Coğrafi Bilgi Sistemleri

Coğrafi bilgi sistemleri, kısaca CBS, konum bilgisi taşıyan verinin toplanmasını, saklanmasını, işlenmesini, çözümlenmesini ve haritayla sunulmasını konu alan iki yıllık bir önlisans programıdır. Alanın çıkış noktası basit bir gözlemdir: pek çok verinin bir de nerede sorusuna yanıt veren bir tarafı vardır. Bir adres, bir parsel, bir hat, bir yağış ölçümü ya da bir kaza kaydı yalnızca sayı değildir; bir yere aittir. CBS bu yer bilgisini verinin asıl özelliği haline getirir.

Bir CBS çalışmasının iskeleti dört adımdır. Birinci adım veri elde etmedir; ölçme, uydu görüntüsü, hava fotoğrafı, uydu konumlama sistemi ölçümleri, mevcut haritalar ve kurum kayıtları bu adımın kaynaklarıdır. İkinci adım veriyi ortak bir yapıya oturtmaktır; katman, öznitelik tablosu ve koordinat sistemi bu adımın kavramlarıdır. Üçüncü adım analizdir; tampon bölge, çakıştırma, komşuluk, en kısa yol ve yoğunluk hesapları burada yapılır. Dördüncü adım sunumdur; kartografik tasarım, yani haritanın okunur hale getirilmesi bu adımın işidir.

Alanın en kritik teknik kavramı koordinat sistemidir. İki veri katmanı doğru üretilmiş olsa bile farklı sistemlere göre tanımlıysa üst üste binmez. Bu nedenle programın jeodezi ve ölçme dersleri süs değildir; verinin niçin kaydığını anlamak bu derslerle mümkün olur.

CBS ayrı bir meslek dalı olmaktan çok, birçok mesleğin ortak aracıdır. Belediyecilikte, altyapı yönetiminde, ormancılıkta, tarımda, afet yönetiminde, ulaştırmada, çevre yönetiminde, lojistikte ve sağlıkta aynı yöntem kullanılır. Bu genişlik alanın hem gücü hem de zorluğudur: mezun bir kurumun konusunu da öğrenmek zorundadır.

Programa ÖSYM'de TYT puan türüyle öğrenci alınır ve öğretim düzeyi iki yıllık önlisanstır. Bu program meslek yüksekokulları bünyesinde açılır. Şimdi alanın ulusal düzeydeki çerçevesine geçiyoruz.

Tercih listelerinde en sık karışan iki program CBS ile harita ve kadastrodur. İkisi de konumla ilgilenir ama işin farklı ucundadır. [Harita ve kadastro](/bolum/harita-ve-kadastro) programı ölçmeye, araziye ve mülkiyetin teknik kayıtlarına odaklanır; öğrenci total station ve nivo ile ölçüm yapmayı, bunları hesaba dökmeyi ve kadastro mevzuatını öğrenir. CBS programı ise ölçmeyi bilir ama ağırlığı veriyi yönetmeye ve analiz etmeye kaydırır. Kabaca söylenirse biri veriyi araziden üretmeye, diğeri üretilmiş veriyi anlamlı hale getirmeye yakındır. İki programın ders planları ölçme bilgisi ve jeodezi derslerinde büyük ölçüde örtüşür.

İkinci karışıklık [coğrafya](/bolum/cografya) programıyladır. Coğrafya dört yıllık bir sosyal ve fen bilimleri programıdır; mekânı beşerî ve fiziki yönleriyle açıklamayı hedefler. CBS önlisans programı ise mekâna dair veriyi üretmenin ve işlemenin teknik yöntemini öğretir. Coğrafya bölümlerinde de CBS dersleri okutulur; ama bu iki programın öğretim düzeyi, süresi ve çıktısı farklıdır.

Üçüncü karışıklık [bilgisayar programcılığı](/bolum/bilgisayar-programciligi) programıyladır. CBS'nin yazılım tarafı vardır ve mezun veritabanı ile web harita servislerine dokunur, ancak programın merkezinde yazılım geliştirme değil konumsal veri yönetimi durur. Yazılım üretmeyi merkeze almak isteyen bir öğrenci için bilgisayar programcılığı daha doğrudur.

Dördüncü karışıklık mimarlık ve planlama tarafındadır. CBS programları çoğu meslek yüksekokulunda mimarlık ve şehir planlama bölümü altında açılır; bu, programın planlama yaptığı anlamına gelmez. Planlama kararlarını veren meslek [mimarlık](/bolum/mimarlik) ve şehir planlama tarafındadır; CBS bu kararların dayandığı veriyi hazırlar.

Ders planı okuldan okula değişir. Aşağıdaki liste Sinop Üniversitesi Boyabat Meslek Yüksekokulu Mimarlık ve Şehir Planlama Bölümü Coğrafi Bilgi Sistemleri önlisans programının ders içerikleri belgesine aittir.

Bu listeyi okurken üç noktayı bilmek gerekir. Birincisi, kaynak belge iki bin on yedi ve iki bin on sekiz öğretim yılına aittir; güncel plan değişmiş olabilir. İkincisi, belgede her yarıyılda seçmeli ders bloğu bulunduğu belirtiliyor ama seçmeli derslerin adları verilmiyor; bu yüzden aşağıda seçmeli ders adı yer almıyor. Üçüncüsü, kaynakta bir ders adı Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi biçiminde düzeltme işareti olmadan yazılmış; burada kaynaktaki yazım korundu.

Birinci yarıyıl temel dersleri ve alana girişi birlikte verir: Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi I, Türk Dili I, Yabancı Dil I, Bilgisayar I, Matematik I, Coğrafi Bilgi Sistemlerine Giriş I, Ölçme Bilgisi I ile Kadastro Bilgisi ve Mevzuatı. Kadastro bilgisi ve mevzuatı dersinin daha ilk yarıyılda gelmesi dikkate değer; alanın Türkiye'deki en büyük veri kaynağı tapu ve kadastro kayıtlarıdır.

İkinci yarıyıl aynı hatları sürdürür ve veritabanını ekler: Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi II, Türk Dili II, Yabancı Dil II, Matematik II, Coğrafi Bilgi Sistemlerine Giriş II, Ölçme Bilgisi II, CBS'de Sistem ve Veritabanı Tasarımı ile Temel Jeodezi. Temel jeodezi dersi programın en belirleyici derslerinden biridir; koordinat sistemleri ve datum kavramı burada oturur.

Üçüncü yarıyıl veri kaynaklarını genişletir ve ilk projeyi getirir: Uzaktan Algılama, Coğrafi Bilgi Sistemi Projesi I, Bilgisayar Destekli Tasarım I, CBS'de Sunum Teknikleri ve Kartografik Tasarım ile Fotogrametri. Uzaktan algılama ve fotogrametrinin aynı yarıyıla konması yerindedir; biri uydu görüntüsünden, diğeri hava fotoğrafından veri üretmeyi anlatır.

Dördüncü yarıyıl analizi ve yayımı öne çıkarır: Web Tabanlı Coğrafi Bilgi Sistemleri, Coğrafi Bilgi Sistemi Projesi II, Bilgisayar Destekli Tasarım II, Konumsal Analizler ile Staj Uygulaması. Konumsal analizler dersi programın vardığı yerdir; buraya kadar üretilen ve düzenlenen veri burada karar üreten bir çıktıya dönüşür.

Bu dört yarıyılın toplu okunuşu şudur: program veriyi önce ölçmeyle üretmeyi, sonra veritabanında düzenlemeyi, sonra uydu ve hava kaynaklarından zenginleştirmeyi, en sonunda analiz edip yayımlamayı öğretir. İki proje dersinin ve staj uygulamasının plana yerleştirilmiş olması alanın uygulamalı yapısını gösterir.

Okul seçerken bakılması gereken şey yazılım ve donanım altyapısıdır. Öğrencinin lisanslı ya da açık kaynak CBS yazılımlarına, ölçme aletlerine ve yeterli bilgisayar laboratuvarına erişimi bu alanda ders listesinden daha belirleyici olabilir.

Mezunların çalıştığı yerler belediyelerin imar, harita, emlak ve bilgi işlem birimleri, il özel idareleri, Tapu ve Kadastro Genel Müdürlüğü taşra birimleri, altyapı ve dağıtım kuruluşları, orman ve su işleri birimleri, afet ve acil durum birimleri, harita mühendislik büroları, lisanslı harita kadastro mühendislik büroları, CBS yazılım ve danışmanlık firmaları, altyapı proje şirketleri, enerji dağıtım şirketlerinin şebeke birimleri, lojistik firmalarının filo ve rota birimleri ile mühendislik müşavirlik şirketleridir.

Bu yerlerdeki roller genellikle veri toplama ve sayısallaştırma, altlık harita hazırlama, veritabanı bakımı ve güncelleme, uydu görüntüsü işleme, konumsal analiz desteği, harita üretimi ve kartografik tasarım, web harita servislerinin içerik yönetimi ile saha ölçüm ekiplerinde teknik personel görevleri biçiminde tanımlanır.

Yetki konusunda net olmak gerekir. Yukarıda aktarıldığı gibi 5368 sayılı Kanun belirli kadastro teknik hizmetlerinin yapım sorumluluğunu lisanslı harita kadastro mühendislik bürolarına vermiştir; bu sorumluluk önlisans diplomasıyla üstlenilmez. Bu rehber, önlisans mezununun hangi işlemleri hangi unvanla yapabileceğine dair bir liste vermiyor; bu, kurumların kendi görev tanımlarına ve ilgili ikincil düzenlemelere bağlıdır ve burada doğrulanmadı.

Önlisans mezunları için lisans tamamlama yolu Dikey Geçiş Sınavıdır. Bu programın hangi lisans programlarına dikey geçiş hakkı verdiği her yıl ÖSYM'nin DGS kılavuzunda yayımlanır. Bu rehberde hedef program listesi yazılmadı; liste değişebildiği için tek geçerli kaynak güncel DGS kılavuzudur.

Bu rehberde bilerek hiçbir maaş rakamı yok. Kazanç kamu ve özel sektör ayrımına, kurumun ölçeğine, bölgeye ve deneyime göre geniş bir aralıkta değişiyor; buraya bir sayı yazmak yanlış beklenti üretirdi.

Bu programı, haritayla ve mekânla ilgilenen öğrenciler için düşünmek doğru olur. Bir şehri, bir araziyi ya da bir şebekeyi katmanlar halinde düşünebilmek bu alanın temel zihinsel alışkanlığıdır. Bu düşünme biçimi ilgi çekici gelmiyorsa alan sıkıcı olabilir.

İkinci belirleyici özellik bilgisayarla düzenli çalışabilmektir. İşin büyük bölümü ekran başında geçer; veri temizlemek, öznitelik tablosu düzenlemek ve katman kurmak sabır ister. Ayrıntıya tahammülü olmayan bir kişi burada zorlanır.

Üçüncü özellik hem sahayı hem masayı kabul etmektir. Ölçme dersleri ve staj araziye çıkmayı gerektirir; analiz ve veritabanı tarafı ise ofis çalışmasıdır. Bu iki tarafı birlikte sevmek alanın en verimli halidir.

Dördüncü özellik düzen duygusudur. Bu alanda en sık yapılan hata teknik değil, düzen hatasıdır: yanlış koordinat sistemi, eksik öznitelik, güncellenmemiş katman. Bir işi bitirdikten sonra denetlemeyi alışkanlık haline getiren bir kişi bu alanda öne çıkar.

Beşinci nokta hedefinizi baştan belirlemektir. İki yıllık program teknik bir başlangıçtır. Mühendislik yetkisi gerektiren işleri hedefliyorsanız dikey geçiş yolunu baştan planlamak, doğrudan çalışmayı hedefliyorsanız da mezuniyet öncesinde yazılım becerinizi geliştirmek yerinde olur.

Araziye ve mülkiyet kayıtlarına yakın durmak isteyenlerin [harita ve kadastro](/bolum/harita-ve-kadastro), mekânı kuramsal olarak incelemek isteyenlerin [coğrafya](/bolum/cografya), yazılım üretmeyi merkeze almak isteyenlerin ise [bilgisayar programcılığı](/bolum/bilgisayar-programciligi) programına ayrıca bakması yerinde olur.

Birinci not: bu rehberde hiçbir taban puan, başarı sıralaması ya da kontenjan sayısı yok. Bu üç veri her yıl değişir ve tek geçerli kaynağı ÖSYM tercih kılavuzu ile YÖK Atlas'tır.

İkinci not: öğretim düzeyini doğrulayın. Bu rehber iki yıllık önlisans programını anlatır ve bu program TYT puan türüyle öğrenci alır. Tercih listesine kod yazarken programın Tablo-3'te, yani önlisans tablosunda yer aldığını kılavuzdan doğrulayın.

Üçüncü not: yetki sınırını baştan bilin. 5368 sayılı Kanun belirli kadastro teknik hizmetlerinin yapım sorumluluğunu lisanslı harita kadastro mühendislik bürolarına vermiştir. Önlisans diploması bu sorumluluğu vermez; bu ayrım kariyer planınızı doğrudan etkiler.

Dördüncü not: ders planını okulundan doğrulayın. Bu rehberdeki liste tek bir meslek yüksekokulunun geçmiş bir öğretim yılına ait belgesine dayanır ve seçmeli dersleri içermez. Tercih ettiğiniz okulun güncel planına, laboratuvar altyapısına ve staj düzenine kendi sayfasından bakın.

Beşinci not: Bu rehber bölümün ne olduğunu anlatır; hangi üniversiteye hangi puanla girileceğini anlatmaz. Taban puan, başarı sıralaması ve kontenjan her yıl değişir ve tek geçerli kaynağı ÖSYM tercih kılavuzu ile YÖK Atlas'tır. Bu sayfada bilerek puan, sıralama ya da maaş rakamı verilmiyor: eksik bilgi, yanlış bilgiden iyidir.