Endüstriyel Kalıpçılık

Kalıp imalatı büyük ölçüde ihracata bağlı bir iştir; kalıphanelerin müşterisi çoğu zaman yurt dışına satış yapan bir üreticidir ya da doğrudan yurt dışındaki bir firmadır. Türkiye'de ihracata yönelik üretimin özel bir kamusal düzen içinde yürütüldüğü alanlardan biri serbest bölgelerdir ve bu düzeni kuran metinlerden biri 3218 sayılı kanundur. Kanunun künyesi kaynakta "SERBEST BÖLGELER KANUNU" adıyla yayımlanmıştır; Resmî Gazete bilgisi "Tarih: 15/6/1985 Sayı: 18785", Düstur bilgisi ise "Tertip: 5 Cilt: 24 Sayfa: 469" olarak verilmiştir.

Kanunun birinci maddesi kaynakta "(Değişik: 12/11/2008-5810/1 md.)" ibaresini taşır ve amaç ile kapsamı tek bir cümlede toplar: "Bu Kanun; ihracata yönelik yatırım ve üretimi teşvik etmek, doğrudan yabancı yatırımları ve teknoloji girişini hızlandırmak, işletmeleri ihracata yönlendirmek ve uluslararası ticareti geliştirmek amacıyla serbest bölgelerin kurulması, yer ve sınırlarıyla faaliyet konularının belirlenmesi, yönetimi, işletilmesi, bölgelerdeki yapı ve tesislerin teşkili ile ilgili hususları kapsar." Bu cümle, serbest bölgenin bir üretim yeri olmasının yanında bir dış ticaret aracı olarak kurulduğunu gösterir.

Bölgenin nerede kurulacağı ve kimin işleteceği ikinci maddede düzenlenmiştir. Kaynakta maddenin birinci cümlesi "Türkiye'de serbest bölgelerin yer ve sınırlarını belirlemeye Cumhurbaşkanı yetkilidir." biçiminde, ikinci cümlesi ise "Serbest bölgelerin, kamu kurum ve kuruluşlarınca, yerli veya yabancı gerçek veya tüzelkişilerce kurulmasına, işletilmesine Cumhurbaşkanınca izin verilir." biçiminde yayımlanmıştır. Bu iki cümle, bölgenin kendiliğinden oluşan bir sanayi kümesi olmadığını, izne bağlı bir alan olduğunu ortaya koyar.

Kanun kendi kavramlarını üçüncü maddede tanımlar. Kaynakta "Bu Kanun uygulamasında;" cümlesinin ardından bentler şöyle sıralanır: "a) İşletici: Serbest bölgeyi işleten kamu kurum ve kuruluşunu, yerli ve yabancı gerçek veya tüzelkişileri,", "b) Kullanıcı: Faaliyet ruhsatı alan ve bölgede belli bir işyeri bulunan gerçek veya tüzelkişiyi,", "c) Döviz: Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası tarafından konvertibl sayılan paralar veya ödemeyi sağlayan her nevi hesap ve belgeleri," ve fıkra "İfade eder." ile kapanır. Bir kalıphanenin böyle bir bölgede yer alması hâlinde hangi sıfatla bulunacağı bu bentlerden okunur.

Bölgede hangi işlerin yapılabileceği ise dördüncü maddede anlatılır. Madde kaynakta "(Değişik: 12/11/2008-5810/2 md.)" ibaresini taşır ve ilk cümlesi şöyledir: "Serbest bölgelerde, Yüksek Planlama Kurulunca uygun görülecek her türlü sınai, ticari ve hizmetle ilgili faaliyetler yapılabilir." Aynı maddenin ikinci cümlesi "Üretici işletmelerin talepleri hariç olmak üzere, fiyat, kalite ve standartlarla ilgili olarak kamu kurum ve kuruluşlarına kanunlarla ve diğer mevzuatla verilen yetkiler serbest bölgelerde uygulanmaz." ve üçüncü cümlesi "Serbest bölgelerde yapılan faaliyetleri değerlendirmek, bu bölgelerin geliştirilmesine ve sorunların çözümüne ilişkin stratejileri belirlemek ve önerilerde bulunmak üzere Serbest Bölgeler Koordinasyon Kurulu oluşturulmuştur." biçiminde yayımlanmıştır.

Bu başlıkta bilerek eksik bırakılanlar şunlardır. Yukarıda aktarılan bölümlerde bu programın adı, ders planı ya da mezununun görev tanımı geçmez; bu bölüm alanın içinde durduğu kamusal ve hukuki ortamı tarif eder, programı düzenleyen bir metni değil. Bu rehber kanunun bu programı, bu programın müfredatını ya da mezununun unvanını düzenlediği yönünde hiçbir iddia kurmaz. Künye satırlarının etiket noktalaması iki okumada farklı çıktığı için kanun numarası ve kabul tarihi satırları harfi harfine aktarılmamıştır; yalnızca iki okumada aynı çıkan Resmî Gazete ve Düstur bilgileri alıntılanmıştır. Kanunun dördüncü maddesinden sonraki maddeleri, muafiyetlere ve uygulamaya ilişkin hükümleri bu rehbere alınmamıştır; burada kanunun tamamının özeti verilmemektedir. Kanunun güncel hâli ve sonraki değişiklikleri için kaynak listesindeki bağlantıya bakılmalıdır.

Bu programın somut bir örneği için tek bir Bologna kaydının iki sayfası okundu: kaydın ders planı sayfası ile aynı kaydın tanıtım sayfası. Her iki sayfa da birbirinden farklı biçimde kurulmuş ikişer istekle iki kez okundu ve iki okumanın döndürdüğü dizgiler yan yana konuldu. Bu rehberin kuralı burada da yürürlüktedir: bir dizgi ancak iki okumada harfi harfine aynı çıktığı takdirde aktarılır. İki okumanın ayrıldığı her noktada bilgi aktarılmadan bırakılır; kaynağın yazımı düzeltilmez, eksik kalan yeri tamamlanmaz, tahminle doldurulmaz.

Başlıktaki üniversite adı konusunda baştan açık bir uyarı gerekir. Bu iki sayfanın hiçbiri üniversitenin kendi adını iki okumada da aynı çıkan bir biçimde yayımlamamıştır; okumalardan biri adı İngilizce karşılığıyla döndürmüştür. Bu nedenle yukarıdaki başlıkta geçen "Gazi Üniversitesi" ifadesi sayfadan alınmış bir alıntı değil, kaynak adresindeki obs.gazi.edu.tr bölümünden türetilmiş, bu rehbere ait bir etikettir. Sayfanın iki okumada da harfi harfine aynı çıkan program satırı ise şudur: "TEKNİK BİLİMLER MESLEK YÜKSEKOKULU / ENDÜSTRİYEL KALIPÇILIK". Tanıtım sayfası da program adını "ENDÜSTRİYEL KALIPÇILIK" biçiminde ve iki okumada da aynı vermiştir. Ders planı sayfası dersleri dört gruba ayırır; grup başlıkları iki okumada da "1.Yarıyıl", "2.Yarıyıl", "3.Yarıyıl" ve "4.Yarıyıl" biçiminde, noktadan sonra boşluk bırakmayan bu yazımıyla aynı çıkmıştır. Ders adları da iki okumada birebir örtüşmüştür ve sayfada tümü büyük harflerle basılmıştır; aşağıda da tam olarak öyle aktarılmaktadır.

Birinci yarıyılın dersleri sayfadaki sırasıyla şunlardır: İNGİLİZCE-I, İŞ SAĞLIĞI VE GÜVENLİĞİ-I, İMALAT İŞLEMLERİ, MATEMATİK-I, ATATÜRK İLKELERİ VE İNKILAP TARİHİ-I, TÜRK DİLİ-I, BİLGİSAYAR DESTEKLİ TASARIM-1, BİLGİSAYAR DESTEKLİ TAKIM TEZGAHLARI, TEKNİK RESİM ve MALZEME BİLİMİ. Bu ilk grup, alanın atölye ve çizim temelini kuran gruptur: teknik resim ile parçanın kâğıda dökülmesi, malzeme bilimi ile üzerinde çalışılacak ve kalıbın kendisinin yapılacağı malzemenin tanınması, imalat işlemleri ile talaşlı ve talaşsız yöntemlerin tanıtılması ve bilgisayar destekli tasarım ile çizimin ekrana taşınması bu yarıyılda yan yana durur. Ortak zorunlu derslerin dışında kalan satırlara bakıldığında birinci yarıyılın bir uzmanlık yarıyılı değil, sonraki yarıyılların üzerine kurulacağı bir zemin olduğu görülür.

İkinci yarıyılın dersleri sayfadaki sırasıyla şunlardır: İNGİLİZCE 2, İŞ SAĞLIĞI ve GÜVENLİĞİ-II, SAC METAL KALIPLAMA TEKNİKLERİ, BİLGİSAYAR DESTEKLİ ÜRETİM-I, İLERİ ÜRETİM YÖNTEMLERİ, ATATÜRK İLKELERİ VE İNKILAP TARİHİ-II, TÜRK DİLİ-II, ISIL İŞLEMLER, CİSİMLERİN DAYANIMI, SICAK-SOĞUK ŞEKİLLENDİRME TEKNİKLERİ, MESLEK RESMİ, KOROZYON, VAKUM KALIPLAMA, TERSİNE MÜHENDİSLİK UYGULAMALARI, MESLEKİ MATEMATİK, BİLGİSAYAR DESTEKLİ TASARIM-II, TOZ METALURJİSİ, KESİCİ TAKIMLAR VE TASARIMI ve PLASTİK PARÇA TASARIMI. Alanın kendi konusu bu yarıyılda devreye girer: sac metal kalıplama teknikleri ile sıcak-soğuk şekillendirme teknikleri, kalıbın parçaya biçim verme işini doğrudan adlandıran ilk satırlardır; ısıl işlemler, korozyon ve toz metalurjisi malzeme tarafını derinleştirir; cisimlerin dayanımı ile mesleki matematik hesap tarafını, meslek resmi ile bilgisayar destekli tasarımın ikinci basamağı çizim tarafını sürdürür.

İkinci ve üçüncü yarıyılların bu genişliği dikkat çekicidir ve okurun bunu doğru okuması gerekir. Bir yarıyılda yirmiye yaklaşan sayıda ders adının sıralanması, bir öğrencinin o dönemi bu derslerin tamamıyla birlikte geçirdiği anlamına gelmez; böyle uzun listeler, satırların önemli bir bölümünün seçmeli olduğu planlarda görülen bir görünümdür. Öğrenci bu havuzdan kendi payına düşeni seçer ve gerçekte taşıdığı yük listenin tamamından belirgin biçimde kısadır. Ne var ki bu sayfanın iki okuması derslerin zorunlu mu yoksa seçmeli mi olduğunu aynı biçimde işaretlememiştir; bu nedenle bu rehber hiçbir ders için zorunlu ya da seçmeli demez, yalnızca planın biçimini tarif eder ve hangi satırın hangi kümede olduğunu okurun kaynaktaki güncel hâlden görmesini bekler.

Üçüncü yarıyılın dersleri sayfadaki sırasıyla şunlardır: İNGİLİZCE 3, PLASTİK KALIPLAMA TEKNİKLERİ, PROJE TASARIMI VE UYGULAMASI, HİDROLİK VE PNOMATİK, GİRİŞİMCİLİK, KALİTE GÜVENCESİ VE STANDARTLAR, MESLEK ETİĞİ, İŞLETME YÖNETİMİ, ÖLÇME VE KONTROL TEKNOLOJİSİ, MAKİNE ELEMANLARI, İŞ KALIPLARI, BİLGİSAYAR DESTEKLİ ÜRETİM-II, YÜZEY BİTİRME İŞLEMLERİ VE KAPLAMA TEKNİKLERİ, PLASTİK İŞLEME MAKİNELERİ, BİLGİSAYAR DESTEKLİ KALIP AKIŞ ANALİZİ, BİLGİSAYAR PROGRAMLAMA, MEKANİZMA TEKNİĞİ, KOMPOZİT MALZEMELER ve EKLEMELİ İMALAT TEKNİKLERİ. Bu yarıyılın karakteri iki katmanlıdır. Bir yanda kalıbın en teknik başlıkları durur: plastik kalıplama teknikleri, bilgisayar destekli kalıp akış analizi, iş kalıpları, plastik işleme makineleri, ölçme ve kontrol teknolojisi ile yüzey bitirme işlemleri ve kaplama teknikleri. Öte yanda kalıphanenin işletme tarafı durur: girişimcilik, kalite güvencesi ve standartlar, meslek etiği ve işletme yönetimi. Bir kalıphanenin işi yalnızca tezgâh başında bitmediği için bu iki katmanın aynı yarıyılda bulunması, planın mezunu yalnız üreten değil aynı zamanda işi kuran ve denetleyen biri olarak görmesiyle uyumludur.

Dördüncü yarıyıl ise iki satıra iner: İNGİLİZCE 4 ve İŞYERİ UYGULAMASI. Bir planın son yarıyılının böyle daralması ve neredeyse tek bir işyeri uygulaması satırından ibaret kalması, o planın son dönemini sınıfta değil işletmede geçirdiğinin en tanıdık işaretidir. Bu rehber bu düzenin adı, süresi ya da yürütülme biçimi konusunda sayfada yazmayan hiçbir ayrıntıyı eklemez; yalnızca planın biçiminin bunu gösterdiğini söyler. Böyle bir düzenin bulunduğu programlarda öğrencinin son dönemini hangi işletmelerde geçirdiği tercihten önce sorulmaya değer bir sorudur.

Sayfanın kendi yazımının tutarsız olduğunu ayrıca belirtmek gerekir. Birinci yarıyılda "İNGİLİZCE-I" biçiminde tireli ve Roma rakamlı olan ad, sonraki yarıyıllarda "İNGİLİZCE 2", "İNGİLİZCE 3" ve "İNGİLİZCE 4" biçiminde boşluklu ve Arap rakamlıdır. Aynı biçimde birinci yarıyıldaki "İŞ SAĞLIĞI VE GÜVENLİĞİ-I" ile ikinci yarıyıldaki "İŞ SAĞLIĞI ve GÜVENLİĞİ-II" arasında bağlacın büyük ve küçük harfle yazılması farkı vardır. Bir başka örnek, birinci yarıyıldaki "BİLGİSAYAR DESTEKLİ TASARIM-1" ile ikinci yarıyıldaki "BİLGİSAYAR DESTEKLİ TASARIM-II" arasındaki rakam farkıdır: aynı dersin iki basamağı sayfada iki ayrı sayı düzeniyle yazılmıştır. Bu rehber bu tutarsızlıkların hepsini sayfada basıldığı gibi aktarır ve hiçbirini düzeltmez; bir kaynağın yazımını onarmak bu rehberin işi değildir, çünkü düzeltilen her harf kaynağın söylediğinden başka bir şey söylemeye başlar.

Bu başlıkta bilerek eksik bırakılanlar şunlardır. Üniversitenin kendi adı bu iki sayfanın hiçbirinde iki okumada da aynı çıkan bir biçimde basılı değildir; yukarıdaki başlıkta geçen "Gazi Üniversitesi" bu rehbere ait bir etikettir, kaynak adresinden türetilmiştir ve sayfadan yapılmış bir alıntı değildir. Sayfanın iki okumada da aynı çıkan dizgisi, bu bölümde alıntılanan program satırıdır. Öğretim düzeyi aktarılmamıştır, çünkü tanıtım sayfası bu bilgiyi iki okumanın yalnızca birinde döndürmüştür; bu rehberin başka yerinde görünen düzey bilgisi bu sayfalara dayandırılmamıştır. Birim adı da aktarılmamıştır, çünkü tanıtım sayfasının iki okuması birim adı için birbirinden farklı iki dizgi vermiştir. Hiçbir ders için zorunlu ya da seçmeli ayrımı belirtilmemiştir; gerekçesi yukarıda yazılıdır. Ders kodları, kredi ve iş yükü değerleri bu rehberde hiçbir yerde verilmez. Sayfa bir puan türü yayımlamamaktadır; bu rehberin başka yerinde görünen puan türü bu sayfaya dayandırılmamıştır. Bu plan tek bir üniversitenin planıdır ve diğer üniversitelerin planları için hiçbir şey söylemez; kaynak listesindeki bağlantılardan güncel hâli okunmalıdır.