Evde Hasta Bakımı

Evde hasta bakımı, sağlık hizmetinin hastaneden çıkıp hastanın kendi evine taşındığı durumları konu edinen bir önlisans programıdır. Yaşlanan nüfus, kronik hastalıkların artması, ameliyat sonrası iyileşme süreçlerinin evde sürdürülmesi ve engelli bireylerin evde bakımı, bu alanı son yıllarda büyüten temel nedenlerdir. Program bu ihtiyaca yönelik teknik ve insani beceriyi birlikte öğretir.

Bölümün konusu tek bir işlem değil, bir yaşam alanının bütünüdür. Hastanın hijyeni, beslenmesi, hareketi, yara ve bası yarası riski, ilaç saatleri, yaşam bulgularının takibi, ev ortamının güvenliği, hastanın ve ailesinin psikolojik durumu bu programın kapsamındadır. Ev, hastane gibi kontrollü bir ortam olmadığı için burada çalışan kişi hem teknik bilgi hem de duruma uyarlanma becerisi ister.

Program temel yeterlilik testi puanıyla öğrenci alır, dört yarıyıl sürer ve genellikle sağlık hizmetleri meslek yüksekokulları bünyesinde yürütülür. Ders planlarında anatomi, fizyoloji, farmakoloji ve kronik hastalıklar gibi temel sağlık dersleriyle birlikte, sosyal hizmet ve hasta psikolojisi gibi dersler yan yana bulunur.

Bölümü tercih edecek öğrencinin en baştan bilmesi gereken şey, bu alandaki mesleki unvan ve yetki konusunun hassas olduğudur. Bunu açıkça ele almak, bu rehberin en önemli bölümüdür ve hemen aşağıda yapılmaktadır.

Bu iki program sık sık aynı kefeye konur ve bu, tercih listesinde yapılabilecek en maliyetli hatalardan biridir.

[Hemşirelik](/bolum/hemsirelik) dört yıllık bir lisans programıdır, kendi kanunu vardır, mezuna hemşire unvanı ve o unvana bağlı görev yetkileri verir. Hemşire, ilaç uygulaması, damar yolu açma, hekim tarafından planlanan tedaviyi uygulama gibi işleri kanuni yetkisiyle yapar. Evde hasta bakımı ise iki yıllık bir önlisans programıdır ve yukarıda anlatıldığı gibi kanunda tanımlı bir sağlık meslek mensubu unvanı üretmez.

Bu fark, iki programın ders planlarına da yansır. Evde hasta bakımı programı hemşirelik programının kısaltılmış hâli değildir; farklı bir odağı vardır ve bu odak evde sürdürülen bakımın günlük pratiğidir.

Benzer ayrımlar başka programlar için de geçerlidir. [Fizyoterapi ve rehabilitasyon](/bolum/fizyoterapi-ve-rehabilitasyon) programı hareket ve rehabilitasyon alanında kendi mesleki çerçevesine sahiptir. [Beslenme ve diyetetik](/bolum/beslenme-ve-diyetetik) diyet planlamasını kendi unvanıyla yapar. [Sosyal hizmet](/bolum/sosyal-hizmet) programı hastanın ve ailesinin sosyal destek ihtiyaçlarına odaklanır. [Çocuk gelişimi](/bolum/cocuk-gelisimi) çocuk tarafında ayrı bir alandır. Hastane içindeki teknik bir uygulama alanını merak edenler [anestezi](/bolum/anestezi) programına, sağlık kuruluşlarının yönetim tarafına ilgi duyanlar [sağlık yönetimi](/bolum/saglik-yonetimi) programına bakabilir.

Karşılaştırma yaparken tek bir ölçütü kullanmak yeterlidir: programın mezununa kanunla tanımlı bir unvan verilip verilmediği. Bu sorunun cevabı, mezuniyet sonrasındaki bütün yolu belirler.

Aşağıdaki ders adları Sağlık Bilimleri Üniversitesi Hamidiye Sağlık Hizmetleri Meslek Yüksekokulu Evde Hasta Bakımı Programının yayımladığı ders planından alınmıştır. Program dört yarıyıllıktır. Her üniversitenin planı farklıdır; bu liste bir örnektir, ülke genelinde geçerli bir standart değildir.

Birinci yarıyılda Anatomi, Fizyoloji, Evde Hasta Bakım İlkeleri, Tıbbi Terminoloji, Hasta Psikolojisi ve Sosyal Hizmetler dersleri vardır; yanlarında Türk Dili, Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi ile İngilizce bulunur. Seçmeli havuzunda Üreme Sağlığı ve Aile Planlaması, Sosyal Rehabilitasyon ve Palyatif Bakım yer alır. Palyatif bakımın daha ilk yarıyılda seçmeli olarak sunulması, bu alanın ağırlıklı olarak hangi hasta gruplarıyla çalıştığını gösterir.

İkinci yarıyılda Evde Hasta Bakım İlkelerinin ikinci bölümü, Genel Farmakoloji, Kronik Hastalıklar ve Meslek Etiği ve Deontoloji okutulur; buna işletmede mesleki eğitim eşlik eder. Seçmeliler arasında Geleneksel ve Tamamlayıcı Tıp, Halk Sağlığı, Yaşlılarda Sosyal Hizmet, Ergoterapi Yaklaşımları, Sağlık Kurumlarında İş Güvenliği ve Yaşlıda Refleksoloji Uygulamaları bulunur.

Üçüncü yarıyılda Evde Hasta Bakım İlkelerinin üçüncü bölümü, Enfeksiyon Hastalıkları ve Fiziksel Rehabilitasyon dersleri zorunludur; işletmede mesleki eğitim sürer ve yaz stajı programa girer. Seçmeliler arasında Menopozda Sağlık, Engellilerde Sosyal Hizmet ve Yara Bakımı yer alır. Yara bakımı bu alanda günlük pratiğin merkezindeki konulardan biridir.

Dördüncü yarıyılda Evde Hasta Bakım İlkelerinin dördüncü bölümü, Ruh Sağlığı ve Hastalıkları, Temel İlk Yardım ile Kadın ve Çocuk Sağlığı Hastalıkları okutulur; işletmede mesleki eğitim devam eder. Seçmeli havuzunda Sağlık Hukuku, Sağlık Hizmetleri Yönetimi, Beslenme İlkeleri, Manevi Bakım, Ürojinekolojik Sağlık ve Sağlık Eğitimi bulunur.

Ders planındaki dengeye dikkat etmek gerekir. Teknik derslerin yanında hasta psikolojisi, sosyal hizmet, meslek etiği ve manevi bakım gibi dersler vardır. Bunun nedeni açıktır: evde bakım, hastayla ve ailesiyle uzun süre ve yakın temasta çalışmayı gerektirir; bu ilişkinin yönetimi işin teknik tarafı kadar belirleyicidir.

Programın en ağır parçası işletmede mesleki eğitim ve stajdır. Öğrenci gerçek hastayla, gerçek evde ve gerçek aileyle karşılaşır. Tercih öncesinde okulun uygulama yaptığı kurumların hangileri olduğu ve staj düzeninin nasıl işlediği araştırılmalıdır.

Birinci yol evde bakım hizmeti veren kuruluşlardır. Yönetmelik kapsamında evde bakım hizmeti sunan merkezler ve birimler ile bu hizmeti veren özel sağlık kuruluşları bu mezunlar için ilk adrestir. Buradaki iş sağlık ekibinin bir parçası olarak, tedavi ve bakım planı çerçevesinde çalışmaktır.

İkinci yol yaşlı bakım kuruluşlarıdır. Huzurevleri, yaşlı yaşam merkezleri, bakım ve rehabilitasyon merkezleri ile engelli bakım kuruluşları bu alandaki ikinci büyük istihdam grubudur.

Üçüncü yol hastanelerin ve sağlık kuruluşlarının evde sağlık hizmeti birimleridir. Kamu hastanelerinin evde sağlık hizmeti ekipleri bu alanda çalışır. Kamuda kadrolu çalışma yolu merkezi sınav ve kadro ilanlarına bağlıdır; kadro adı, unvanı ve kontenjanı her yıl değiştiği için bu rehber bunlara dair bir vaatte bulunmuyor. Hangi kadroya bu programın mezununun başvurabileceği, ilanın kendisinde yazan mezuniyet koşuluna göre belirlenir ve tek geçerli kaynak o ilandır.

Dördüncü yol özel bakım hizmeti veren şirketler ile refakatçi ve bakım destek hizmetleridir.

Beşinci yol lisans tamamlamaktır. Önlisans mezunları Dikey Geçiş Sınavı ile ilgili lisans programlarına geçebilir. Hangi önlisans programından hangi lisans programlarına geçilebileceği ÖSYM'nin her yıl yayımladığı Dikey Geçiş Sınavı kılavuzunda listelenir ve bu liste değişebilir; bu rehber bu yüzden program adı saymıyor, doğrudan kılavuza yönlendiriyor.

Üç uyarı gereklidir. Birincisi, bu rehber hiçbir pozisyon için ücret bilgisi vermez. İkincisi, yukarıda sayılan işlerde mezunun hangi işlemi yapıp hangisini yapamayacağı, kanunla tanımlı unvanlara bağlı yetki sınırlarına göre belirlenir; bu programın mezunu kanunda tanımlı bir sağlık meslek mensubu unvanı almadığı için hemşirelik ve fizyoterapi gibi mesleklerin kanuni işlerini üstlenemez. Üçüncüsü, kamu kadrosu beklentisiyle tercih yapılacaksa, önce güncel kadro ilanlarının mezuniyet koşullarına bakılmalıdır.

Bu bölüm, insanla doğrudan temas eden bir işi yapabilecek öğrenciye uyar. Burada iş, ekran başında değil, hasta yatağının yanındadır. Hastanın bedeniyle ilgilenmek, hijyen işlerini yapmak, hasta yakınının kaygısıyla baş etmek işin günlük parçasıdır.

Sabır ve duygusal dayanıklılık bu alanda temel gerekliliktir. Kronik hastalarla ve yaşamının son döneminde olan hastalarla çalışmak duygusal olarak yorucudur. Bu yükü taşıyabileceğinden emin olmayan bir öğrencinin bu tercihi iyi düşünmesi gerekir.

Titizlik ve kayıt disiplini önemlidir. İlaç saatleri, yaşam bulguları ve yara takibi düzenli kayıt ister; bu kayıtlar hekimin karar vermesini sağlayan verilerdir.

İletişim becerisi bu meslekte teknik beceri kadar değerlidir. Bakım veren kişi hem hastayla hem aileyle hem de sağlık ekibinin diğer üyeleriyle sürekli iletişim hâlindedir.

Fiziksel dayanıklılık gerekir. Hasta transferi, pozisyon verme ve uzun süre ayakta çalışma bu işin rutinidir.

Buna karşılık şu öğrencilere bu bölüm önerilmez: bu programın hemşirelik yerine geçtiğini düşünenler, kanunla korunan bir unvan bekleyenler, hastanın bedeniyle ilgilenmekten rahatsız olanlar ve duygusal olarak ağır ortamlarda çalışmayı istemeyenler.

Tercih listesi kurulurken okullar arasındaki farklar da araştırılmalıdır: uygulama laboratuvarının donanımı, anlaşmalı olduğu hastane ve bakım kuruluşları, staj düzeni ve seçmeli ders havuzu okuldan okula değişir. Bu bilgiler ÖSYM tercih kılavuzunda yer almaz.

Birinci not: evde hasta bakımı temel yeterlilik testi puanıyla öğrenci alan iki yıllık bir önlisans programıdır ve genellikle sağlık hizmetleri meslek yüksekokulları bünyesindedir.

İkinci not: evde bakım hizmetinin çerçevesi Evde Bakım Hizmetleri Sunumu Hakkında Yönetmelikle çizilir. Yönetmeliğe göre hizmet hekim önerisi doğrultusunda ve bir sağlık ekibi eliyle, tedavi ve bakım planı çerçevesinde verilir.

Üçüncü not ve en önemlisi: 1219 sayılı Kanunun Ek Madde 13 hükmünde sayılan sağlık meslek mensupları arasında "evde hasta bakımı teknikeri" diye bir unvan bulunmamaktadır. Bu programın mezunu, kanunda tanımlı bir sağlık meslek mensubu unvanı ve o unvana bağlı görev yetkisi elde etmez. Bunun tersini söyleyen kaynaklara itibar edilmeden önce dayandığı madde sorulmalıdır.

Dördüncü not: yukarıdaki ders listesi tek bir üniversitenin yayımladığı plandan alınmıştır ve örnek niteliğindedir. Tercih edilecek okulun kendi ders planı ve uygulama imkânları ayrıca incelenmelidir.

Beşinci not: Bu rehber bölümün ne olduğunu anlatır; hangi üniversiteye hangi puanla girileceğini anlatmaz. Taban puan, başarı sıralaması ve kontenjan her yıl değişir ve tek geçerli kaynağı ÖSYM tercih kılavuzu ile YÖK Atlas'tır. Bu sayfada bilerek puan, sıralama ya da maaş rakamı verilmiyor: eksik bilgi, yanlış bilgiden iyidir.