Otobüs Kaptanlığı

Otobüsle yapılan yolcu taşımacılığının en belirgin yanı, bu işin serbest bir uğraş olmamasıdır. Kim taşıyabilir, hangi belgeyle taşıyabilir, hangi taşıtla taşıyabilir, taşıtı kullanan kişide hangi nitelik aranır ve taşımacı hizmeti vermekten kaçınabilir mi: bunların hepsi yazılı bir düzenin içindedir. Bu düzenin çerçevesine değen metinlerden biri 4925 sayılı kanundur. Kanunun adı kaynakta "KARAYOLU TAŞIMA KANUNU" olarak yayımlanmıştır. Bu ad, belgenin üç ayrı okumasının ikisinde karakter düzeyinde aynı çıkmıştır; üçüncü okumada aynı satır, sonuna boşluksuz kaynamış iki dipnot rakamıyla görülmüş ve o biçim bu rehbere alınmamıştır.

Kanunun künye satırları kaynakta şu hâldedir: "Kanun Numarası : 4925", "Kabul Tarihi : 10/7/2003", "Yayımlandığı Resmî Gazete : Tarih : 19/7/2003 Sayı : 25173" ve "Yayımlandığı Düstur : Tertip : 5 Cilt : 42". Etiket öneklerindeki ve iki nokta önündeki boşluklar kaynakta bu biçimdedir ve düzeltilmemiştir. Belgenin ilk bölümlemesi de okumalarda görülmüştür: "BİRİNCİ KISIM" ve altında "Başlangıç Hükümleri", ardından "BİRİNCİ BÖLÜM" ve altında "Amaç, Kapsam ve Tanımlar", sonra "İKİNCİ BÖLÜM" ve altında "Taşımada Genel Kurallar". Doğrulanan maddelerin kenar başlıkları ise sırasıyla "Amaç", "Kapsam", "Tanımlar", "Genel kural" ve "Yetki belgesi alma zorunluluğu ve taşıma hizmeti" biçimindedir.

Birinci maddenin gövdesi kaynakta şöyledir: "Madde 1 - Bu Kanunun amacı; karayolu taşımalarını ülke ekonomisinin gerektirdiği şekilde düzenlemek, taşımada düzeni ve güvenliği sağlamak, taşımacı, acente ve taşıma işleri komisyoncuları ile nakliyat ambarı ve kargo işletmeciliği ve benzeri hizmetlerin şartlarını belirlemek, taşıma işlerinde istihdam edilenlerin niteliklerini, haklarını ve sorumluluklarını saptamak, karayolu taşımalarının, diğer taşıma sistemleri ile birlikte ve birbirlerini tamamlayıcı olarak hizmet vermesini ve mevcut imkânların daha yararlı bir şekilde kullanılmasını sağlamaktır." Bu tek cümlede bu programı doğrudan ilgilendiren iki ifade vardır: "taşımada düzeni ve güvenliği sağlamak" ve "taşıma işlerinde istihdam edilenlerin niteliklerini, haklarını ve sorumluluklarını saptamak". İstihdam edilenin niteliği, tam olarak bir kaptanlık eğitiminin konusudur.

İkinci madde kapsamı çizer: "Madde 2 - Bu Kanun kamuya açık karayolunda motorlu taşıtlarla yapılan yolcu ve eşya taşımalarını, taşımacıları, taşıma acentelerini, taşıma işleri komisyoncularını, nakliyat ambarı ve kargo işletmecilerini, taşıma işlerinde çalışanlar ile taşımalarda yararlanılan her türlü taşıt, araç, gereç, yapıları ve benzerlerini kapsar." Aynı maddenin ikinci fıkrası, kapsamın dışında kalanları sayar ve ticari yolcu taşımacılığını özel kullanımdan ayırır: "Ancak, özel otomobillerle ve bunların römorklarıyla yapılan taşımalar, genel ve katma bütçeli dairelerle, il özel idareleri, belediyeler, üniversiteler ve kamu iktisadî teşebbüslerine ait otomobillerle yapılan taşımalar, Türk Silahlı Kuvvetleri, Jandarma Genel Komutanlığı, Sahil Güvenlik Komutanlığı ve Emniyet Genel Müdürlüğüne ait motorlu taşıt ve bunların römorkları ile yapılan taşımalar, lastik tekerlekli traktörlerle çekilen römorklarla yapılan taşımalar bu Kanun hükümlerine tâbi değildir." Üçüncü fıkra ise düzenleme yetkisinin mesafeye göre paylaşılabileceğini yazar: "İl sınırları içerisindeki taşımalar ile yüz kilometreye kadar olan şehirlerarası taşımaların düzenlenmesi il ve ilçe trafik komisyonları ile işbirliği yapılmak suretiyle ilgili valiliklere, belediye sınırları içerisindeki şehiriçi taşımalar belediyelere bu Kanuna göre düzenlenecek yönetmelik esasları dahilinde bırakılabilir."

Üçüncü madde, otobüs işletmeciliğinin gündelik dilini hukuki tanıma çevirir ve "Madde 3 - Bu Kanunda geçen;" cümlesiyle açılır. Bu programın öğrencisini en doğrudan ilgilendiren tanımlar kaynakta şöyledir: "Yolcu : Taşıtı kullanan sürücü ile hizmetliler dışında taşıtta bulunan kişileri,", "Yolcu bileti : Yolcunun taşınması yükümlülüğünü içeren, yönetmelikte öngörülen şekil ve şartları ihtiva eden ve yolcuya verilmesi zorunlu belgeyi,", "Taşıma : Yolcunun taşıta bindiği veya eşyanın taşımacıya teslim edildiği yerden varış noktasına götürülmesini,", "Taşımacı : Taşımacı yetki belgesine sahip olan ve kendi nam ve hesabına taşımayı bir ücret karşılığı üstlenen gerçek veya tüzel kişiyi,", "Kalkış noktası : Yolcunun taşıta bindiği veya eşyanın taşımacıya teslim edildiği yeri," ve "Varış noktası : Yolcu bileti veya taşıma senedinde gösterilen, yolcu veya eşyanın götürülmek istendiği yeri,". Sefer türleri de aynı maddede tanımlıdır: "Şehirlerarası taşıma : Herhangi bir ilin herhangi bir noktasından veya yerleşim biriminden başlayıp diğer bir ilin herhangi bir noktasında veya yerleşim biriminde biten taşımaları,", "Düzenli sefer : Belirli bir zaman ve ücret tarifesine göre, tespit edilmiş bir güzergâhta önceden açıklanmış yerleşme birimleri arasında yapılan taşımaları,", "Arızî sefer : Aynı taşıtla bütün güzergâh boyunca aynı yolcu grubunun taşınması ve kalkış noktasına geri getirilmesi şeklindeki kapalı kapı seferleri ile gidişi dolu, dönüşü boş veya gidişi boş, dönüşü dolu seferleri," ve "Mekik sefer : Birden fazla gidiş ve dönüş seferinde aynı kalkış yerinden aynı varış yerine önceden gruplandırılmış yolcuların taşınmasını,". Tarifeli bir otobüs seferinin ne olduğunu anlamak isteyen bir öğrenci için "Düzenli sefer" tanımındaki "tespit edilmiş bir güzergâhta önceden açıklanmış yerleşme birimleri arasında" ifadesi, işin kendisinin tarifidir. Aynı maddede "Bakanlık : Ulaştırma Bakanlığını," ve "Acente : Ticarî mümessil, ticarî vekil, satış memuru veya müstahdem gibi bağımlı bir sıfatı olmaksızın bir sözleşmeye dayanarak belirli bir yer veya bölge içinde daimî surette bir veya birden fazla taşımacıyı ilgilendiren sözleşmelerde aracılık etmeyi ve onlar adına taşıma sözleşmesi yapmayı meslek edinen kişiyi," tanımları da yer alır; sorumluluk sigortası ise kaynakta "Sorumluluk sigortası : (Değişik: 14/4/2016-6704/17 md.) 2918 sayılı Karayolları Trafik Kanununda belirtilen zorunlu mali sorumluluk sigortasını," biçiminde tanımlanmıştır. Madde tanımların ardından "ifade eder." cümlesiyle kapanır.

Dördüncü madde tek cümledir ve bütün faaliyete bir genel kural koyar: "Madde 4 - Taşımalar; ekonomik, seri, elverişli, güvenli, çevreye kötü etkisi en az ve kamu yararını gözetecek tarzda serbest rekabet ortamında gerçekleştirilir." Beşinci madde ise belgelendirme rejimini kurar: "Madde 5 - Taşımacılık, acentelik ve taşıma işleri komisyonculuğu ile nakliyat ambarı ve kargo işletmeciliği yapılabilmesi için Bakanlıktan yetki belgesi alınması zorunludur." Aynı maddenin ikinci fıkrası, bu programın kamusal çerçevesindeki en doğrudan cümleyi taşır: "Taşımacılık, acentelik ve taşıma işleri komisyonculuğu ile nakliyat ambarı ve kargo işletmeciliği yetki belgesi alınabilmesi için taşıma işleri işletmecilerinin meslekî saygınlık, malî yeterlilik ve meslekî yeterliliğe sahip olması gerekmektedir. (Ek cümle: 23/1/2008 – 5728/516 md.) Ayrıca, karayoluyla yük ve yolcu taşımacılığı faaliyetlerinde kullanılan ticari araçlarda çalışan şoförlerin, sürücü mesleki yeterlilik belgesi almaları zorunludur. Bu maddeye ilişkin usul ve esaslar yönetmelikle belirlenir. 18.1.1954 tarihli ve 6224 sayılı Yabancı Sermayeyi Teşvik Kanunu hükümleri saklıdır." Maddenin devamı taşıtın belgelendirilmesini ve hizmetin sürekliliğini düzenler: "Taşımacılara, yetki belgesinden ayrı olarak taşımalarda kullanılacak taşıtların niteliğini ve sayısını gösteren taşıt belgesi ile taşımacının taşıt belgesinde kayıtlı her taşıt için düzenlenen ve taşıtta bulunması gereken taşıt kartı verilir.", "Taşıma işleri işletmecilerinin sayısı, yolcu ve eşya kapasitesi, taşıtların durumu, güvenlik veya benzeri nedenlerle Bakanlık, yetki belgelerinin verilmesinde sınırlamalar ve yeni düzenlemeler getirebilir.", "Taşımacılar, taşıma hizmetlerini kabul edilebilir bir neden olmaksızın veya zorunlu haller dışında yapmaktan kaçınamazlar ve taşıma hizmetinden herkesin her zaman yararlanmasını sağlamak zorundadırlar." ve "Taşımalar, diğer taşımacılar veya üçüncü şahıslar tarafından engellenemez."

Örtüşmenin sınırı da aynı açıklıkla yazılmalıdır. Bu kanun bu programı kurmaz, bu programın ders planını belirlemez ve mezununun meslek tanımını, unvanını ya da yetkisini düzenlemez. Beşinci maddede geçen sürücü mesleki yeterlilik belgesinin içeriğini, sınavını, veriliş usulünü ya da bir ön lisans programıyla ilişkisini doğrulanmış maddelerin hiçbiri düzenlemez; madde usul ve esasları yönetmeliğe bırakır. Doğrulanan maddelerde kullanılan terimler "şoför", "sürücü" ve "Taşıtı kullanan sürücü" biçimindedir; bu oturumda çekilen kısımda "otobüs kaptanı" ya da "kaptan" terimi görülmemiştir ve bu terimlerin kanunda bulunup bulunmadığına dair hiçbir iddia kurulmuyor. Kanunun güncel hâli, yürürlük durumu ve değişiklik zinciri için kaynak listesindeki resmi adresin esas alınması gerekir; bu rehber bu konularda hiçbir hüküm vermez.

Bu başlıkta bilerek eksik bırakılanlar şunlardır. Kanun metni üç ayrı okumayla çekilmiş ve yalnızca en az iki okumada karakter düzeyinde aynı çıkan öğeler alıntılanmıştır; dördüncü bir okuma yapılmamıştır, dolayısıyla mutabakatsız kalan öğeler ek bir denemeyle çözülmeye çalışılmamıştır. Bu nedenle ikinci maddenin dördüncü ve son fıkrası bu rehberde hiç alıntılanmamıştır: üç okuma o fıkra için üç ayrı hâl vermiştir ve fıkranın içeriği, içinde kaldırılmış bir ibare bulunup bulunmadığı ve neyi düzenlediği hakkında hiçbir iddia kurulmamıştır. Yöntemin kendi sınırı da eksik olarak sayılmalıdır: üç okuma aynı zaman aralığında yapıldığı ve okuma aracı aynı adres için yanıtı yaklaşık on beş dakika önbelleğe aldığı için okumalar büyük olasılıkla tek bir metne dönüştürme üzerinde çalışmıştır; dolayısıyla okumalar arası mutabakat yalnızca okuma ve çıkarım hatasını eler, kaynağın metne dönüştürülmesi sırasında oluşmuş bir bozulmayı elemez. Bu oturumda bu belgede somut dönüşüm bozulmaları görülmüştür: bir okuma kanunun ad satırını sonuna kaynamış iki dipnot rakamıyla, bir cümle sonunu da kaynamış tek bir dipnot rakamıyla getirmiş, bir başka okuma beşinci maddedeki parantez içi ek cümle ibaresini hiç getirmemiş, bir okuma da kısım ve bölüm başlıklarını hiç getirmemiştir. Bu belgeye atanmış bir yedek numara vardır ve o numara bu oturumda hiç çekilmemiştir; primary adres ilk denemede açıldığı ve konu örtüşmesi tuttuğu için yedeğe geçme koşulu doğmamıştır. O numara hakkında bu rehberde hiçbir künye, ad ya da madde iddiası yoktur. Aynı biçimde, bu batch'te üçüncü bir numara aranmamış, aday arama ve arşiv taraması hiç yapılmamıştır. Bu numaranın öteki Düstur tertiplerindeki adresleri hiç denenmemiştir; bunlar ölü adres değil, denenmemiş adrestir ve haklarında hiçbir iddia yoktur. Kanunun altıncı ve sonraki maddeleri hiçbir okumada istenmemiş ve getirilmemiştir; bu maddeler hakkında bu rehberde hiçbir malzeme yoktur ve varlıkları ya da içerikleri hakkında hiçbir iddia kurulmamıştır. Bunun doğrudan sonucu olarak kanunun idari para cezası hükümleri bilinçli biçimde hiç çekilmemiş ve bu rehberde hiçbir para tutarı verilmemiştir; metinde geçen "yüz kilometreye" ve "yüz kilogramı" gibi ifadeler para tutarı değildir ve kaynakta yazıldığı gibi bırakılmıştır. Dipnot gövdeleri alınmamıştır: bir okumada üç dipnot işareti görülmüş, ancak hiçbir okuma dipnotun gövde metnini getirmemiştir ve dipnotların içeriği hakkında hiçbir iddia kurulmamıştır. Düstur satırının sayfa öğesi hiçbir okumada görünmemiştir; bu öğenin bulunup bulunmadığına dair hiçbir iddia kurulmamıştır. Yürürlük durumu, güncel kurum adları ve değişiklik zinciri araştırılmamıştır; kaynakta geçen kurum adları ve kısaltmalar olduğu gibi bırakılmış, hiçbir kısaltma açılmamış, "tâbi", "daimî", "Arızî", "iktisadî", "imkânların", "güzergâhta" ve "18.1.1954" gibi yazımlar düzeltilmemiştir. Madde numarası ile gövde arasındaki ayraç biçimi yalnızca iki okumada teyit edilebilmiştir ve kaynaktaki hâliyle kısa tireli olarak bırakılmıştır. Yalnızca tek bir okumada görünüp bu nedenle kullanılamaz sayılan öğeler şunlardır: ad satırının dipnot rakamı kaynamış hâli, ikinci maddenin ikinci fıkrasının dipnot rakamı kaynamış hâli, künye satırlarının kalın ve boşluksuz yeniden yazılmış biçimi, tanım terimlerinin boşluksuz iki noktalı biçimi, kenar başlıkların madde numarasıyla birleştirilmiş biçimi ve satır kırılma yerleri. Bunların hiçbirinin kanunda bulunup bulunmadığına dair olumsuz bir iddia yazılmamıştır. Son olarak taban puan, başarı sıralaması, kontenjan, maaş, ücret ve işe girme oranı hiç toplanmamıştır; hiçbir okumada yüzde ifadesi geçmemiştir ve yorum olarak yüzde üretilmemiştir. Bu başlığın güvence düzeyi "iki okumada aynı" ile sınırlıdır, "kaynak belgede kesin böyle yazıyor" değildir.

Bu programın somut bir örneği için Karabük Üniversitesi'nin yayımladığı ders içeriği belgesi okundu. Belge programı "OTOBÜS KAPTANLIĞI PROGRAMI" başlığıyla basmaktadır ve başlık belgede tümü büyük harfle yayımlanmıştır; ders adları ise belgede karışık harfle basılmıştır ve bu rehberde belgedeki yazımıyla bırakılmıştır. Üniversitenin adı belgede "KARABÜK ÜNİVERSİTESİ" biçiminde yayımlanmıştır; alan adından çıkarım değildir. Programı yürüten birim de belgede yayımlanmıştır ve "TOBB TEKNİK BİLİMLER MESLEK YÜKSEKOKULU" olarak basılmıştır; program Ulaştırma Hizmetleri Bölümü altında görünmektedir. Plan dört yarıyıl üzerine kuruludur.

Birinci yarıyılın dersleri Genel Hukuk Bilgisi, Matematik, Otobüs İşletmeciliği, Temel Sürücülük Eğitimi, Trafik Mevzuatı ve Kuralları, Taşıt Teknik Sistemleri I, Akademik Türkçe, İletişim, Meslek Etiği, Seyahat Acentacılığı, İşletme Yönetimi ve Araştırma Yöntem ve Teknikleri olarak yayımlanmıştır. İlk yarıyıl işin üç yüzünü aynı anda açar: sürüşün temeli, taşıtın ilk teknik katmanı ve otobüs işletmeciliğinin çerçevesi. Trafik mevzuatının daha ilk yarıyılda gelmesi, bu meslekte kuralın beceriden önce geldiğinin ifadesidir.

İkinci yarıyılın dersleri Bilgi ve İletişim Teknolojileri, Genel Trafik Bilgisi, Girişimcilik I, Halkla İlişkiler, İnsan Kaynakları Yönetimi, İş ve Sosyal Güvenlik Hukuku, Mesleki Yabancı Dil-I, Protokol ve Sosyal Davranış Kuralları, Taşıt Teknik Sistemleri II, Taşıt ve Yol Güvenliği, Trafik ve Denetleme Tekniği ve Uygulamalı Sürücü Eğitimi-I olarak yayımlanmıştır. Bu yarıyılda taşıt bilgisi ikinci katmanına çıkarken yolcu ilişkisi ve çalışma hukuku de devreye girer; yani öğrenci aracı öğrenirken aynı zamanda o aracın içindeki insanı ve kendi çalışma statüsünü öğrenmeye başlar.

Üçüncü yarıyılın dersleri Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi-I, Değerler Eğitimi, Endüstriye Dayalı Eğitim, Girişimcilik II, Yabancı Dil-I, İş Sağlığı ve Güvenliği, Kaza Yeri İnceleme ve Bilirkişilik, Kitle Taşımacılığı, Mesleki Yabancı Dil-II, Turizm Coğrafyası, Türk Dili-I, Uygulamalı Sürücü Eğitimi-II ve Yönetim ve Organizasyon olarak yayımlanmıştır. Bu yarıyıl planın en yoğun mesleki yarıyılıdır: uygulamalı sürüşün ikinci basamağı, iş yeri eğitimi, kitle taşımacılığı ve kaza sonrası incelemenin mantığı aynı dönemde yürür.

Dördüncü yarıyılın dersleri Diksiyon, Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi-II, Endüstriye Dayalı Eğitim, Türk Dili-II, Yabancı Dil-II, İlk Yardım, İleri Sürücülük Teknikleri, İşletme Becerileri Grup Çalışması, Motorlu Taşıt Teknolojisi, Müşteri İlişkileri Yönetimi, Sigorta ve Taşımacılık Hukuku, Sürüş Psikolojisi, Turizm İşletmeciliği ve Turizm ve Seyahat Sosyolojisi olarak yayımlanmıştır. Son yarıyıl mesleğin en ileri ve en insani katmanlarını bir araya getirir: ileri sürüş tekniği, ilk yardım, sürüş psikolojisi, taşımacılık hukuku ve yolcuyla kurulan ilişki aynı dönemde durur. Öğrenci mezun olmadan önce hem aracın sınır davranışını hem de olağanüstü bir durumda ne yapacağını görmüş olur.

Bu başlıkta bilerek eksik bırakılanlar şunlardır. Bu belge dört ayrı okumayla, farklı ifadeyle yazılmış dört ayrı istekle okunmuştur. Toplanan ders adı sayısı dört yarıyıl için sırasıyla on iki, on iki, on üç ve on dört olmak üzere elli birdir ve hiçbir ders adı düşürülmemiştir; bunların tamamı en az iki ayrı okumada aynı yarıyıl başlığı altında görünmüştür. Bir okumanın ders dökümü kullanılmamıştır, çünkü o okuma ders adı yerine ders kodu getirmiştir ve bu rehberde ders kodu geçmez; o okumadan yalnızca program adı ile üniversite adının birebir teyidi ve yarıyıl başına düşen satır sayısı alınmıştır. Çözülmemiş kalan tek nokta "Uygulamalı Sürücü Eğitimi-I" dersinin yarıyıl atfıdır: dört okuma üç farklı sonuç vermiş, bir okuma dersi ikinci yarıyıla, bir okuma hem birinci hem ikinci yarıyıla koymuş, bir okuma ise düzyazı yanıtında birinci yarıyıl demekle birlikte kendi verdiği birinci yarıyıl listesine bu dersi koymamıştır. Ders yukarıda iki okumanın örtüştüğü yer olan ikinci yarıyıl altında listelenmiştir ve bu nokta çözülmüş sayılmamaktadır; hiçbir okumanın doğru olduğu iddia edilmemektedir. Öğretim düzeyi bu belgede yazılı sayılmamıştır: bir okuma düzey ifadesinin belgede birebir geçmediğini açıkça bildirmiş, bir başka okuma sorulan şablona düzey adını yazmakla birlikte birebir bir alıntı vermemiştir. Bu fark çıkarım lehine yorumlanmış ve ön lisans düzeyi belgede yayımlanmış diye iddia edilmemiştir; düzey, belgenin bastığı dört yarıyıllık yapıdan yapılan bir çıkarım olarak işaretlenmiştir. Üniversite adı ise bunun tersine belgede yayımlanmıştır ve alan adından çıkarım yapılmamıştır; meslek yüksekokulunun adı da belgede yayımlanmıştır. Yarıyıl içindeki zorunlu ve seçmeli alt etiketleri bilerek alınmamıştır: bu etiketleme okumalar arasında değişkendi ve bu rehber ders adlarını yalnızca yarıyıl başlıklarıyla vermektedir. Hiçbir seçmeli havuz dışarıdan doldurulmamış, hiçbir ders adı tahmin edilmemiş, havuzdan kaç ders seçileceği ve ders yükü hiç yazılmamıştır. Ders kodu, kredi ve iş yükü değerleri belgede basılı olduğu hâlde toplanmamış ve bu rehberde hiçbir yerde verilmemiştir. Ders adları çevrilmemiş, hiçbir kısaltma açılmamış ve tireli yazımlar düzeltilmemiştir; bu nedenle "Uygulamalı Sürücü Eğitimi-I", "Mesleki Yabancı Dil-II" ve "Türk Dili-I" adları olduğu gibi bırakılmıştır. Belge bir puan türü yayımlamamaktadır ve bu rehberdeki puan türü bu belgeye dayandırılmamıştır. Belge 2021-2022 öğretim yılı için yayımlanmıştır; aynı programın liste sayfasında daha yeni bir yıl bulunamamıştır ve sonraki yıllara ait bir plan olmadığı iddia edilmemektedir. Aynı meslek yüksekokulunun yayımladığı bir öğretim planı belgesi ayrıca okunmuş, ancak o belgeye yapılan okumalar yarıyıl atıflarında birbirini tutmadığı için o belgeden hiçbir ders adı alınmamıştır; o belgenin içeriği hakkında olumlu ya da olumsuz hiçbir iddia kurulmamıştır. İkinci bir üniversite kaynağı bu program için kullanılamamıştır: denenen öteki sayfalarda ya yarıyıl başlıklı bir ders planı yayımlanmamış ya da dosya biçimi metne çevrilememiştir; bu kurumların planı olmadığı yönünde hiçbir iddia kurulmamıştır. Bu plan tek bir üniversitenin planıdır ve öteki üniversitelerin planları için hiçbir şey söylemez.