Hibrid ve Elektrikli Taşıtlar Teknolojisi

Hibrid ve Elektrikli Taşıtlar Teknolojisi iki yıllık bir meslek yüksekokulu önlisans programıdır ve önlisans listesindeki en yeni başlıklardan biridir. Programın varlık sebebi basittir: aracın hareket kaynağı değişiyor ve bu değişim servisin bilgisini eskitiyor. Yakıt, enjektör ve egzoz üzerine kurulu bir bakım kültürü, batarya, invertör ve yazılım üzerine kurulu bir bakım kültürüne dönüşüyor. Bu program o dönüşümün teknik elemanını yetiştirmek için açılmıştır.

Programın konusu üç katmandır. Birinci katman güç aktarmadır: elektrik motoru, invertör, redüktör, hibrid araçlarda içten yanmalı motorla elektrik motorunun birlikte çalışmasını yöneten düzen. İkinci katman enerji depolamadır: batarya paketi, hücre dengeleme, soğutma ve batarya yönetim sistemi. Üçüncü katman elektronik ve yazılımdır: sensörler, haberleşme hatları, arıza kodları ve gömülü yazılım. Bir arıza bu üç katmandan herhangi birinde olabilir ve teşhis çoğu zaman doğrudan gözle değil, veriyle yapılır.

Alanın en ayırt edici yanı gerilimdir. Elektrikli ve hibrid araçlarda çalışan gerilim, geleneksel araçtaki on iki voltluk düzenin çok üzerindedir; bu yüzden bu araçlarda bakım, "arabadan anlamak" ile yapılabilecek bir iş değildir. Sistemin güvenli biçimde enerjisiz hâle getirilmesi, yalıtımın ölçülmesi ve uygun ekipmanla çalışılması bir usul işidir. Programın plan boyunca ayrı ayrı güvenlik dersleri barındırması bundandır.

2547 sayılı Yükseköğretim Kanunu'nun 3. maddesi meslek yüksekokulunu "Belirli mesleklere yönelik nitelikli insan gücü yetiştirmeyi amaçlayan, yılda iki veya üç dönem olmak üzere iki yıllık eğitim öğretim sürdüren, önlisans derecesi veren bir yükseköğretim kurumudur" diye tanımlar. Aynı maddede önlisans, "Ortaöğretim yeterliliklerine dayalı, en az iki yıllık bir programı kapsayan nitelikli insan gücü yetiştirmeyi amaçlayan veya lisans öğretiminin ilk kademesini teşkil eden bir yükseköğretimdir" biçiminde tanımlanır.

Bu program üç komşu alanın kesiştiği yerde durur ve üçünden de ayrılır.

[Otomotiv teknolojisi](/bolum/otomotiv-teknolojisi) programı aracın bütününü konu alır: motor, aktarma organları, süspansiyon, fren, kaporta. O planın ağırlık merkezi hâlâ içten yanmalı motor ve mekanik sistemlerdir. Bu program aynı aracın elektrikli sürüşe geçmiş hâline odaklanır ve batarya ile güç elektroniğine iner. İki plan taşıt mekaniği, diagnostik ve kaporta gibi başlıklarda kesişir.

[Elektrik](/bolum/elektrik) ve [elektronik teknolojisi](/bolum/elektronik-teknolojisi) programları ise enerjinin ve devrenin kendisiyle ilgilenir; onların dünyası bina, tesis ve pano tarafındadır. Bu program o bilgiyi hareket eden, titreşen, ısınan ve her an konum değiştiren bir platformun üstünde kullanır. Aracın içindeki elektrik, sabit bir tesisin elektriği gibi davranmaz.

[Mekatronik](/bolum/mekatronik) programı mekanik, elektronik ve kontrolü birlikte ele alır ve bu yönüyle bu programa yapı olarak en çok benzeyen alandır. Ayrım uygulama alanındadır: mekatronik daha çok üretim hattı ve makine tarafına bakar, bu program taşıta bakar.

Enerjinin üretildiği ve dağıtıldığı taraf da ayrı bir alandır. [Elektrik enerjisi üretim, iletim ve dağıtımı](/bolum/elektrik-enerjisi-uretim-iletim-ve-dagitimi) programı elektriğin şebeke üzerinden taşınmasıyla ilgilenir; şarj istasyonu o şebekenin bir müşterisidir. İki program 6446 sayılı Kanuna aynı kapıdan bakar ama farklı odalara girer.

Lisans tarafında [elektrik elektronik mühendisliği](/bolum/elektrik-elektronik-muhendisligi), [makine mühendisliği](/bolum/makine-muhendisligi) ve [mekatronik mühendisliği](/bolum/mekatronik-muhendisligi) bu alanın üzerindeki dört yıllık katmandır; tasarım, hesap ve doğrulama o tarafın işidir. Enerji sistemleri mühendisliği de bu alana komşudur; bu rehberde henüz o programın sayfası bulunmadığı için burada bağlantı verilmemiştir.

Isı yönetimi tarafında [iklimlendirme ve soğutma teknolojisi](/bolum/iklimlendirme-ve-sogutma-teknolojisi) ile temas vardır: elektrikli araçta batarya ve güç elektroniğinin soğutulması ile kabinin ısıtılması aynı sistemin parçalarıdır ve bu programın planında ısıtma ve soğutma sistemleri bir ders başlığı olarak yer alır.

Programın süresi iki yıl, yani dört yarıyıldır ve staj programın parçasıdır.

Aşağıdaki başlıklar Bursa Uludağ Üniversitesi Teknik Bilimler Meslek Yüksekokulunun yayımlanmış ders bilgi paketinden alınmıştır ve tek bir üniversitenin planıdır. Öğretim dili Türkçedir. Aynı adı taşıyan programların ders adları ve seçmeli havuzları üniversiteden üniversiteye değişir; bu liste bir örnektir, ulusal bir zorunluluk listesi değildir. Kaynak plandaki ders adları büyük harflerle yayımlanmıştır ve burada Türkçe yazımına normalize edilmiştir; iki adda yazım hatası vardı ve düzeltildi: "Yenilebilir Enerji Sistemleri" yerine Yenilenebilir Enerji Sistemleri, "Hidrolik Pnomatik Sistemler" yerine Hidrolik Pnömatik Sistemler yazıldı.

Birinci yarıyıl iki zemini birlikte kurar: Hibrid Motorlu Taşıtlar Teknolojisi, Temel Elektrik ve Elektronik, Programlama ve İletişim Teknolojileri, Kariyer Planlama, Termodinamik, Mesleki Matematik, Fizik. Termodinamiğin ilk yarıyılda durması bir tercihtir: elektrikli araçta da ısı yönetimi belirleyicidir ve hibrid araçta içten yanmalı motor hâlâ vardır.

İkinci yarıyıl elektrikli araca ve enerji depolamaya geçer: Görsel Programlama, Elektrikli Motorlu Taşıtlar Teknolojisi, Makine Bilimi ve Elemanları, Yakıt Pilli Batarya ve Şarj Sistemleri, Otomotiv Elektroniği. Seçmeli havuzunda Yenilenebilir Enerji Sistemleri, İş Sağlığı ve Güvenliği, Kalite Kontrol, Sistem Analizi ve Tasarım ile Araştırma Yöntem ve Teknikleri yer alır. Şarj sistemlerinin batarya ile aynı ders başlığında durması, aracın enerji tarafının bir bütün olarak öğretildiğini gösterir.

Üçüncü yarıyıl teşhis ve ölçme tarafına iner: Güç Aktarma ve Hareket Kontrol Sistemleri, Elektronik Devrelerde Ölçme Tamir ve Bakımı, Bilgisayar Destekli Çizim, Taşıt Mekaniği ve Staj. Bu dönemin seçmeli havuzunda Araç Haberleşme Teknolojileri, Isıtma ve Soğutma Sistemleri, Hidrolik Pnömatik Sistemler, Serviste Davranış ve Kalite ile Otomotiv Malzeme Teknolojisi bulunur. Araç haberleşme teknolojilerinin ayrı bir ders olması bugünkü servisin gerçeğidir: modern araçta parçalar birbirleriyle bir hat üzerinden konuşur ve arıza çoğu zaman o hattın üzerinde okunur.

Dördüncü yarıyıl mesleğin son hâline gelir: İş Güvenliği ve Elektrikli ile Hibrid Taşıtlardaki Uygulamaları, Otomotiv Elektroniğinde Gömülü Yazılımlar, Otonom ve İleri Sürüş Destek Sistemleri, Taşıt Diagnostik ve Arıza Giderme ve Staj. Seçmeli havuzunda Kaporta Boya Teknolojisi, Alternatif Motor ve Yakıtlar, Bilgisayar Destekli Üretim, Hasar Tespit ve Değerlendirme, Taşıt Konfor Sistemleri, Elektrikli Araca Dönüşüm ve Tadilat Teknolojileri ile Bilgisayar Destekli Tasarım yer alır. İş güvenliğinin son yarıyılda ayrıca ve doğrudan bu araçlara özgü biçimde okutulması boşuna değildir; bu alanın en ciddi riski gerilimdir.

Planın bütününde üç eğilim görülür. Birincisi, yazılım plana baştan sona yayılmıştır: programlama, görsel programlama ve gömülü yazılımlar ayrı ayrı geçer. İkincisi, plan hibrid ile elektrikli aracı ayrı ayrı ders başlıkları olarak tutar; çünkü ikisinin arıza mantığı aynı değildir. Üçüncüsü, güvenlik dersleri hem seçmeli havuzunda hem son yarıyılın zorunlu dersinde görünür; bu tekrar bilinçli bir tekrardır.

Bu alanın işvereni ağırlıkla özel sektördür ve iş alanı hızla genişleyen bir alandır. Bu genişleme bu rehberde hiçbir sayıyla ifade edilmiyor: istihdam, satış ve pazar rakamları yıldan yıla değişir ve bu sayfada bilerek yer almaz.

Birinci grup yetkili ve bağımsız servislerdir. Elektrikli ve hibrid araçların periyodik bakımı, yüksek gerilimli sistemin güvenli biçimde devre dışı bırakılması, arıza kodlarının okunması, batarya ve güç elektroniği modüllerinin değişimi bu başlığın altındadır. Bu iş servisin en yeni ve en özel bilgi gerektiren tarafıdır.

İkinci grup şarj altyapısı tarafıdır. Şarj istasyonlarının kurulumu, devreye alınması, bakımı ve arıza giderilmesi ayrı bir iş kolu hâline gelmiştir. Burada çalışan kişi hem aracın hem tesisin dilini bilmek zorundadır. Ancak bu işin ticari tarafı lisanslı tüzel kişilerin işidir; mezunun rolü teknik personel rolüdür.

Üçüncü grup üretim ve tedarik tarafıdır. Batarya paketi, kablo demeti, elektronik modül ve elektrikli aktarma organı üreten işletmelerde montaj, test ve kalite kontrol işleri bu bilgiye ihtiyaç duyar.

Dördüncü grup filo ve dönüşüm tarafıdır. Elektrikli araç filolarının bakımını yürüten işletmeler ile araç üstü ekipman ve dönüşüm işleri yapan atölyeler bu alanın uygulama yüzüdür. Dönüşüm ve tadilat işlerinin tabi olduğu teknik ve idari şartlar ayrı bir mevzuatın konusudur; bu rehber o mevzuata girmiyor ve hiçbir dönüşümün mevzuata uygun olduğuna dair bir iddia içermiyor.

Bu ortamda güvenlik bir tercih değil şarttır. Yüksek gerilim, batarya kimyası ve yangın riski aynı yerde bulunur; bu yüzden [iş sağlığı ve güvenliği](/bolum/is-sagligi-ve-guvenligi) alanının kuralları bu meslekte günlük çalışma düzeninin parçasıdır.

Bu rehber hangi kadroya hangi şartla girileceğini yazmıyor: kamuda tekniker kadrolarına atanma merkezî sınav ve ilan şartlarına bağlıdır, şartlar yıldan yıla değişir ve tek geçerli kaynak ilgili kurumun yayımladığı atama ilanıdır.

Önlisans mezunu için lisans tamamlama yolu Dikey Geçiş Sınavı'dır. Bu rehber, bu programdan hangi lisans programlarına geçilebileceğinin listesini bilerek vermiyor: o liste her yıl ÖSYM tarafından yayımlanan Dikey Geçiş Sınavı kılavuzunda yer alır ve değişir. Doğru adres o kılavuzdur.

Bu bölüm hem elektronikten hem mekanikten hoşlanan öğrenciye uygundur. Yalnızca motoru sevip devreden sıkılan ya da yalnızca devreyi sevip yağdan kaçan biri bu planda eksik kalır; alanın bütün değeri iki tarafı birleştirmekten gelir.

Ölçü aletiyle çalışmayı sevmek gerekir. Bu meslekte arıza çoğu zaman görünmez; multimetre, osiloskop ve teşhis cihazının verdiği veriyle bulunur. Sayıya bakıp yorum yapmayı sevmeyen öğrenci zorlanır.

Kurala uymayı ciddiye alan öğrenci bu alanda güvende olur. Yüksek gerilimli bir sistemde usul dışı bir hareketin bedeli büyüktür; bu meslekte "kestirmeden yapma" alışkanlığı kabul edilebilir bir alışkanlık değildir.

Öğrenmeye devam etmeye hazır olmak gerekir. Bu alan hızla değişiyor: araç modelleri, batarya kimyaları, yazılım sürümleri ve teşhis yöntemleri kısa aralıklarla yenilenir. Diplomayla birlikte öğrenmenin bittiğini düşünen biri bu alanda geride kalır.

İlgi aracın mekanik bütününe ve klasik motora yönelikse [otomotiv teknolojisi](/bolum/otomotiv-teknolojisi) rehberi daha uygundur. İlgi sabit tesisin elektriğine yönelikse [elektrik](/bolum/elektrik) rehberi, üretim hattı otomasyonuna yönelikse [mekatronik](/bolum/mekatronik) rehberi okunmalıdır.

Birinci not: bu bir önlisans programıdır ve mezuna mühendis unvanı vermez. Mühendislik hedefleniyorsa yol ya doğrudan lisans tercihi ya da mezuniyet sonrası Dikey Geçiş Sınavı'dır.

İkinci not: bu program mezununa şarj hizmeti verme ya da şarj ağı işletme yetkisi vermez. 6446 sayılı Kanunun tanımına göre şarj ağı işletmecisi lisans sahibi bir tüzel kişidir; lisans diplomaya değil işletmeye verilir. Mezun bu işletmelerde teknik personel olarak çalışır. Bu programın yüksek gerilimli sistemlerde çalışmaya ilişkin ayrı bir yetki belgesi verip vermediği de bu rehberin konusu değildir; bu konu iş sağlığı ve güvenliği mevzuatının alanıdır ve doğru adres yürürlükteki mevzuat ile işverenin uyguladığı yetkilendirme düzenidir.

Üçüncü not: bu alanda okulun laboratuvarı belirleyicidir. Üzerinde çalışılacak gerçek bir elektrikli ya da hibrid araç, batarya eğitim seti ve teşhis cihazı bulunan bir okulla bunlara sahip olmayan bir okulda aynı ders adı aynı deneyimi vermez. Program yeni olduğu için okullar arasındaki donanım farkı büyüktür; tercih edilecek üniversitenin bilgi paketi, ders planı ve laboratuvar imkânı mutlaka sorulmalıdır.

Dördüncü not: bu bölüm TYT puanıyla, ÖSYM tercih kılavuzunun önlisans programlarını içeren tablosundan tercih edilir. Programın hangi üniversitelerde açık olduğu, öğretim türü ve kontenjanı yıldan yıla değişir; bu bilgilerin tek geçerli kaynağı ilgili yılın tercih kılavuzudur.

Beşinci not: Bu rehber bölümün ne olduğunu anlatır; hangi üniversiteye hangi puanla girileceğini anlatmaz. Taban puan, başarı sıralaması ve kontenjan her yıl değişir ve tek geçerli kaynağı ÖSYM tercih kılavuzu ile YÖK Atlas'tır. Bu sayfada bilerek puan, sıralama ya da maaş rakamı verilmiyor: eksik bilgi, yanlış bilgiden iyidir.