yazılmadı; o listelerde geçen "Seçmeli Dersler" başlığının altındaki adlar kaynakta açılmadığı için bu sayfada da açılmadı. Ders kodu, kredi, teorik ve uygulama saatleri ile AKTS değerleri bilerek aktarılmadı; kaynak sayfalardaki dönem toplamı rakamları da kullanılmadı. Staj süresine ilişkin hiçbir bilgi yazılmadı. Ders kataloğu sayfasında öğretim düzeyi ve öğretim süresi yazılı olmadığı için program kimliğine ilişkin iddia yalnızca bilgi paketi sayfasına dayandırıldı. Bu listeler tek bir üniversitenin ders planıdır ve her üniversitenin planı farklıdır.

Listelerin akışı programın mantığını gösterir: birinci yıl fizik, kimya, matematik, mikrobiyoloji ve hukuk zemini ile su tarafına giriş; ikinci yılın güzü arıtma tesisi işletimi, endüstriyel kirlenme, laboratuvar ve mevzuat; ikinci yılın baharı ise ağırlıklı olarak uygulama ve seçmeli derinleşme.

Programın hedeflediği işler, kirliliğin ölçüldüğü ve giderildiği her yerde bulunan ara kademe teknik pozisyonlardır. Atıksu ve içme suyu arıtma tesislerinde işletme personeli, çevre laboratuvarlarında analiz teknikeri, numune alma görevlisi, katı atık ve geri kazanım tesislerinde işletme personeli, sanayi kuruluşlarının çevre birimlerinde teknik destek personeli bu pozisyonların yaygın örnekleridir.

Mezunların çalıştığı ortamlar arasında belediyelerin su ve kanalizasyon idareleri, organize sanayi bölgelerinin ortak arıtma tesisleri, çevre danışmanlık ve ölçüm firmaları, akredite çevre laboratuvarları, katı atık ve bertaraf tesisleri ile üretim yapan işletmelerin çevre ve kalite birimleri yer alır. Sıfır atık ve geri kazanım uygulamalarının yaygınlaşması, atık yönetimi tarafındaki teknik personel ihtiyacını daha görünür kılmıştır.

Alanın önemli bir özelliği kayıt ve raporlama yükümlülüğüdür. Ölçüm sonuçlarının belirli biçimlerde tutulması ve ilgili kurumlara bildirilmesi gerekir. Bu nedenle çevre teknikeri işinin bir kısmını sahada, bir kısmını laboratuvarda, bir kısmını ise masada geçirir. Bu üçlü yapı işi tekdüzelikten uzaklaştırır, ancak titizlik ister.

Ön lisans mezunları için sürekliliğin ana yolu dikey geçiştir. ÖSYM'nin Dikey Geçiş Sınavı ile lisans programlarına geçiş için başvuru yapılabilir. Hangi ön lisans programından hangi lisans programlarına geçiş yapılabileceği listesi yıllara göre değiştiği için bu sayfada hedef program listesi verilmiyor; ÖSYM dikey geçiş kılavuzu esas alınmalıdır.

Bu rehberde hiçbir pozisyon için maaş aralığı, istihdam oranı ya da iş bulma süresi verilmiyor. Bu rakamlar yıla, şehre ve kuruma göre değişir ve doğrulanmış kaynak olmadan yazılması yanlış bilgi üretmek olur.

Program, laboratuvarda ve sahada birlikte çalışmaktan rahatsız olmayan öğrenciye uygundur. Bu iş masa başında bitmez: numune almak için tesise, dereye, bacaya ya da depolama alanına gitmek gerekir. Hava koşulundan, kokudan ve gürültüden kolay etkilenen bir öğrencinin alanın saha tarafında zorlanması olasıdır.

Kimya bu alanın omurgasıdır. Müfredatta genel kimya, çevre kimyası ve laboratuvar dersleri ile temel işlemler derslerinin bulunması, alanın kimyasal düşünme olmadan yürümediğini gösterir. Kimyadan uzak durmak isteyen öğrenci için bu program uygun değildir.

Alan aynı zamanda kural bilinci ister. Çevre hukuku ve etik dersinin birinci sınıfta, çevre sağlığı ve mevzuatı dersinin ikinci sınıfta yer alması tesadüf değildir: bu meslekte bir ölçümün değeri, hangi kurala göre ve nasıl yapıldığına bağlıdır. Kayıt tutmayı ve prosedüre uymayı gereksiz bulan bir öğrenci alanla uyuşmaz.

Son olarak alan sorumluluk duygusu ister. Yanlış işletilen bir arıtma tesisi ya da eksik bildirilen bir ölçüm, doğrudan insan sağlığına ve yaşam ortamına etki eder. Yukarıdaki kanun başlığı bu sorumluluğun neden bir kamu hizmeti sayıldığını gösterir.

Birinci not: Program adı üniversiteler arasında farklı yazılabilir ve ders planı farkı belirgindir. Bazı programlar su ve atıksu tarafını, bazıları katı atık ve geri kazanımı, bazıları ise hava kirliliği ve ölçüm tarafını ağırlıklandırır. Tercih listesi yapılırken her programın kendi ders planı ayrı ayrı okunmalıdır.

İkinci not: Aynı aile içindeki [kimya teknolojisi](/bolum/kimya-teknolojisi), [laboratuvar teknolojisi](/bolum/laboratuvar-teknolojisi) ve [iş sağlığı ve güvenliği](/bolum/is-sagligi-ve-guvenligi) programlarıyla karşılaştırma yapılması yerinde olur. Bu programlar bu programla geniş biçimde örtüşür; hangisinin uygun olduğu öğrencinin hedeflediği işe göre değişir.

Üçüncü not: Lisans düzeyinde bu işi yapmak isteyen öğrenci için [çevre mühendisliği](/bolum/cevre-muhendisligi) ayrı bir yol oluşturur. Bu program sayısal puan türüyle öğrenci alır; ön lisans programı ise TYT puanıyla öğrenci alır. Bu ayrım tercih stratejisini doğrudan etkiler.

Dördüncü not: Alandaki mevzuat sık değişir ve sınır değerler zaman içinde sıkılaşır. Programın kalıcı kazanımı belirli bir yönetmelik maddesi değil, numune alma disiplini, analiz güvenilirliği, tesis işletme mantığı ve kayıt düzenidir. Ders adlarındaki güncel başlıklara bakarken bu ayrımı gözden kaçırmamak gerekir.

Beşinci not: Bu rehber bölümün ne olduğunu anlatır; hangi üniversiteye hangi puanla girileceğini anlatmaz. Taban puan, başarı sıralaması ve kontenjan her yıl değişir ve tek geçerli kaynağı ÖSYM tercih kılavuzu ile YÖK Atlas'tır. Bu sayfada bilerek puan, sıralama ya da maaş rakamı verilmiyor: eksik bilgi, yanlış bilgiden iyidir.