Deniz ve Liman İşletmeciliği

Deniz ve Liman İşletmeciliği iki yıllık bir meslek yüksekokulu önlisans programıdır. Adının başındaki "deniz" sözcüğü yanıltıcı olabilir: bu program gemi kullanmayı öğretmez. Programın yeri geminin kendisi değil, geminin ticari ve idari çevresidir. Yük hangi gemiye, hangi sözleşmeyle, hangi tarifeyle yüklenir; liman o gemiyi hangi rıhtıma, hangi sırayla alır; konteyner sahada nerede durur; evrak hangi kurumdan geçer. İşin merkezi budur.

Alanın iki yüzü vardır. Birinci yüz limandır: rıhtım, vinç, saha, ambar, konteyner istifi, vardiya planı, gemi bekleme süresi. Limanın iyi ya da kötü işletilmesi tek bir ölçüde toplanır: geminin rıhtımda geçirdiği süre. Bu sürenin her saati bir maliyettir ve programın operasyon derslerinin tamamı bu maliyetin etrafında döner.

İkinci yüz işletmedir: gemi sahibi ya da işleticisi olan şirketlerin, acentelerin ve brokerlerin işi. Burada gemi kiralanır, yük bulunur, sefer hesaplanır, sigorta yapılır, liman ve gümrük işlemleri yürütülür. Bu tarafta deniz hukuku ve uluslararası sözleşmeler günlük çalışma aracıdır; çünkü deniz taşımacılığı doğası gereği birden fazla ülkenin hukukuna aynı anda temas eder.

2547 sayılı Yükseköğretim Kanunu'nun 3. maddesi meslek yüksekokulunu "Belirli mesleklere yönelik nitelikli insan gücü yetiştirmeyi amaçlayan, yılda iki veya üç dönem olmak üzere iki yıllık eğitim öğretim sürdüren, önlisans derecesi veren bir yükseköğretim kurumudur" diye tanımlar. Aynı maddede önlisans, "Ortaöğretim yeterliliklerine dayalı, en az iki yıllık bir programı kapsayan nitelikli insan gücü yetiştirmeyi amaçlayan veya lisans öğretiminin ilk kademesini teşkil eden bir yükseköğretimdir" biçiminde tanımlanır.

Bu program üç farklı alanla karıştırılır ve üçünden de ayrılır.

Birinci karışıklık gemi adamlığı ile olandır. Güverte ve gemi makineleri gibi programlar gemide çalışacak personel yetiştirir; bu iş yeterlik belgesine, sağlık şartına ve deniz hizmetine bağlıdır. Deniz ve Liman İşletmeciliği programı kara tarafında çalışacak kişiyi yetiştirir ve mezununa gemide görev almasını sağlayan bir yeterlik belgesi vermez. Gemiadamı olmanın şartları ayrı bir mevzuatın konusudur ve bu rehber o mevzuatı incelemedi; dolayısıyla burada hangi belgeyle hangi görevin yapılabileceğine dair hiçbir bilgi verilmiyor. Bu programın ders planında gemicilik ve seyir dersleri bulunur, ama bu dersler mesleği tanımak içindir, gemide görev almak için değil.

İkinci karışıklık lojistikle olandır. [Lojistik yönetimi](/bolum/lojistik-yonetimi) tüm taşıma türlerini birlikte ele alır: kara, deniz, hava, demiryolu ve depolama. Deniz ve Liman İşletmeciliği tek bir halkaya, deniz ayağına ve limana odaklanır ve o halkayı daha derin işler. İki planın karma taşımacılık, antrepo ve gümrük başlıklarında kesişmesi bundandır.

Üçüncü karışıklık ticaret programlarıyla olandır. [Dış ticaret](/bolum/dis-ticaret) ve [uluslararası ticaret ve işletmecilik](/bolum/uluslararasi-ticaret-ve-isletmecilik) ihracat ve ithalat işlemlerinin, ödeme ve belge düzeninin merkezinde durur. Bu program o işlemlerin taşıma ayağındadır: yükün hangi gemiyle, hangi limandan, hangi sorumluluk paylaşımıyla gittiği sorusu buradadır.

Denizcilik işletmeleri yönetimi ve deniz ulaştırma işletme mühendisliği gibi lisans programları bu alanın üzerindeki dört yıllık katmandır. Bu rehberde henüz o programların sayfaları bulunmadığı için burada bağlantı verilmemiştir; ayrım bağlantısız anlatılmıştır.

Aynı mantık hava tarafında da işler. [Sivil hava ulaştırma işletmeciliği](/bolum/sivil-hava-ulastirma-isletmeciligi) ve [havacılık yönetimi](/bolum/havacilik-yonetimi) programları, bu programın deniz için yaptığı işi hava taşımacılığı için yapar; yapı benzer, mevzuat ve terminoloji bütünüyle farklıdır.

Programın süresi iki yıl, yani dört yarıyıldır ve staj programın parçasıdır.

Aşağıdaki başlıklar Bursa Uludağ Üniversitesi Gemlik Asım Kocabıyık Meslek Yüksekokulunun yayımlanmış ders bilgi paketinden alınmıştır ve tek bir üniversitenin planıdır. Öğretim dili Türkçedir. Aynı adı taşıyan programların ders adları ve seçmeli havuzları üniversiteden üniversiteye değişir; bu liste bir örnektir, ulusal bir zorunluluk listesi değildir. Kaynak plandaki iki ders adı hatalı yayımlanmıştır ve burada düzeltilmiştir: "Gemi ve Filö Yönetimi" yerine Gemi ve Filo Yönetimi, İngilizce bir sözcükle karışmış olan "Denizcilik Quality Yönetim Sistemleri" yerine Denizcilik Kalite Yönetim Sistemleri yazıldı. Düzeltmeler yalnızca ders adının yazımına ilişkindir.

Birinci yarıyıl alanın kelime dağarcığını kurar: Gemicilik, Seyir, Deniz ve Liman İşletmeciliğine Giriş, Limanlar ve Terminaller, Temel Matematik, Ekonomi. Gemicilik ve seyrin ilk yarıyılda durması anlamlıdır: liman tarafında çalışacak kişinin de geminin nasıl çalıştığını bilmesi gerekir, yoksa operasyon planı gerçekle uyuşmaz.

İkinci yarıyıl hukuk ve güvenlik tarafına geçer: Uluslararası Denizcilik Sözleşmeleri, Deniz Hukuku, Denizde Güvenlik, İş Sağlığı ve Güvenliği, Denizcilik İngilizcesi. Seçmeli havuzu işletme tarafını açar: Deniz İşletmelerinde Pazarlama Yönetimi, Gemi ve Filo Yönetimi, Denizcilik İnsan Kaynakları Yönetimi, Gemi Satış ve Tedarik, Deniz İşletmelerinde Finansal Yönetim, Deniz Turizmi ve İşletmeciliği, Deniz Sigortaları. Denizcilik İngilizcesinin ayrı bir zorunlu ders olması bu sektörün gerçeğidir; liman ve gemi arasındaki yazışmanın dili İngilizcedir.

Üçüncü yarıyıl operasyona iner: Uluslararası Lojistik, Liman Operasyonları, Liman İşletmeciliği ve Yönetimi ve Staj. Bu dönemin seçmeli havuzu geniştir: Deniz Mevzuatı ve Gümrük İdaresi, Ro-Ro Operasyon, Denizde Haberleşme ve Vardiya Standartları, Deniz ve Çevre Koruma, Genel Kargo Operasyon, Deniz Ulaştırma Ekonomisi, Gemi Trafik Yönetimi.

Dördüncü yarıyıl yükün ve sözleşmenin ayrıntısına girer: Tehlikeli Madde Taşımacılığı, Gemi Acente İşletmeciliği ve Kiralama, Liman Operasyonları II, Konteyner Sistemleri ve İşletmeciliği ve Staj. Seçmeli havuzunda Antrepo Rejimi, Deniz Meteorolojisi, Karma Taşımacılık, Liman Bilişim Sistemleri, Yük İşlemleri ve Gemi Stabilitesi, Kiralama ve Brokerlik ile Dış Ticaret İşlemleri bulunur. Yük işlemleri ve gemi stabilitesi dersinin bu planda bulunması önemlidir: yükün nasıl yerleştirildiği yalnızca bir verimlilik sorunu değil, bir güvenlik sorunudur.

Planın bütününde üç eğilim görülür. Birincisi, teknik ve ticari dersler baştan sona iç içedir; bu meslekte geminin fiziğini bilmeyen kişi ticari kararı doğru veremez. İkincisi, hukuk ve mevzuat dersleri planın erken bir yerinde durur; çünkü limanda yapılan hemen her işlem bir kurala ve bir izne bağlıdır. Üçüncüsü, plan yükün türüne göre ayrışır: konteyner, genel kargo, Ro-Ro ve tehlikeli madde ayrı ayrı ders başlıklarıdır, çünkü her birinin operasyonu farklıdır.

Bu alanın işvereni ağırlıkla özel sektördür ve iş yerleri kıyı şeridinde yoğunlaşır. Bu, tercihte doğrudan hesaba katılması gereken bir gerçektir: bu mesleğin iş yeri limanın bulunduğu yerdedir.

Birinci grup liman ve terminal işletmeleridir. Gemi planlama, saha ve istif yönetimi, vardiya ve ekipman planlama, kapı ve evrak işlemleri, konteyner takibi bu başlığın altındadır. Programın liman operasyonları ve konteyner sistemleri dersleri doğrudan bu işlere bakar.

İkinci grup acenteler ve gemi işletmeleridir. Geminin limandaki bütün işlemlerini yürüten acente, sefer planlayan işletmeci ve yük bulan broker bu bilgiye ihtiyaç duyar. Bu tarafta iş yazışma, hesap ve zaman baskısı üzerine kuruludur.

Üçüncü grup taşıma işleri organizatörleri ve lojistik şirketleridir. Deniz ayağını kuran, konşimento ve gümrük evrakını yürüten, karma taşımayı planlayan ekipler bu eğitimi almış kişi arar. Bu tarafta [dış ticaret](/bolum/dis-ticaret) bilgisi ile bu programın bilgisi birlikte iş görür.

Dördüncü grup yan hizmetlerdir: antrepo ve depo işletmeleri, gemi tedarik ve kumanya şirketleri, sigorta ve gözetim şirketleri, tersane ve marina işletmeleri, deniz turizmi işletmeleri. Bu alanların hepsi limanın çevresinde kurulur.

Bu rehber hangi kadroya hangi şartla girileceğini yazmıyor: kamuda tekniker kadrolarına atanma merkezî sınav ve ilan şartlarına bağlıdır, şartlar yıldan yıla değişir ve tek geçerli kaynak ilgili kurumun yayımladığı atama ilanıdır. Liman başkanlıkları ve denizcilik idaresi tarafındaki görevler için de aynı kural geçerlidir; bu rehber hiçbir kurum için görev ya da unvan taahhüdü içermez.

Önlisans mezunu için lisans tamamlama yolu Dikey Geçiş Sınavı'dır. Bu rehber, bu programdan hangi lisans programlarına geçilebileceğinin listesini bilerek vermiyor: o liste her yıl ÖSYM tarafından yayımlanan Dikey Geçiş Sınavı kılavuzunda yer alır ve değişir. Doğru adres o kılavuzdur.

Bu bölüm İngilizceye isteksiz olmayan öğrenciye uygundur. Sektörün ortak dili İngilizcedir; belge, yazışma ve terminoloji büyük ölçüde İngilizce yürür. İngilizceyi tümüyle geçmeye çalışan biri bu alanda kendini sınırlar.

Zaman baskısına dayanıklılık gerekir. Liman işi saat üzerinden döner; gemi beklerken karar vermek, gecikmeyi yönetmek ve birkaç işi aynı anda yürütmek bu mesleğin sıradan hâlidir. Sakin ve tek işe odaklı bir çalışma düzeni arayan biri zorlanır.

Vardiya ve kıyı şartını kabul etmek gerekir. Bu iş çoğu zaman gündüz mesaisi değildir; gece ve hafta sonu vardiyası, kötü havada saha işi ve limanın bulunduğu ilde yaşamak alanın bir parçasıdır.

Kural ve evrakla çalışmayı sıkıcı bulmayan öğrenci bu alanda rahat eder. Deniz hukuku, mevzuat, gümrük ve sözleşme başlıkları planın içindedir; çünkü bu sektörde bir hata çoğu zaman bir evrak hatasıdır.

İlgi gemiyi kullanmaya, denizde çalışmaya yönelikse bu program yanlış adrestir; güverte ya da gemi makineleri tarafındaki programlar araştırılmalıdır. İlgi taşımanın bütününe yönelikse [lojistik yönetimi](/bolum/lojistik-yonetimi) rehberi okunmalıdır.

Birinci not: bu bir önlisans programıdır ve mezuna mühendis unvanı vermez. Deniz ulaştırma işletme mühendisliği ya da benzeri bir lisans hedefleniyorsa yol ya doğrudan lisans tercihi ya da mezuniyet sonrası Dikey Geçiş Sınavı'dır.

İkinci not: bu program gemide görev almayı sağlayan bir yeterlik belgesi vermez. Gemiadamı olmanın şartları ayrı bir mevzuatın konusudur; bu rehber o mevzuatı incelemedi ve hangi belgeyle hangi görevin yapılabileceğine dair hiçbir bilgi vermiyor. Doğru adres yürürlükteki gemiadamları mevzuatı ile yetkili idarenin duyurularıdır.

Üçüncü not: bu alanda okulun bulunduğu yer eğitimi doğrudan etkiler. Liman ve tersane bölgesindeki bir meslek yüksekokulunda staj ve işyeri eğitimi bulmak, denizden uzak bir ilçedeki okula göre çok daha kolaydır. Tercih edilecek üniversitenin bilgi paketi ve ders planı mutlaka açılıp okunmalı, stajın nerede yapıldığı sorulmalıdır.

Dördüncü not: bu bölüm TYT puanıyla, ÖSYM tercih kılavuzunun önlisans programlarını içeren tablosundan tercih edilir. Programın hangi üniversitelerde açık olduğu, öğretim türü ve kontenjanı yıldan yıla değişir; bu bilgilerin tek geçerli kaynağı ilgili yılın tercih kılavuzudur.

Beşinci not: Bu rehber bölümün ne olduğunu anlatır; hangi üniversiteye hangi puanla girileceğini anlatmaz. Taban puan, başarı sıralaması ve kontenjan her yıl değişir ve tek geçerli kaynağı ÖSYM tercih kılavuzu ile YÖK Atlas'tır. Bu sayfada bilerek puan, sıralama ya da maaş rakamı verilmiyor: eksik bilgi, yanlış bilgiden iyidir.