Elektrik Enerjisi Üretim, İletim ve Dağıtımı

Elektrik Enerjisi Üretim, İletim ve Dağıtımı iki yıllık bir meslek yüksekokulu önlisans programıdır. Programın adı, aslında bir sürecin üç aşamasının adıdır: elektrik bir santralde üretilir, yüksek gerilim hatlarıyla uzun mesafelere taşınır, sonra kademe kademe düşürülerek sokağa ve binaya dağıtılır. Bu program o zincirin tamamıyla ilgilenir.

Alanın gündelik işi bu üç aşamanın ekipmanı üzerine kuruludur: generatör ve tahrik sistemleri, transformatör, kesici ve ayırıcı, şalt sahası, orta ve alçak gerilim panoları, kompanzasyon, koruma röleleri, sayaç ve şebeke izleme sistemleri. Mesleğin dili gerilim seviyesi, yük, arıza akımı, koruma koordinasyonu ve kesinti üzerinedir.

2547 sayılı Yükseköğretim Kanunu'nun 3. maddesi meslek yüksekokulunu "Belirli mesleklere yönelik nitelikli insan gücü yetiştirmeyi amaçlayan, yılda iki veya üç dönem olmak üzere iki yıllık eğitim öğretim sürdüren, önlisans derecesi veren bir yükseköğretim kurumudur" diye tanımlar. Aynı maddede önlisans, "Ortaöğretim yeterliliklerine dayalı, en az iki yıllık bir programı kapsayan nitelikli insan gücü yetiştirmeyi amaçlayan veya lisans öğretiminin ilk kademesini teşkil eden bir yükseköğretimdir" biçiminde tanımlanır.

Bu program adı uzun olduğu için sıkça karıştırılır; oysa adı tam olarak ne yaptığını söyler.

[Elektrik](/bolum/elektrik) önlisans programı daha geniş ve daha bina odaklıdır: iç tesisat, pano, kumanda, bakım, aydınlatma. Elektrik Enerjisi Üretim, İletim ve Dağıtımı programı ise ağırlığı şebekeye ve santrale kaydırır. İki plan temel derslerde büyük ölçüde örtüşür; ayrıştıkları yer, birinin binaya, öbürünün şebekeye bakmasıdır.

[Elektrik-elektronik mühendisliği](/bolum/elektrik-elektronik-muhendisligi) bir lisans programıdır ve sorusu tasarım ile hesaptır: bir şebekeyi modellemek, koruma koordinasyonunu hesaplamak, bir sistemi boyutlandırmak. Bu önlisans programının mezunu ise o hesabın sahadaki karşılığıyla uğraşır. Aradaki fark bilgi miktarı değil, işin türüdür.

[Elektronik teknolojisi](/bolum/elektronik-teknolojisi) programının konusu güç değil sinyaldir: devre kartı, sensör, haberleşme, ölçüm elektroniği. Bu programın planındaki elektronik dersleri, koruma ve ölçme sistemlerini anlamak içindir; elektronikçilik yapmak için değil.

[Mekatronik](/bolum/mekatronik) ise otomasyon ve kontrol tarafına odaklanır. Bu programın planında programlanabilir mantık denetleyicileri de vardır; ama merkezde makine ya da üretim hattı değil, enerji sistemi durur.

Programın süresi iki yıl, yani dört yarıyıldır ve staj programın parçasıdır.

Aşağıdaki başlıklar Bursa Uludağ Üniversitesi İnegöl Meslek Yüksekokulu Elektrik Enerjisi Üretim, İletim ve Dağıtımı programının yayımlanmış bilgi paketinden alınmıştır ve tek bir üniversitenin planıdır. Öğretim dili Türkçedir. Kaynak planda iki seçmeli dersin adı bozuk yazılmıştır; burada Türkçe ve teknik yazıma normalize edilerek SCADA Sistemleri ve Telekomünikasyon Teknolojileri biçiminde verilmiştir. Aynı adı taşıyan programların ders adları ve seçmeli havuzları üniversiteden üniversiteye değişir; bu liste bir örnektir, ulusal bir zorunluluk listesi değildir.

Birinci yarıyıl ölçmeyi ve devreyi birlikte kurar: Ölçme Tekniği, Doğru Akım Devre Analizi, Tesisat Bilgisi, Mesleki Matematik, Bilgi ve İletişim Teknolojisi ve Kariyer Planlama. Ölçme tekniğinin ilk derslerden biri olması bu alan için anlamlıdır; elektrikte görülmeyen bir büyüklükle çalışılır ve doğru ölçmeyen kişi doğru karar veremez.

İkinci yarıyıl alternatif akıma ve makinelere geçer: Alternatif Akım Devre Analizi, Trafo ve Doğru Akım Makinaları, Temel Elektronik ve Mesleki Matematiğin ikinci basamağı. Bu dönemin seçmeli havuzunda Bilgisayar Destekli Tasarım, Bilgisayar Destekli Proje, Soğutma Tekniği, Proje Kültürü ve Çevre Koruma yer alır.

Üçüncü yarıyıl programın adına en yakın dönemdir: Elektrik Enerjisi İletimi ve Dağıtımı, Asenkron ve Senkron Makinaları, Elektromekanik Kumanda Sistemleri, Sayısal Elektronik ve staj. Seçmeli havuzu alanın yan yollarını gösterir: Elektrik Enerjisi Santralleri, Yenilenebilir Enerji Kaynakları ve Çevre, Güç Elektroniği, Arıza Analizi, Bilgisayar Destekli Proje, İş Sağlığı ve Güvenliği, Kalite Yönetim Sistemleri, İşletme Yönetimi, Girişimcilik, İletişim, Mesleki Yabancı Dil ve İşyeri Eğitimi.

Dördüncü yarıyıl kontrol ve özel uygulamalara yönelir: Programlanabilir Mantık Denetleyicileri, Sistem Analizi ve Tasarımı, Özel Tesisat, Hidrolik Pnömatik ve ikinci staj. Bu dönemin seçmeli havuzunda SCADA Sistemleri, Sensörler ve Transdüserler, Özel Tasarımlı Motorlar, Güç Elektroniğinin ikinci basamağı, Temel Mikrodenetleyiciler, Telekomünikasyon Teknolojileri, Ev Cihazları, Araştırma Yöntem ve Teknikleri, Meslek Etiği ve İşletme Yönetimi bulunur. SCADA başlığının planda yer alması önemlidir; büyük şebekeler bugün uzaktan izlenip kumanda edilir ve bu iş ayrı bir uzmanlık hâline gelmiştir.

Planın bütününe bakıldığında üç eğilim görülür. Birincisi, plan küçük devreden büyük sisteme doğru ilerler: doğru akım devresinden alternatif akıma, makineden şebekeye, şebekeden uzaktan izlemeye. İkincisi, elektronik ve yazılım tarafı planın içine yerleşmiştir; bugünün şebekesi röle ve kontaktörden ibaret değildir. Üçüncüsü, iş sağlığı ve güvenliği ile kalite başlıkları planda ayrıca durur; yüksek gerilimle çalışılan bir alanda bu beklenen bir durumdur.

Bu programın mezununun ilk adresi elektrik dağıtım şirketleri ve bu şirketlere iş yapan taahhüt firmalarıdır. Şebeke bakımı, arıza onarımı, sayaç ve abone işleri, orta gerilim hattı ve trafo merkezi işleri bu tarafın işidir.

İkinci grup üretim tarafıdır: hidroelektrik, rüzgâr, güneş, doğal gaz ve termik santrallerin işletme ve bakım ekipleri. Yenilenebilir enerji yatırımlarının artması bu tarafta ayrı bir istihdam alanı yaratmıştır; güneş enerjisi santrali kurulumu ve bakımı bugün bu programın mezununun sık karşılaştığı iştir.

Üçüncü grup sanayidir: kendi enerji dağıtımını yönetmek zorunda olan fabrikaların elektrik bakım birimleri, orta gerilim panosu ve trafo üreten firmalar, kompanzasyon ve koruma sistemi kuran şirketler, elektrik taahhüt işi yapan müteahhitler. Test, ölçüm ve devreye alma hizmeti veren teknik firmalar da bu bilgiyi kullanır.

Kamu tarafında elektrik üretim ve iletim kuruluşları, belediyeler ile kamu binalarının teknik hizmet birimleri anılabilir. Bu rehber hangi kadroya hangi şartla girileceğini yazmıyor: kamuda tekniker kadrolarına atanma merkezî sınav ve ilan şartlarına bağlıdır, şartlar yıldan yıla değişir ve tek geçerli kaynak ilgili kurumun yayımladığı atama ilanıdır.

Önlisans mezunu için lisans tamamlama yolu Dikey Geçiş Sınavı'dır. Bu rehber, bu programdan hangi lisans programlarına geçilebileceğinin listesini bilerek vermiyor: o liste her yıl ÖSYM tarafından yayımlanan Dikey Geçiş Sınavı kılavuzunda yer alır ve değişir. Doğru adres o kılavuzdur.

Bu bölüm dikkatini kaybetmeyen öğrenciye uygundur. Elektrik görülmez ve uyarmadan zarar verir; bu alanda kural ihlali doğrudan bir can güvenliği meselesidir. Prosedüre uymayı sıkıcı bulan biri bu mesleği seçmemelidir.

Sahada çalışmayı sevmek gerekir. İş direkte, trafo binasında, şalt sahasında, santral içinde ve açık havada geçer; gece arızası ve nöbet bu sektörün olağan parçasıdır. Sabit ve düzenli bir mesai arayan biri zorlanır.

Soyut düşünmeye yatkınlık işe yarar. Akım, gerilim, faz ve empedans elle tutulmayan büyüklüklerdir; bunları kafada canlandırabilen öğrenci bu planda rahat eder. İlgi fiziğin kendisine kayarsa [fizik](/bolum/fizik), hesap ve tasarım tarafına kayarsa [elektrik-elektronik mühendisliği](/bolum/elektrik-elektronik-muhendisligi) rehberleri okunmalıdır.

Arıza aramaktan hoşlanmak bu meslekte büyük avantajdır. Bir kesintinin nedenini bulmak, bir sistemi baştan sona mantıkla taramayı gerektirir. Sorunu çözmekten keyif alan öğrenci bu alanda hızla değerlenir.

Güvenlik kültürüne yatkınlık şarttır; [iş sağlığı ve güvenliği](/bolum/is-sagligi-ve-guvenligi) rehberi bu ilginin ayrı bir program olarak nereye gittiğini gösterir. Otomasyon ve kontrol tarafı daha çok ilgi çekiyorsa [mekatronik](/bolum/mekatronik) rehberi de okunmalıdır.

Birinci not: bu bir önlisans programıdır ve mezuna mühendis unvanı vermez. Mühendislik hedefleniyorsa yol ya doğrudan lisans tercihi ya da mezuniyet sonrası Dikey Geçiş Sınavı'dır.

İkinci not: yukarıda anıldığı gibi 6446 sayılı Kanun'daki lisans, tüzel kişilere verilen bir izindir; diploma o izin değildir. Bu alanda birçok iş ayrı yetki belgelerine ve yetkilendirilmiş firma statüsüne bağlıdır. Bu rehber ilgili yönetmelikleri ve mesleki yeterlilik düzenlemelerini incelemediği için hangi işin hangi belgeyi gerektirdiğini yazmıyor.

Üçüncü not: yukarıdaki ders listesi tek bir üniversitenin planıdır ve seçmeli havuzu geniştir. Tercih edilecek üniversitenin bilgi paketi ve ders planı mutlaka açılıp okunmalıdır; bu program bazı üniversitelerde şebeke ve santral ağırlıklı, bazılarında bina tesisatı ağırlıklı kurulur ve bu tercih planın karakterini değiştirir.

Dördüncü not: bu bölüm TYT puanıyla, ÖSYM tercih kılavuzunun önlisans programlarını içeren tablosundan tercih edilir. Programın hangi üniversitelerde açık olduğu, öğretim türü ve kontenjanı yıldan yıla değişir; bu bilgilerin tek geçerli kaynağı ilgili yılın tercih kılavuzudur.

Beşinci not: Bu rehber bölümün ne olduğunu anlatır; hangi üniversiteye hangi puanla girileceğini anlatmaz. Taban puan, başarı sıralaması ve kontenjan her yıl değişir ve tek geçerli kaynağı ÖSYM tercih kılavuzu ile YÖK Atlas'tır. Bu sayfada bilerek puan, sıralama ya da maaş rakamı verilmiyor: eksik bilgi, yanlış bilgiden iyidir.