Kontrol ve Otomasyon Teknolojisi

Kontrol ve Otomasyon Teknolojisi iki yıllık bir meslek yüksekokulu önlisans programıdır. Programın konusu tek bir cümleyle söylenebilir: bir makinenin ya da bir üretim hattının insan eli sürekli müdahale etmeden, ölçülen değere göre kendi kendini denetleyerek çalışmasını sağlamak.

Bu işin üç ayağı vardır ve programın bütün planı bu üç ayağın üzerine kurulur. Birincisi ölçmedir: sıcaklık, basınç, seviye, debi, konum, hız, akım ve gerilim gibi büyüklükler bir algılayıcıyla elektriksel bir işarete çevrilir. İkincisi karar vermektir: ölçülen değer, istenen değerle karşılaştırılır ve aradaki farka göre ne yapılacağına karar verilir. Üçüncüsü ise eyleme geçmektir: motor, valf, silindir ya da ısıtıcı devreye girer. Bu üçlü zincirin adı kontrol döngüsüdür ve alanın tamamı bu döngünün kurulması, ayarlanması ve arıza durumunda çözülmesi üzerinedir.

Otomasyon sözcüğü bu döngünün programlanabilir hale gelmesini anlatır. Bir hattın davranışı artık kablolarla değil, bir programla tanımlanır; programlanabilir lojik denetleyiciler, mikro denetleyiciler ve izleme yazılımları bu yüzden planın merkezinde durur. Alanın gündelik işi de buradan çıkar: hattı kurmak, programı yazmak, çalıştırmak, bir arıza çıktığında hangi halkanın koptuğunu bulmak ve bakımını yapmak.

Bu program ne yazılım programıdır ne de saf elektrik programı. Bir kontrol ve otomasyon teknikeri hem devreyi okur hem programı okur; işin özü bu ikisinin arasındaki köprüdür. Bir vananın açılmamasının sebebi bir kez kopmuş bir kablo, bir başka gün yanlış yazılmış bir program satırı, bir başka gün de bozulmuş bir algılayıcı olabilir. Bu üç ihtimali birbirinden ayırt edebilmek mesleğin asıl becerisidir.

2547 sayılı Yükseköğretim Kanunu'nun 3. maddesi meslek yüksekokulunu "Belirli mesleklere yönelik nitelikli insan gücü yetiştirmeyi amaçlayan, yılda iki veya üç dönem olmak üzere iki yıllık eğitim öğretim sürdüren, önlisans derecesi veren bir yükseköğretim kurumudur" diye tanımlar. Aynı maddede önlisans, "Ortaöğretim yeterliliklerine dayalı, en az iki yıllık bir programı kapsayan nitelikli insan gücü yetiştirmeyi amaçlayan veya lisans öğretiminin ilk kademesini teşkil eden bir yükseköğretimdir" biçiminde tanımlanır.

Bu üç program adı birbirine çok yakındır ve aynı meslek yüksekokulunda yan yana açılabilir. Aradaki fark ağırlık merkezindedir.

[Mekatronik](/bolum/mekatronik) programının ağırlık merkezi makine ile elektroniğin birleştiği yerdir: mekanik aktarma organları, pnömatik ve hidrolik sistemler, robot kolları ve bunların denetimi bir arada okutulur. Kontrol ve Otomasyon Teknolojisi tarafında ise mekanik taraf daha ince tutulur, karar ve denetim katmanı öne çıkar: ölçme, geri besleme, denetleyici programlama ve izleme yazılımı. Bir başka deyişle mekatronik makineyi kurar, kontrol ve otomasyon o makinenin nasıl davranacağına karar veren katmanı kurar. İki plan geniş biçimde örtüşür ve iki mezun sahada sık sık aynı işi yapar.

[Elektronik teknolojisi](/bolum/elektronik-teknolojisi) programının ekseni devrenin kendisidir: analog ve dijital devre, kart düzeyinde arıza bulma, ölçü aleti kullanımı ve elektronik üretim. Kontrol ve otomasyon tarafında devre bilgisi bir araçtır, amaç değildir; amaç hattın işleyişidir. [Elektrik](/bolum/elektrik) programı ise enerjinin taşınması ve dağıtılması tarafındadır: pano, tesisat, motor sürme ve koruma. Bir otomasyon teknikerinin bu üç alanın hepsinden bir miktar bilgiye ihtiyacı vardır ve bu yüzden plan üç tarafın da temel derslerini içerir.

Lisans tarafı ayrı bir katmandır. [Elektrik elektronik mühendisliği](/bolum/elektrik-elektronik-muhendisligi) ve [mekatronik mühendisliği](/bolum/mekatronik-muhendisligi) dört yıllık programlardır, mezunlarına mühendis unvanı verir ve ağırlıkları tasarım ile hesaptır. Bu önlisans programı ise kurma, çalıştırma ve bakım tarafında tekniker yetiştirir. Unvanlar farklıdır ve bu fark tercih aşamasında bilinerek verilmelidir.

Yazılım tarafıyla da karıştırılır. [Bilgisayar programcılığı](/bolum/bilgisayar-programciligi) genel amaçlı yazılım geliştirmeyi öğretir; bu programda yazılım, bir makineyi denetlemek için vardır ve donanımdan ayrı düşünülemez. [İnternet ve ağ teknolojileri](/bolum/internet-ve-ag-teknolojileri) tarafı ise haberleşme altyapısına odaklanır; endüstriyel haberleşme bu programın bir başlığıdır ama tamamı değildir. [Endüstri mühendisliği](/bolum/endustri-muhendisligi) ise hattın kendisini değil, üretim sisteminin verimini ve planlamasını konu alır. [Makine](/bolum/makine) programı ise mekanik imalat tarafında durur.

Programın süresi iki yıl, yani dört yarıyıldır ve işletmede mesleki eğitim programın parçasıdır.

Aşağıdaki başlıklar Kırklareli Üniversitesi Pınarhisar Meslek Yüksekokulu Kontrol ve Otomasyon Teknolojisi programının yayımlanmış eğitim bilgi paketinden alınmıştır ve tek bir üniversitenin planıdır. Kaynak sayfa programı ön lisans düzeyinde ve öğretim dilini Türkçe olarak vermektedir. Aynı adı taşıyan programların ders adları ve seçmeli havuzları üniversiteden üniversiteye değişir; bu liste bir örnektir, ulusal bir zorunluluk listesi değildir. Kaynak sayfa seçmeli derslerin adlarını yayımlamadığı, yalnızca dönem başına seçmeli ders sayısını verdiği için bu rehber seçmeli havuzun içeriğini yazmıyor.

Birinci yarıyıl ölçme ve zemin dersleriyle başlar: Ölçme Tekniği ve Uygulamaları, Doğru Akım Devre Analizi, Bilgisayar Destekli Çizim Uygulamaları, Programlamaya Giriş, Temel Bilgi Teknolojisi Kullanımı, Matematik ve iki seçmeli ders. Ölçme tekniğinin ilk yarıyılda ve uygulamalı olarak durması bu planın en anlamlı yeridir; alanın kanunu da, gündelik işi de ölçmeyle başlar. Doğru akım devre analizi ise bütün elektrik bilgisinin taşıyıcı zeminidir.

İkinci yarıyıl denetim katmanını açar: Programlanabilir Lojik Kontrol Sistemleri, Mikro Denetleyiciler, Alternatif Akım Devre Analizi, Analog Elektronik ve dört seçmeli ders. Bu dönem programın dönüm noktasıdır. Programlanabilir lojik kontrol sistemleri endüstride bir hattın davranışının yazıldığı ortamdır; mikro denetleyiciler ise aynı işin cihaz düzeyindeki, daha küçük ölçekli karşılığıdır. İkisinin aynı dönemde bulunması öğrencinin denetimi iki farklı ölçekte görmesini sağlar.

Üçüncü yarıyıl sistemi bütün olarak ele alır: Sistem Analizi ve Tasarımı, SCADA Sistemleri, Makina Bilimi ve Elemanları, Güç Elektroniği ve üç seçmeli ders. Bu dönem üç yeni katman ekler. Sistem analizi ve tasarımı, tek tek cihazlardan bütünsel bir çözüme geçmeyi öğretir. İzleme ve veri toplama sistemleri, yani SCADA, hattın uzaktan izlenmesi ve verisinin toplanması katmanıdır. Güç elektroniği ise kararın motora aktarılmasını, yani sürücüleri ve dönüştürücüleri konu alır. Makina bilimi ve elemanları dersi de bu dönemde durur ve mekanik tarafın asgari bilgisini verir. Kaynak plan bu dersin adını "Makina" yazımıyla yayımlamıştır; burada da kaynaktaki yazım korunmuştur.

Dördüncü yarıyıl sahadadır: İşletmede Mesleki Eğitim, İngilizce, Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi, Türk Dili. Bu plan zorunlu ortak dersleri son yarıyılda toplamıştır; bu tercih üniversitenin kendi düzenlemesidir ve her plan aynı sırayı izlemez. İşletmede mesleki eğitimin son yarıyılın tamamına yayılması ise öğrencinin dört dönemlik bilgiyle sahaya çıkması anlamına gelir; bu düzende asıl öğrenilen şey gerçek bir hattın arıza ve bakım ritmidir.

Planın bütününde iki eğilim görülür. Birincisi, elektrik tarafı iki dönem içinde doğru akımdan alternatif akıma doğru ilerler ve ardından güç elektroniğine bağlanır. İkincisi, programlama üç ayrı yerden gelir: genel programlama girişi, denetleyici programlama ve izleme sistemleri. Bu üç kapının hepsi aynı beceriye çıkar.

Bu alanın işvereni üretim yapan hemen her işletmedir. Otomotiv ve yan sanayi, gıda ve içecek, çimento ve yapı malzemesi, plastik, metal işleme, tekstil ve konfeksiyon, ilaç ve kimya tesislerinin hepsinde otomasyon hattı ve bakım ekibi bulunur. Enerji tarafında santraller ve dağıtım tesisleri, altyapı tarafında su ve atıksu arıtma tesisleri aynı bilgiye ihtiyaç duyar.

İkinci büyük alan proje ve entegrasyon şirketleridir. Pano imalatı yapan, otomasyon projesi kuran, denetleyici programlayan ve devreye alma hizmeti veren şirketler bu mezunları saha mühendisliği ekiplerinin teknik personeli olarak çalıştırır. Bu tarafta iş, tek bir fabrikanın içinde değil, birden çok tesiste kurulum ve devreye alma biçiminde ilerler.

Üçüncü alan teknik satış ve satış sonrası destektir. Algılayıcı, denetleyici, motor sürücüsü, valf ve robot satan işletmeler ürünlerini anlatacak ve devreye alacak teknik personel arar. Servis ve bakım hizmeti veren şirketler de aynı bilgiyi kullanır.

Kamu tarafında belediyelerin su ve arıtma tesisleri, il müdürlüklerinin teknik birimleri, kamu üretim tesisleri ve üniversitelerin teknik hizmet birimleri sayılabilir. Bu rehber hangi kadroya hangi şartla girileceğini yazmıyor: kamuda tekniker kadrolarına atanma merkezî sınav ve ilan şartlarına bağlıdır, şartlar yıldan yıla değişir ve tek geçerli kaynak ilgili kurumun yayımladığı atama ilanıdır.

Önlisans mezunu için lisans tamamlama yolu Dikey Geçiş Sınavı'dır. Bu rehber, bu programdan hangi lisans programlarına geçilebileceğinin listesini bilerek vermiyor: o liste her yıl ÖSYM tarafından yayımlanan Dikey Geçiş Sınavı kılavuzunda yer alır ve değişir. Doğru adres o kılavuzdur.

Bu bölüm sebep sonuç ilişkisini takip etmekten hoşlanan öğrenciye uygundur. Bu meslekte asıl iş, çalışmayan bir sistemde hangi halkanın koptuğunu bulmaktır; bu da sırayla eleme, deneme ve doğrulama demektir. Sonuca sabırla giden biri bu işten keyif alır.

Elektrik ve matematikten kaçmamak gerekir. Devre analizi, ölçme ve güç elektroniği hesap içerir; bu derslerden uzak durmak isteyen bir öğrenci için plan zorlayıcı olur.

Program yazmaya isteksiz olmamak gerekir. Bu program bir yazılım programı değildir ama denetleyici programlama alanın merkezindedir; kod yazmaktan tümüyle hoşlanmayan biri planın ikinci yarıyılında zorlanır.

Saha koşullarını kabul etmek gerekir. Bu işin yeri çoğu zaman bir fabrika sahası, bir pano önü ya da bir tesis içidir; gürültü, vardiya, yükseklik ve kapalı alan çalışması gündelik olabilir. Masa başı bir iş bekleyen öğrenci için bu alan uygun değildir.

Mühendis unvanı hedefleniyorsa doğrudan lisans yolu düşünülmelidir. [Elektrik elektronik mühendisliği](/bolum/elektrik-elektronik-muhendisligi) ya da [mekatronik mühendisliği](/bolum/mekatronik-muhendisligi) hedefi olan bir öğrenci için bu program bir ara duraktır, varış noktası değildir.

Birinci not: bu bir önlisans programıdır ve mezuna mühendis unvanı vermez. Mezuniyette kazanılan unvan teknikerdir; mühendislik hedefi için yol ya doğrudan lisans tercihi ya da mezuniyet sonrası Dikey Geçiş Sınavı'dır.

İkinci not: bu program adı [mekatronik](/bolum/mekatronik) ve [elektronik teknolojisi](/bolum/elektronik-teknolojisi) programlarıyla karıştırılıyor. Üç programın da ders planı tercih öncesinde yan yana okunmalıdır; adlar benzer, ağırlık merkezleri farklıdır.

Üçüncü not: yukarıdaki ders listesi tek bir üniversitenin planıdır. Bazı üniversitelerde plan endüstriyel otomasyona, bazılarında robotik uygulamalara, bazılarında enerji ve pano tarafına ağırlık verir. Tercih edilecek üniversitenin ders bilgi paketi ile laboratuvar ve atölye donanımı mutlaka araştırılmalıdır; bu alanda okulun denetleyici, sürücü ve algılayıcı imkânı doğrudan eğitim kalitesidir.

Dördüncü not: bu bölüm TYT puanıyla, ÖSYM tercih kılavuzunun önlisans programlarını içeren tablosundan tercih edilir. Programın hangi üniversitelerde açık olduğu, öğretim türü ve kontenjanı yıldan yıla değişir; bu bilgilerin tek geçerli kaynağı ilgili yılın tercih kılavuzudur.

Beşinci not: Bu rehber bölümün ne olduğunu anlatır; hangi üniversiteye hangi puanla girileceğini anlatmaz. Taban puan, başarı sıralaması ve kontenjan her yıl değişir ve tek geçerli kaynağı ÖSYM tercih kılavuzu ile YÖK Atlas'tır. Bu sayfada bilerek puan, sıralama ya da maaş rakamı verilmiyor: eksik bilgi, yanlış bilgiden iyidir.