Robotik ve Yapay Zeka

Robotik ve Yapay Zeka, bir makinenin hem gövdesiyle hem de kararıyla uğraşan önlisans programıdır. Gövde tarafında elektrik devresi, sensör, motor, sürücü kartı ve mekanik bağlantı vardır; karar tarafında bu donanımdan gelen veriyi işleyen, örüntü çıkaran ve bir sonraki hareketi seçen yazılım vardır. Programın kendine özgü yeri tam olarak bu ikisinin kesiştiği yerdir: ne sadece kart lehimleyen bir elektronik programı, ne de sadece ekran başında kod yazan bir bilgisayar programıdır.

Alanın adındaki iki kelime iki farklı iş kültürünü işaret ediyor. "Robotik" fiziksel dünyada iş yapan sistemleri anlatır: kolu olan bir manipülatör, deposunda gezinen bir taşıma aracı, bir üretim hattındaki kaynak istasyonu, bir laboratuvar otomasyonu. "Yapay zeka" ise veriden öğrenen ve karar üreten yazılım katmanını anlatır: görüntüden nesne tanıma, sensör verisinden arıza öngörme, bir hareket planını seçme. Bu programın mezunu genellikle bu iki katmanın buluştuğu yerde, yani gömülü sistemler ve uygulama geliştirme sınırında çalışır.

Programın ÖSYM'deki yeri önlisans programlarının gösterildiği Tablo-3'tür ve puan türü TYT'dir. Öğretim süresi iki yıl, yani dört yarıyıldır. Bu rehberde hangi üniversitede kaç kontenjan olduğu, taban puanın kaç olduğu ya da sıralamanın nereye düştüğü yazılmıyor; bunların tek geçerli kaynağı ÖSYM tercih kılavuzu ile YÖK Atlas'tır.

Bir noktayı baştan açık söylemek gerekiyor: yapay zeka, Türkiye'de tek bir kanunun konusu olarak düzenlenmiş bir alan değil. Robot, otonom sistem ya da makine öğrenmesi kavramlarını tanımlayan ve çerçevesini tek başına kuran bir kanun bulunmuyor. Bu rehber, alanın istihdam ve üretim tarafıyla en somut biçimde kesişen düzenlemeyi, teknoloji geliştirme bölgeleri mevzuatını harfi harfine okuyup aktarıyor. Veri koruma, ürün güvenliği ya da iş hukuku gibi diğer mevzuat başlıkları bu sayfada incelenmedi; incelenmemiş bir mevzuat hakkında da hiçbir iddia yazılmadı.

Bu iki program birbirine en çok karıştırılan iki önlisans programından. İkisi de sensör, motor ve denetleyiciyle çalışır, ikisi de atölye görür, ikisi de iki yıllıktır. Ayrıldıkları yer ağırlık merkezidir.

[Mekatronik](/bolum/mekatronik) merkezine mekanik ile elektroniğin birleşimini koyar: pnömatik ve hidrolik devreler, aktüatörler, güç aktarımı, makine elemanları, denetleyici programlama. Çıktısı çoğunlukla bir makinenin ya da hattın kendisini kurmak ve bakımını yapmaktır. Robotik ve Yapay Zeka ise aynı donanımın üzerine öğrenen yazılım katmanını koyar; müfredatında programlama, nesne tabanlı programlama, veritabanı, makine öğrenmesi ve derin öğrenme dersleri belirgin biçimde ağırlıklıdır.

Yakın duran diğer programlar da var. [Kontrol ve Otomasyon Teknolojisi](/bolum/kontrol-ve-otomasyon-teknolojisi) endüstriyel süreçlerin denetimine ve otomasyon panolarına, [Elektronik Teknolojisi](/bolum/elektronik-teknolojisi) devre ve kart düzeyine, [Elektrik](/bolum/elektrik) enerji tesisatı ve makinelerine odaklanır. [Bilgisayar Programcılığı](/bolum/bilgisayar-programciligi) ise fiziksel donanımı merkeze almadan yazılım geliştirmeyi konu alır; bu programdan farkı, kodun bir gövdeyi hareket ettirmek zorunda olmamasıdır.

Lisans tarafında da karışma ihtimali var. [Bilgisayar Mühendisliği](/bolum/bilgisayar-muhendisligi) ve [Yazılım Mühendisliği](/bolum/yazilim-muhendisligi) dört yıllık lisans programlarıdır ve teorik temelleri çok daha derindir; bu önlisans programı onların kısaltılmış hâli değildir, uygulama ve teknisyenlik tarafına konumlanmış ayrı bir programdır.

Aşağıdaki ders adları Eskişehir Teknik Üniversitesi Bilişim Teknolojileri Meslek Yüksekokulu Elektrik ve Otomasyon Bölümü Robotik ve Yapay Zeka Programı'nın yayımladığı ders planından, yayımlandığı yazımla alınmıştır. Tek bir üniversitenin planıdır; her üniversitenin planı farklıdır ve tercih öncesinde ilgili üniversitenin kendi bilgi paketi okunmalıdır. Kaynak sayfada öğretim düzeyi ve öğretim dili yayımlanmadığı için bu iki konuda burada hiçbir şey söylenmiyor; programın önlisans düzeyinde ve iki yıl olduğu bilgisi ÖSYM'nin önlisans programları tablosuna dayanır.

Birinci yarıyılda Programlama I, Dijital Elektronik, İngilizce I, Matematik, Devre Analizi, Bilgisayar Destekli Teknik Resim, Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi I ve Türk Dili I dersleri yer alır. İlk yarıyıl bir yapay zeka yarıyılı değil, bir temel yarıyılıdır: devre okumak, teknik resim çizmek, matematik kurmak ve kod yazmaya başlamak öğretilir. Devre Analizi ile Bilgisayar Destekli Teknik Resim'in aynı yarıyılda bulunması bu programın gövde tarafını ihmal etmediğini gösterir.

İkinci yarıyılda plan alanın kendi konularına giriyor. Kaynakta bu yarıyıl için Yapay Zekâda Makine Öğrenmesi, Programlama II, İngilizce II, Otonom Sistemlere Giriş, Robotik ve Gömülü Sistemler, Yapay Zeka, Makine Öğrenmesi, Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi II ve Türk Dili II dersleri yayımlanmış. Bu listede birbirine yakın adlı üç ders yan yana görünüyor; hangisinin zorunlu, hangisinin seçmeli havuzda olduğu kaynak sayfadan kesin okunamadığı için burada zorunluluk iddiası yazılmadı, adlar yayımlandığı gibi bırakıldı.

Üçüncü yarıyılda Veritabanı Yönetim Sistemleri, Robotik Uygulamaları ve Nesne Tabanlı Programlama dersleri ile seçmeli dersler ve mesleki seçmeli dersler grupları bulunur. Bu yarıyıl planın "uygulama" yarıyılıdır: veri saklamayı, nesne tabanlı yazılım kurmayı ve robotik uygulamayı bir arada getirir.

Dördüncü yarıyılda Yapay Zeka Uygulamaları, Derin Öğrenme, Proje Yönetimi ve Uygulamaları dersleri ile staj ve yine seçmeli ders grupları yer alır. Planın bütününe bakıldığında dört yarıyılın sonunda bir staj ve bir proje yönetimi dersi görünüyor. Kaynakta staj süresine ilişkin gün ya da hafta bilgisi bu rehbere alınmadı; süre iddiası üniversitenin kendi staj yönergesinden okunmalıdır. Ders kodları da bu sayfaya aktarılmadı. Seçmeli havuzların içeriği kaynak sayfada grup adı olarak yayımlandığı için tek tek ders adı yazılmadı; havuzun içeriği hakkında bu rehberde hiçbir iddia yok.

Bu programın mezununun çalıştığı yerler üç kümede toplanır. Birincisi üretim sanayiidir: otomasyonlu üretim hatları, robot kaynak ve montaj istasyonları, paketleme ve taşıma sistemleri, hat üzerinde görüntü işlemeyle kalite kontrol yapan istasyonlar. İkincisi teknoloji şirketleri ve teknoparklardır: gömülü sistem geliştiren firmalar, otonom araç ve insansız sistem şirketleri, endüstriyel yazılım ve veri şirketleri, kuluçka merkezlerindeki yeni kurulmuş girişimler. Üçüncüsü bakım ve hizmet tarafıdır: kurulu robotik sistemlerin devreye alınması, arıza takibi, yazılım güncellemesi ve kullanıcı eğitimi.

İşin gerçek içeriği çoğu zaman iki dilin arasında tercümanlık yapmaktır: sahadaki makinenin ne yaptığını yazılım tarafına, yazılımın ne beklediğini saha tarafına anlatmak. Sensörden gelen veriyi toplamak, etiketlemek, bir modeli eğitmek ve sonucu gerçek bir hareket komutuna dönüştürmek bu işin gündelik döngüsüdür. [Yazılım geliştirici](/meslek/yazilim-gelistirici) ve [veri bilimci](/meslek/veri-bilimci) mesleklerinin gündelik pratiğiyle bu noktada doğrudan komşuluk kurar.

Bu rehberde hiçbir meslek için maaş, ücret, atama, kadro ya da unvan iddiası yazılmıyor. Bu tür bilgiler işverene, sektöre, şehre ve yıla göre değişir; doğrulanmış tek bir kaynağı olmadığı için burada rakam verilmiyor. Kamu tarafında çalışmak isteyen bir mezunun hangi kadroya hangi şartla başvurabileceği ise ilgili kurumun kendi ilanından okunmalıdır; bu sayfada varsayım yürütülmedi.

Önlisans sonrası lisans yolu Dikey Geçiş Sınavı ile açıktır. Hangi önlisans programından hangi lisans programlarına geçiş yapılabileceği her yıl ÖSYM'nin yayımladığı DGS kılavuzundaki önlisans programları listesinde gösterilir. Bu rehberde geçiş yapılabilecek program adları tek tek sayılmıyor; liste yıla göre değiştiği için tek geçerli kaynağı o yılın kılavuzudur.

Bu programı düşünen öğrencinin kendine sorması gereken ilk soru şudur: bir şeyin nasıl çalıştığını hem sökerek hem de kodunu okuyarak anlamaktan hoşlanıyor muyum? Robotik ve yapay zeka, iki tarafı da isteyen bir alandır. Sadece kod yazmayı sevip kabloya, vidaya ve ölçü aletine tahammülü olmayan bir öğrenci için bu program yorucu olur; sadece mekanikle ilgilenip programlamadan uzak durmak isteyen bir öğrenci içinse eksik kalır.

Matematikle arası iyi olan, özellikle sıralı işlem kurmayı ve bir problemi adımlara bölmeyi sevenler bu alanda rahat eder. Makine öğrenmesi derslerinin arkasında olasılık ve doğrusal cebir düşüncesi vardır; bunları önlisans düzeyinde derinlemesine görmeden de uygulama yapılabilir, ama sayısal düşünmekten hoşlanmak işi belirgin biçimde kolaylaştırır.

Atölyede vakit geçirmeye, bir devreyi yeniden kurmaya, çalışmayan bir sistemi saatlerce takip etmeye sabrı olan öğrenciler için müfredat tanıdık gelir. Bu alanda çoğu öğrenme denemeyle olur: çalışmayan bir robot kolunun neden çalışmadığını bulmak, tek bir dersin sonunda öğrenilebilecek bir şey değildir.

Buna karşılık, ağırlıklı olarak insanla temas eden, sosyal içerikli ya da büro tabanlı bir iş bekleyen öğrenci için bu program uygun olmaz. Alanın yönetim ve süreç tarafını merkeze almak isteyen öğrenci [endüstri mühendisliği](/bolum/endustri-muhendisligi) yönüne, makinenin mekanik tarafını merkeze almak isteyen öğrenci mekatronik ya da [otomotiv teknolojisi](/bolum/otomotiv-teknolojisi) yönüne bakabilir.

Birinci not: bu program adı yeni ve üniversiteden üniversiteye değişebiliyor. Bazı üniversitelerde yapay zeka vurgusu program adında yer alırken bazılarında otomasyon ya da bilişim adı öne çıkıyor; bağlı olduğu bölüm de elektrik ve otomasyon, bilgisayar teknolojileri ya da elektronik olabiliyor. Tercih listesi yapılırken programın tam adı ve bağlı olduğu meslek yüksekokulu ile bölüm ÖSYM tercih kılavuzundan kontrol edilmelidir; bu rehber yalnızca "Robotik ve Yapay Zeka" adını taşıyan önlisans programını anlatıyor.

İkinci not: bu alanda laboratuvar farkı gerçekten belirleyici. Robot kolu, gömülü sistem kartı, görüntü işleme donanımı ve yeterli sayıda bilgisayarı olan bir meslek yüksekokulu ile bunların bir kısmı eksik olan bir okulun iki yılda verdiği pratik aynı olmuyor. Aday, tercih ettiği okulun laboratuvar imkânlarını ve yayımladığı ders planını kendi gözüyle incelemelidir.

Üçüncü not: staj ve iş bağlantısı bu programda süs değil. Okulun bulunduğu şehirde organize sanayi bölgesi, teknopark ya da otomasyon yapan firmaların bulunup bulunmaması, öğrencinin iki yılda ne kadar saha görebileceğini doğrudan etkiler. Bu rehberde hangi okulun hangi firmayla çalıştığına dair hiçbir iddia yok; bu bilgi okulun kendi duyurularından takip edilmelidir.

Dördüncü not: yukarıda okunan kanun bir mesleki yetki belgesi değil. Teknoloji geliştirme bölgeleri mevzuatı bu bölgelerin kuruluşunu, işleyişini ve personel tanımlarını düzenler; bir diploma sahibine belirli bir robotu işletme, bir sistemi devreye alma ya da bir belge imzalama yetkisi vermez. Hangi işin hangi belgeyi gerektirdiği kendi özel mevzuatından okunmalıdır ve bu sayfada bu konuda hiçbir yetki iddiası yapılmadı.

Beşinci not: Bu rehber bölümün ne olduğunu anlatır; hangi üniversiteye hangi puanla girileceğini anlatmaz. Taban puan, başarı sıralaması ve kontenjan her yıl değişir ve tek geçerli kaynağı ÖSYM tercih kılavuzu ile YÖK Atlas'tır. Bu sayfada bilerek puan, sıralama ya da maaş rakamı verilmiyor: eksik bilgi, yanlış bilgiden iyidir.