Laboratuvar Teknolojisi

Laboratuvar Teknolojisi iki yıllık bir meslek yüksekokulu önlisans programıdır. Programın konusu tek bir işin bütün adımlarıdır: bir numune alınır, temsil ettiği bütünü gerçekten temsil edecek biçimde hazırlanır, bir yöntemle ölçülür, sonuç değerlendirilir ve kayda geçirilir. Bu zincirin her adımı hatanın gizlenebileceği bir yerdir; alanın bütün eğitimi bu hatayı görünür kılmayı öğretir.

Adı yanıltıcı olabilir. Bu program hastane laboratuvarı programı değildir. Ekseni kimya ve analizdir: su, toprak, gübre, yem, gıda, kimyasal hammadde, atık ve endüstriyel ürün numuneleri üzerinde çalışılır. Ders planındaki genel kimya, analitik kimya, anorganik kimya, organik kimya, enstrümental analiz ve endüstriyel analiz başlıkları bunun için vardır.

Alanın gündelik işi tekrar ve kayıttır. Aynı yöntem her gün aynı şekilde uygulanır, cihaz kalibrasyonu kontrol edilir, kör deneme ve tekrar okuması yapılır, sonuçlar bir kayıt düzeni içinde saklanır. Bu meslekte iyi iş, ilginç bir sonuç bulmak değil, aynı numunede aynı sonucu tekrar üretebilmektir. İkinci gündelik gerçek ise güvenliktir: laboratuvar güvenliği planın ilk yarıyılında zorunlu bir derstir, çünkü bu işte kimyasal, cam, ısı ve basınç aynı tezgâhta bulunur.

2547 sayılı Yükseköğretim Kanunu'nun 3. maddesi meslek yüksekokulunu "Belirli mesleklere yönelik nitelikli insan gücü yetiştirmeyi amaçlayan, yılda iki veya üç dönem olmak üzere iki yıllık eğitim öğretim sürdüren, önlisans derecesi veren bir yükseköğretim kurumudur" diye tanımlar. Aynı maddede önlisans, "Ortaöğretim yeterliliklerine dayalı, en az iki yıllık bir programı kapsayan nitelikli insan gücü yetiştirmeyi amaçlayan veya lisans öğretiminin ilk kademesini teşkil eden bir yükseköğretimdir" biçiminde tanımlanır.

Bu iki program adı benzediği için sürekli karıştırılır ve karışıklık en pahalı tercih hatalarından birine yol açar.

[Tıbbi laboratuvar teknikleri](/bolum/tibbi-laboratuvar-teknikleri) bir sağlık programıdır. Numunesi insandan gelir, sonucu bir hastanın tanı ve tedavi sürecinde kullanılır, çalışma yeri hastane ve tıbbi tahlil laboratuvarıdır. [Patoloji laboratuvar teknikleri](/bolum/patoloji-laboratuvar-teknikleri) ise doku ve hücre örnekleriyle çalışır. Laboratuvar Teknolojisi programının numunesi ise sudan, topraktan, yemden, gıdadan ya da bir endüstriyel üründen gelir ve sonucu bir ürünün ya da bir çevresel değerin uygunluğunu gösterir. Sağlık alanında çalışmak isteyen öğrenci için doğru adres bu program değildir.

[Kimya teknolojisi](/bolum/kimya-teknolojisi) programı en yakın komşudur. O tarafın ekseni üretim sürecidir: kimyasal üretim, proses takibi, reaksiyon koşulları. Laboratuvar Teknolojisi tarafının ekseni ise ölçümdür. İki plan geniş biçimde örtüşür; ayrıştıkları yer şudur: birinde amaç ürünü üretmek, diğerinde ürünün ne olduğunu ölçmektir. [Kimya](/bolum/kimya) lisans programı aynı bilgiyi bilim olarak inceler; [kimya mühendisliği](/bolum/kimya-muhendisligi) ise proses tasarımının lisans katmanıdır ve mezununa mühendis unvanı verir.

[Gıda kalite kontrolü ve analizi](/bolum/gida-kalite-kontrolu-ve-analizi) programı aynı analitik beceriyi tek bir sektörde, gıdada kullanır; [gıda teknolojisi](/bolum/gida-teknolojisi) tarafında ise üretim vardır. [Laborant ve veteriner sağlık](/bolum/laborant-ve-veteriner-saglik) programı hayvan sağlığı hizmetlerine yardımcı teknik personel yetiştirir; onun laboratuvarı veteriner laboratuvarıdır.

[Biyoloji](/bolum/biyoloji) ve [moleküler biyoloji ve genetik](/bolum/molekuler-biyoloji-ve-genetik) lisans programları canlıyı ve genetik mekanizmayı bilim olarak inceler; bu önlisans programı mikrobiyoloji ve biyokimyayı ders düzeyinde tanıtır ama araştırmacı yetiştirmez. [Çevre mühendisliği](/bolum/cevre-muhendisligi) ise kirliliği ve arıtmayı tasarım düzeyinde ele alır; bu programın çevre ile ilişkisi su ve atık numunesinin analizi üzerinden kurulur.

Programın süresi iki yıl, yani dört yarıyıldır ve staj programın parçasıdır.

Aşağıdaki başlıklar Nevşehir Hacı Bektaş Veli Üniversitesi Acıgöl Teknik Bilimler Meslek Yüksekokulu Laboratuvar Teknolojisi programının yayımlanmış ders bilgi paketinden alınmıştır ve tek bir üniversitenin planıdır. Öğretim dili Türkçedir. Aynı adı taşıyan programların ders adları ve seçmeli havuzları üniversiteden üniversiteye değişir; bu liste bir örnektir, ulusal bir zorunluluk listesi değildir. Kaynak sayfa bazı ders adlarını kısaltmayla yayımlamıştır; burada Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi dersi tam adıyla yazılmıştır. Kaynak sayfa seçmeli ders adlarını yayımlamadığı için bu rehber seçmeli havuzun içeriğini yazmıyor.

Birinci dönem zemini kurar: Genel Kimya I, Genel Kimya Laboratuvarı I, Genel Biyoloji I, Laboratuvar Teknikleri I, Laboratuvar Güvenliği, Matematik, Temel Bilgi Teknolojisi Kullanımı, Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi I, Türk Dili I, Yabancı Dil I. Bu planın en dikkat çeken yeri laboratuvar güvenliğinin ilk dönemde ve zorunlu olmasıdır. Sıra doğrudur: bu meslekte önce nasıl zarar verilmeyeceği, sonra nasıl ölçüleceği öğretilir.

İkinci dönem analize geçer: Analitik Kimya, Anorganik Kimya, Genel Kimya II, Genel Kimya Laboratuvarı II, Genel Biyoloji II, Laboratuvar Teknikleri II, İş Sağlığı ve Güvenliği, Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi II, Türk Dili II, Yabancı Dil II. Analitik kimyanın bu dönemde durması programın çekirdeğine geçildiğini gösterir; analitik kimya, bir numunede neyin ne kadar bulunduğunu sorma disiplinidir.

Üçüncü dönem cihaz ve uygulama tarafını açar: Enstrümental Analiz, Organik Kimya, Genel Mikrobiyoloji, Su Analizleri, Tarımsal Analizler ve seçmeli dersler. Enstrümental analiz bu planın dönüm noktasıdır; ölçüm artık cam ve reaktifle değil cihazla yapılır ve cihazın verdiği sayının ne anlama geldiğini bilmek asıl beceridir. Su analizleri ile tarımsal analizlerin aynı dönemde bulunması alanın iki büyük müşterisini gösterir: çevre ve tarım.

Dördüncü dönem işi bitirir: Biyokimya, Endüstriyel Analiz, Endüstriye Dayalı Eğitim, yani staj, ve seçmeli dersler. Stajın son döneme yerleştirilmesi anlamlıdır; öğrenci laboratuvara dört dönemlik yöntem bilgisiyle girer ve orada asıl olarak kayıt düzenini, iş akışını ve raporlamayı öğrenir.

Planın bütününde üç eğilim görülür. Birincisi, kimya dersleri iki ayrı hatta ilerler: teori ve laboratuvar ayrı derslerdir ve ikisi eşleşir. İkincisi, laboratuvar teknikleri dersi iki dönem sürer; el becerisi tek dönemde kurulmaz. Üçüncüsü, güvenlik iki ayrı ders olarak geçer; biri laboratuvarın kendi güvenliği, diğeri iş sağlığı ve güvenliğinin genel çerçevesidir.

Bu alanın işvereni geniştir, çünkü ölçüm hemen her sektörde gereklidir. Özel sektörde gıda, içecek, kimya, ilaç ve kozmetik, plastik, metal, çimento ve yapı malzemesi, gübre ve yem işletmelerinin kalite kontrol laboratuvarları bu bilgiye ihtiyaç duyar. Bağımsız test laboratuvarları, muayene ve belgelendirme şirketleri ile arıtma tesisleri de bu alanın işverenleridir.

Kamu tarafında ise il müdürlüklerine ve belediyelere bağlı analiz laboratuvarları, su ve atıksu laboratuvarları, tarım ve gıda kontrol laboratuvarları ile üniversite araştırma merkezlerinin laboratuvarları sayılabilir. Bu rehber hangi kadroya hangi şartla girileceğini yazmıyor: kamuda tekniker kadrolarına atanma merkezî sınav ve ilan şartlarına bağlıdır, şartlar yıldan yıla değişir ve tek geçerli kaynak ilgili kurumun yayımladığı atama ilanıdır.

Laboratuvar dışında da yollar vardır. Laboratuvar cihazı, sarf malzemesi ve reaktif satan işletmeler teknik satış ve uygulama desteği için bu bilgiyi arar; cihaz servisi ve kalibrasyon hizmeti veren şirketler de aynı bilgiyi kullanır.

Önlisans mezunu için lisans tamamlama yolu Dikey Geçiş Sınavı'dır. Bu rehber, bu programdan hangi lisans programlarına geçilebileceğinin listesini bilerek vermiyor: o liste her yıl ÖSYM tarafından yayımlanan Dikey Geçiş Sınavı kılavuzunda yer alır ve değişir. Doğru adres o kılavuzdur.

Bu bölüm kimyayı sevmesi gereken öğrenciye uygundur. Plan baştan sona kimyadır: genel, analitik, anorganik, organik, enstrümental ve biyokimya. Kimyadan hoşlanmayan bir öğrenci için bu program dört dönem boyunca zorlayıcı olur.

Titizlik ve tekrar sabrı şarttır. Bir tartımın virgülünden sonrası, bir çözeltinin doğru hazırlanması ve bir cihazın doğru kalibre edilmesi sonucun tamamını belirler. Bu meslekte hızlı olmak değil, doğru ve tekrarlanabilir olmak değerlidir.

Kurala uymayı kabul etmek gerekir. Laboratuvarda çalışma yöntemi kişiye göre değişmez; yazılı yöntem, kayıt düzeni ve güvenlik kuralı bağlayıcıdır. Kendi usulünü kurmak isteyen biri bu ortamda zorlanır.

Sağlık alanı hedefleniyorsa bu program doğru adres değildir. Hastane laboratuvarında çalışmak isteyen öğrenci [tıbbi laboratuvar teknikleri](/bolum/tibbi-laboratuvar-teknikleri) rehberini, doku ve hücre tarafı ilgi çekiyorsa [patoloji laboratuvar teknikleri](/bolum/patoloji-laboratuvar-teknikleri) rehberini okumalıdır.

Kimyasalla çalışmayı kabul etmek gerekir. Bu işte asit, çözücü, cam ve ısı aynı tezgâhtadır; koruyucu donanım ve çeker ocak kullanımı gündelik iştir. Bu ortamdan rahatsız olan öğrenci için plan uygun değildir.

Birinci not: bu bir önlisans programıdır ve mezuna kimyager ya da mühendis unvanı vermez. Kimya ya da kimya mühendisliği hedefleniyorsa yol ya doğrudan lisans tercihi ya da mezuniyet sonrası Dikey Geçiş Sınavı'dır.

İkinci not: bu program adı sağlık alanındaki laboratuvar programlarıyla karıştırılıyor. Tercih listesine yazmadan önce programın hangi meslek yüksekokuluna bağlı olduğuna bakmak iyi bir kontroldür; teknik bilimler meslek yüksekokullarına bağlı olan bu program kimya ve analiz ağırlıklıdır.

Üçüncü not: yukarıdaki ders listesi tek bir üniversitenin planıdır. Bazı üniversitelerde plan gıda analizine, bazılarında çevre ve su analizine, bazılarında endüstriyel analize ağırlık verir. Tercih edilecek üniversitenin ders bilgi paketi ve laboratuvar donanımı mutlaka araştırılmalıdır; bu alanda okulun cihaz imkânı doğrudan eğitim kalitesidir.

Dördüncü not: bu bölüm TYT puanıyla, ÖSYM tercih kılavuzunun önlisans programlarını içeren tablosundan tercih edilir. Programın hangi üniversitelerde açık olduğu, öğretim türü ve kontenjanı yıldan yıla değişir; bu bilgilerin tek geçerli kaynağı ilgili yılın tercih kılavuzudur.

Beşinci not: Bu rehber bölümün ne olduğunu anlatır; hangi üniversiteye hangi puanla girileceğini anlatmaz. Taban puan, başarı sıralaması ve kontenjan her yıl değişir ve tek geçerli kaynağı ÖSYM tercih kılavuzu ile YÖK Atlas'tır. Bu sayfada bilerek puan, sıralama ya da maaş rakamı verilmiyor: eksik bilgi, yanlış bilgiden iyidir.