Çevre Sağlığı

Çevre Sağlığı, insan sağlığını doğrudan etkileyen çevre öğelerinin ölçülmesini, izlenmesini ve denetlenmesini konu edinen iki yıllık bir ön lisans programıdır. Bu alanın çerçevesi basit bir soruyla kurulur: içilen su, solunan hava, üzerinde yaşanan toprak, üretilen atık ve tüketilen gıda insan sağlığı bakımından hangi noktada güvenli, hangi noktada değildir? Bu soruya laboratuvar ölçümüyle, saha denetimiyle ve halk sağlığı bilgisiyle birlikte cevap aranır.

Alanın birinci ayağı temel fen bilgisidir. Genel biyoloji, genel kimya, genel mikrobiyoloji ve biyoistatistik bu ayağın konularıdır. Bir su örneğinin ya da bir gıda numunesinin ne anlama geldiğini okuyabilmek için önce canlının, molekülün ve sayının dili bilinmelidir; bu nedenle plan daha ilk yılında laboratuvarın temel bilgisini kurar.

İkinci ayak sudur. Hidroloji, su arıtımı, atıksu arıtımı ve su kirliliği ile kontrolü bu ayağın konularıdır. Suyun kaynağından musluğa kadar izlediği yol, bu yol boyunca hangi noktalarda kirlenebileceği, hangi işlemlerden geçirildiği ve kullanıldıktan sonra nereye gittiği bu alanın en eski ve en kalıcı konusudur.

Üçüncü ayak hava ve iklimdir. Klimatoloji ile hava kirliliği ve kontrolü bu ayağın konularıdır. Hava kalitesinin mevsime, coğrafyaya, ısınma biçimine ve yerleşim düzenine göre değişmesi, bu alanın ölçüm ve izleme tarafını doğrudan ilgilendirir.

Dördüncü ayak toprak ve atıktır. Toprak kirliliği ve katı atıklar bu ayağın konularıdır. Atığın toplanması, taşınması, ayrıştırılması ve bertaraf edilmesi bir çevre işi olduğu kadar bir sağlık işidir; yanlış yönetilen atık en hızlı biçimde suya ve toprağa geçer.

Beşinci ayak hastalık ve halk sağlığı bilgisidir. Hastalıklar bilgisi, halk sağlığı, bulaşıcı hastalıklar ve genel parazitoloji bu ayağın konularıdır. Bu alanın mezunu hastayı tedavi eden kişi değildir; hastalığın çevreden gelen yolunu kesmeye çalışan kişidir. İkisi arasındaki fark bu programın kimliğini belirler.

Altıncı ayak gıda ve toksikolojidir. Gıda hijyeni ve sanitasyon ile çevre toksikolojisi bu ayağın konularıdır. Bir işletmenin mutfağında, bir depoda ya da bir üretim hattında hijyen koşullarının değerlendirilmesi bu alanın gündelik işlerinden biridir.

Yedinci ayak uygulama ve değerlendirmedir. Çevre sağlığı uygulamaları, çevresel etki değerlendirmesi, ekoloji ile çevre ve enerji bu ayağın konularıdır. Burada öğrenci tek tek konuları değil, bir yerleşimin ya da bir yatırımın bütününü çevre ve sağlık açısından okumayı öğrenir.

Bu yedi ayak alanı hem sağlık hem de çevre teknolojisi tarafına yakın kılar. Kirliliğin teknik tarafına ilgi duyan öğrenci için [çevre koruma ve kontrol](/bolum/cevre-koruma-ve-kontrol), ölçüm ve izleme tarafına ilgi duyan öğrenci için [çevresel ölçüm ve izleme sistemleri teknikerliği](/bolum/cevresel-olcum-ve-izleme-sistemleri-teknikerligi), laboratuvar tarafına ilgi duyan öğrenci için [laboratuvar teknolojisi](/bolum/laboratuvar-teknolojisi), mühendislik tarafına ilgi duyan öğrenci için [çevre mühendisliği](/bolum/cevre-muhendisligi) bu alanın komşularıdır.

Bu program birkaç alanla karıştırılır. En sık karıştığı yer çevre teknolojisi programlarıdır. [Çevre koruma ve kontrol](/bolum/cevre-koruma-ve-kontrol) kirliliğin teknik olarak önlenmesine ve arıtma süreçlerine, [çevresel ölçüm ve izleme sistemleri teknikerliği](/bolum/cevresel-olcum-ve-izleme-sistemleri-teknikerligi) ölçüm cihazlarına ve izleme düzeneklerine, [su ve atık yönetimi teknikerliği](/bolum/su-ve-atik-yonetimi-teknikerligi) ise suyun ve atığın yönetim döngüsüne yakın durur. Bu programda ise bütün bu konular insan sağlığı ekseninde toplanır; sorunun sonunda her zaman bir sağlık sonucu vardır.

İkinci karışma noktası mühendislik programlarıdır. [Çevre mühendisliği](/bolum/cevre-muhendisligi) dört yıllık bir lisans programıdır ve tesis tasarımı, proses hesabı ve proje yürütme tarafında durur. Bu program iki yıllık bir ön lisans programıdır ve tasarımın değil, ölçümün, denetimin ve saha uygulamasının tarafındadır. İki alanı aynı işin iki adı sanmak yaygın bir yanılgıdır.

Üçüncü karışma noktası aynı aileden gelen yeni adlı programlardır. [Çevre sağlığı ve çevresel risk yönetimi teknikerliği](/bolum/cevre-sagligi-ve-cevresel-risk-yonetimi-teknikerligi) adından da anlaşılacağı gibi bu programa çok yakın bir çerçeve kurar; ancak ad benzerliği ders planlarının aynı olduğu anlamına gelmez. Bu tür durumlarda karar, adın değil, ilgili üniversitenin yayımladığı ders planının okunmasıyla verilmelidir.

Dördüncü karışma noktası sağlık laboratuvarı programlarıdır. [Tıbbi laboratuvar teknikleri](/bolum/tibbi-laboratuvar-teknikleri) ve [patoloji laboratuvar teknikleri](/bolum/patoloji-laboratuvar-teknikleri) insandan alınan örnekle çalışır; [laboratuvar teknolojisi](/bolum/laboratuvar-teknolojisi) ve [kimya teknolojisi](/bolum/kimya-teknolojisi) endüstriyel numunelerle çalışır. Bu programda numune çoğunlukla insandan değil, çevreden alınır: sudan, havadan, topraktan, atıktan ve gıdadan.

Beşinci karışma noktası gıda programlarıdır. [Gıda teknolojisi](/bolum/gida-teknolojisi) ve [gıda kalite kontrolü ve analizi](/bolum/gida-kalite-kontrolu-ve-analizi) üretim hattının ve ürünün kendisine bakar. Bu programda gıda, çevre sağlığının bir başlığı olarak ve hijyen ile sanitasyon açısından ele alınır; ikisi kesişir ama örtüşmez.

Altıncı karışma noktası güvenlik ve afet programlarıdır. [İş sağlığı ve güvenliği](/bolum/is-sagligi-ve-guvenligi) çalışanın işyerindeki maruziyetine, [sivil savunma ve itfaiyecilik](/bolum/sivil-savunma-ve-itfaiyecilik) ile [acil durum ve afet yönetimi](/bolum/acil-durum-ve-afet-yonetimi) olağanüstü duruma odaklanır. Bu programın konusu ise olağan gündelik yaşamın çevre koşullarıdır; afet sonrası barınma ve su sağlığı gibi noktalarda bu alanlarla kesişir.

Bu programın mezununun ilk ve en yaygın çalışma alanı çevre sağlığı denetim ve izleme işleridir. İçme ve kullanma suyunun kaynağında, şebekesinde ve deposunda numune alınması, kayıtların tutulması, sonuçların ilgili birime iletilmesi ve saha gözleminin raporlanması bu işin gündelik gövdesidir.

İkinci alan su ve atıksu tesisleridir. Arıtma tesislerinde giriş ve çıkış suyunun izlenmesi, işletme kayıtlarının tutulması ve rutin ölçümlerin yapılması bu tarafa girer. Üçüncü alan katı atık tesisleridir; toplama, aktarma, ayrıştırma ve depolama sahalarında çevre ve sağlık koşullarının izlenmesi bu işin bir başka biçimidir.

Dördüncü alan çevre analiz laboratuvarlarıdır. Su, atıksu, toprak ve hava numunelerinin kabulü, hazırlanması ve standart yöntemlerle analiz edilmesi bu tarafa girer. Beşinci alan gıda işletmeleri ve toplu tüketim yerleridir; hijyen ve sanitasyon koşullarının izlenmesi, temizlik planlarının uygulanması ve kayıt düzeninin yürütülmesi bu alanın işidir.

Altıncı alan çevre danışmanlık ve ölçüm firmalarıdır; saha ölçümlerinin yapılması ve raporlama sürecine destek verilmesi bu tarafa girer. Yedinci alan sanayi işletmelerinin çevre ve iş sağlığı birimleridir; işletmenin su, atık ve emisyon tarafındaki gündelik takibi bu birimlerde yürür. Sekizinci alan kamu kurumlarının çevre sağlığı birimleridir; bu birimlerde yürütülen izleme ve denetim işleri bu programın mezununa yakındır. Ayrıca bu programın mezunu ayrı bir sınavla lisans programlarına geçiş yapabilir ve bu rehber o yolun kolay ya da zor olduğu yönünde bir değerlendirme yapmaz.

Bu alanda bazı işlerin belirli belge, yeterlik, unvan ya da yetki şartlarına bağlı olduğu bilinmekle birlikte, bu rehber hangi işin hangi şarta bağlı olduğu konusunda bir iddia kurmamaktadır; bu bilgi ilgili mevzuattan ve yetkili kurumdan öğrenilmelidir. Bu rehber hiçbir iş için ücret aralığı, işe girme oranı ya da kariyer hızı vermez.

Bu programı düşünen öğrencinin kendine sorması gereken ilk soru şudur: bir sonucu gözle görmeden, sayıyla ve ölçümle takip etmek sizi tatmin ediyor mu? Bu alanın işi büyük ölçüde ölçmek, kaydetmek ve karşılaştırmaktır. Sonuç çoğu zaman görünmez bir riskin azalmasıdır; bu tür bir sonuçla çalışmayı sıkıcı bulan bir öğrenci alanı yorucu bulabilir.

İkinci soru laboratuvarla ilgilidir. Bu planda genel kimya, genel biyoloji, genel mikrobiyoloji ve parazitoloji gibi dersler vardır ve bunların gövdesi laboratuvarda geçer. Titizlik, kayıt disiplini ve tekrar eden işlemleri aynı özenle yapabilme bu alanın temel aracıdır.

Üçüncü soru sahayla ilgilidir. Bu iş yalnızca laboratuvarda geçmez; su deposuna, arıtma tesisine, atık sahasına, mutfağa ve üretim hattına gidilir. Açık havada, zaman zaman elverişsiz koşullarda ve farklı kurumlarla temas hâlinde çalışmayı kabul etmeyen bir öğrenci bu alanda zorlanır.

Dördüncü soru sağlıkla ilgilidir. Bu program bir sağlık hizmetleri meslek yüksekokulu programıdır ve mezunu hasta tedavi etmez; hastalığın çevreden gelen yolunu kesmeye çalışır. Sağlık alanına klinik hasta bakımı beklentisiyle gelen bir öğrenci bu programda aradığını bulamayabilir.

Beşinci soru mevzuatla ilgilidir. Bu alanın işi büyük ölçüde kurallara, standartlara ve kayıt düzenine bağlıdır; metin okumaktan, tablo doldurmaktan ve rapor yazmaktan hoşlanmayan bir öğrenci için bu taraf yorucu olabilir. Son olarak bu programın ön lisans olduğu ve lisans tamamlama yolunun ayrı bir sınavla yürüdüğü baştan bilinmelidir.

Birinci not: Bu programın adı üniversiteler arasında farklılaşabilmektedir. Yakın bir içerik çevre sağlığı, çevre sağlığı ve çevresel risk yönetimi, çevresel ölçüm ve izleme ya da su ve atık yönetimi başlıklı adlarla açılabilmekte ve bu adların altındaki ders planları birbirinden ayrışabilmektedir. Tercih listesi yapılırken adın değil, ilgili üniversitenin kendi ders planının okunması gerekir.

İkinci not: Laboratuvar ve saha imkânı bu alanda belirleyicidir. Programın bulunduğu yüksekokulda hangi laboratuvarların bulunduğu, mikrobiyoloji ve kimya derslerinin uygulamalı yapılıp yapılmadığı, cihaz sayısının öğrenci sayısına oranı ve öğrencinin gerçek bir arıtma tesisine, su deposuna ya da atık sahasına ne sıklıkla girdiği tercihten önce sorulmalıdır.

Üçüncü not: Staj düzeni ayrıca sorulmalıdır. Bu rehberde okunan planda yaz stajı ayrı bir ders adı olarak yer almaktadır. Stajın kaç iş günü sürdüğü, hangi kurum ve işletmelerde yapılabildiği, öğrencinin staj yerini kendisinin mi bulduğu ve bu sürecin barınma açısından nasıl çözüldüğü öğrenilmelidir.

Dördüncü not: Kirliliğin teknik tarafına ilgi duyan öğrenci için [çevre koruma ve kontrol](/bolum/cevre-koruma-ve-kontrol), [çevresel ölçüm ve izleme sistemleri teknikerliği](/bolum/cevresel-olcum-ve-izleme-sistemleri-teknikerligi), [su ve atık yönetimi teknikerliği](/bolum/su-ve-atik-yonetimi-teknikerligi) ve [çevre sağlığı ve çevresel risk yönetimi teknikerliği](/bolum/cevre-sagligi-ve-cevresel-risk-yonetimi-teknikerligi); mühendislik tarafına ilgi duyan öğrenci için [çevre mühendisliği](/bolum/cevre-muhendisligi) ve [gıda mühendisliği](/bolum/gida-muhendisligi); laboratuvar tarafına ilgi duyan öğrenci için [laboratuvar teknolojisi](/bolum/laboratuvar-teknolojisi), [kimya teknolojisi](/bolum/kimya-teknolojisi), [tıbbi laboratuvar teknikleri](/bolum/tibbi-laboratuvar-teknikleri), [patoloji laboratuvar teknikleri](/bolum/patoloji-laboratuvar-teknikleri), [kimya](/bolum/kimya) ve [biyoloji](/bolum/biyoloji); gıda tarafına ilgi duyan öğrenci için [gıda teknolojisi](/bolum/gida-teknolojisi) ve [gıda kalite kontrolü ve analizi](/bolum/gida-kalite-kontrolu-ve-analizi); sağlık hizmetleri tarafına ilgi duyan öğrenci için [hemşirelik](/bolum/hemsirelik), [ilk ve acil yardım](/bolum/ilk-ve-acil-yardim), [sağlık kurumları işletmeciliği](/bolum/saglik-kurumlari-isletmeciligi) ve [sağlık yönetimi](/bolum/saglik-yonetimi); güvenlik ve afet tarafına ilgi duyan öğrenci için [iş sağlığı ve güvenliği](/bolum/is-sagligi-ve-guvenligi), [sivil savunma ve itfaiyecilik](/bolum/sivil-savunma-ve-itfaiyecilik), [acil durum ve afet yönetimi](/bolum/acil-durum-ve-afet-yonetimi) ve [acil yardım ve afet yönetimi](/bolum/acil-yardim-ve-afet-yonetimi); enerji ve yapı tarafına ilgi duyan öğrenci için [alternatif enerji kaynakları teknolojisi](/bolum/alternatif-enerji-kaynaklari-teknolojisi), [yenilenebilir enerji teknikerliği](/bolum/yenilenebilir-enerji-teknikerligi) ve [yeşil ve ekolojik bina teknikerliği](/bolum/yesil-ve-ekolojik-bina-teknikerligi); toprak, su ve tarım tarafına ilgi duyan öğrenci için [organik tarım](/bolum/organik-tarim), [bitki koruma](/bolum/bitki-koruma), [tarımsal yapılar ve sulama](/bolum/tarimsal-yapilar-ve-sulama), [su ürünleri mühendisliği](/bolum/su-urunleri-muhendisligi) ve [laborant ve veteriner sağlık](/bolum/laborant-ve-veteriner-saglik); kamu ve yerleşim tarafına ilgi duyan öğrenci için [yerel yönetimler](/bolum/yerel-yonetimler), [şehir ve bölge planlama](/bolum/sehir-ve-bolge-planlama), [harita ve kadastro](/bolum/harita-ve-kadastro) ve [coğrafi bilgi sistemleri](/bolum/cografi-bilgi-sistemleri) karşılaştırılmaya değer yollar oluşturur.

Beşinci not: Bu rehber bölümün ne olduğunu anlatır; hangi üniversiteye hangi puanla girileceğini anlatmaz. Taban puan, başarı sıralaması ve kontenjan her yıl değişir ve tek geçerli kaynağı ÖSYM tercih kılavuzu ile YÖK Atlas'tır. Bu sayfada bilerek puan, sıralama ya da maaş rakamı verilmiyor: eksik bilgi, yanlış bilgiden iyidir.