Seramik ve Cam Tasarımı

Seramik ve cam tasarımı, Türkiye'de yükseköğretimin güzel sanatlar ve tasarım kurumları içinde okutulan bir alandır. Bu alanın kamusal çerçevesine değen metinlerden biri, güzel sanatlarda üstün yetenekli kişilerin devlet eliyle yetiştirilmesini düzenleyen 6660 sayılı kanundur. Kanunun adı kaynakta "GÜZEL SANATLARDA FEVKALADE İSTİDAT GÖSTEREN ÇOCUKLARIN DEVLET TARAFINDAN YETİŞTİRİLMESİ HAKKINDA KANUN" olarak yayımlanmıştır ve bu ad üç ayrı okumada harf dizisi düzeyinde aynı çıkmıştır. Adın kaynakta kaç satıra bölündüğü ise yalnızca bir okumada göründüğü için doğrulanmamıştır ve burada satır olarak değil, tek dizge olarak aktarılmaktadır.

Kanunun künye satırları kaynakta şu biçimde yayımlanmıştır: "Kanun Numarası : 6660", "Kabul Tarihi : 15/2/1956", "Yayımlandığı Resmî Gazete: Tarih: 24/2/1956 Sayı: 9242" ve "Yayımlandığı Düstur : Tertip: 3 Cilt: 37 Sayfa: 316". Bu satırların tam biçimi iki okumanın mutabakatıyla, künye değerleri ise üç okumanın mutabakatıyla doğrulanmıştır. Burada bir biçim asimetrisi vardır ve açıkça işaretlenmesi gerekir: Resmî Gazete etiketi iki nokta öncesinde boşluk taşımazken öteki etiketler taşır. Bu asimetri üç okumada da aynı çıkmıştır ve tek biçime getirilmemiş, düzeltilmemiştir.

Kanunun birinci maddesi, bu rehberin kanunla kurduğu bağın çekirdeğidir ve kaynakta şöyledir: "Madde 1 – Güzel sanatlarda fevkalade icra ve ibda istidadı gösteren çocukları memleket dahilinde veya yabancı memleketlerde Devlet hesabına yetiştirmeğe, Talim ve Terbiye Dairesi Reisi, Güzel Sanatlar Umum Müdürü, İstanbul Güzel Sanatlar Akademisi ile Ankara Devlet Konservatuvarı müdürleri, bu müesseselerin mütehassıs öğretmenleri arasından Öğretmenler Kurulunca seçilecek üçer mütehassıs ile fonetik ve plastik sanatlar sahasında tanınmış kimseler arasından Maarif Vekaletince seçilecek iki mütehassıstan müteşekkil komisyonun tesbit ve teklifi üzerine Maarif Vekili salahiyetlidir." Bu tek cümlede iki ifade bu alanla doğrudan ilgilidir: "fonetik ve plastik sanatlar sahasında" ibaresi alanın kategorisini adlandırır, "İstanbul Güzel Sanatlar Akademisi" ibaresi ise bu kategorinin okutulduğu kurum türünü kanun metnine sokar. Seramik ve cam tasarımı, tam olarak bu metnin adını verdiği plastik sanatlar ailesinin bir kolu, yani çamur, sır, alev ve cam üzerinde biçim veren dalıdır.

Kanunun ikinci maddesi bu yetiştirme rejiminin karar organına hangi yetkileri verdiğini sayar ve kaynakta "Madde 2 – Birinci maddede yazılı Komisyon:" satırıyla açılır. Maddenin bentleri kaynakta a), b), c), ç) ve d) harfleriyle sıralanmıştır; bent dizisinde Türkçeye özgü ç harfinin bulunması üç okumada da aynı çıkmıştır. Birinci bent kaynakta şöyledir: "a) Fevkalade istidatlı çocukların, tahsil müesseseleri veya yetiştirmeyi deruhde eden mütehassıslarla temas suretiyle, tahsil ve yetiştirilme mahal, müddet ve programlarını tayin ve tesbit eder ve lüzumu halinde bunları değiştirir." İkinci bent denetimi düzenler: "b) Tahsil ve yetiştirilmeleri esnasında gerekli her türlü kontrol, murakabe ve teftişleri yapar veya yaptırır."

Bu maddenin bu alan bakımından en somut hükmü üçüncü bendidir ve kaynakta şöyledir: "c) Tahsil ve yetiştirilmeleri ile ilgili esas enstrüman, teçhizat ve sair teknik vasıta ve malzemeyi tayin edip mubayaasına veya lüzumunda hibe edilmesine karar verir." Bu bendin bu program için anlamı doğrudandır. Seramik ve cam, teçhizata ve malzemeye en bağımlı tasarım alanlarındandır: fırın olmadan sır denenemez, tezgâh olmadan torna öğrenilemez, alçı ve kalıp olmadan çoğaltma yapılamaz, cam atölyesi olmadan şekillendirme yürütülemez. Bu bent, yetiştirmeye ilişkin teçhizat ve malzemenin kamu eliyle belirlenmesi ve sağlanmasına ilişkin bir karar rejimi kurar; yani bu alanın en pahalı koşulunu bir kamusal karar konusu hâline getirir. Maddenin kalan bentleri süreci tamamlar: dördüncü bent kaynakta "ç) Fevkalade hallerde çocukları taltif veya mükafatlandırır." biçimindedir, beşinci bent ise "d) Lüzum gördüğü hallerde çocukların tahsillerine devam etmemelerine veya memlekete celbedilmelerine karar verir." biçimindedir.

Kanunun kalan maddeleri bu rejimin çevresini kurar. Üçüncü madde yurt dışında yetiştirilme hâlinde refakat düzenini kurar ve ikinci fıkrası kaynakta şöyledir: "Memleket içinde parasız yatılı olmıyan müesseselerde yetiştirilmeleri halinde de bu madde hükümleri tatbik olunur." Dördüncü madde kaynakta "Madde 4 – Birinci maddede yazılı fevkalade istidatlı çocuklarla refakatlerinde gönderileceklere, memleket içinde veya dışında yapılacak tediyelerin nev'i ve miktarları her sene bütçe kanunlarına bağlı formüllerle tesbit olunur." biçimindedir. Beşinci madde kaynakta "Madde 5 – 7/7/1948 tarihli ve 5245 sayılı kanun mer'iyetten kaldırılmıştır." biçiminde, altıncı madde ise "Madde 6 – Bu kanun neşri tarihinden itibaren mer'idir." biçiminde yayımlanmıştır. Kanunun tarihî dili, imlası ve kesme işaretli yazımları kaynakta olduğu gibi bırakılmış, güncel yazıma çevrilmemiştir.

Örtüşmenin sınırı da aynı açıklıkla yazılmalıdır. Bu kanun seramik ve cam tasarımının kanunu değildir. Bu programı kurmaz, bu programın ders planını belirlemez, mezununun meslek tanımını, yetkisini ya da unvanını düzenlemez, bir ön lisans programının açılmasına ya da yürütülmesine ilişkin hüküm içermez ve tasarımın tescili ya da korunmasına ilişkin bir düzenleme getirmez. Kanun, güzel sanatlar alanında üstün yetenekli kişilerin devlet hesabına yetiştirilmesine özgü bir rejim kurar; bu nedenle burada alanın kamusal çerçevesine değen tamamlayıcı bir örnek olarak sunulmaktadır, alanın genel ya da tek çerçevesi olarak değil. Bu programın adı ile seramik ve cam sözcükleri bu oturumun okumalarında kanun metninde görülmemiştir; bunların kanunda bulunup bulunmadığına dair bir iddia kurulmuyor. Kanunun güncel hâli ve yürürlük durumu için kaynak listesindeki resmi adresin esas alınması gerekir; bu rehber kanunun yürürlük durumu hakkında hiçbir hüküm vermez.

Bu başlıkta bilerek eksik bırakılanlar şunlardır. Kanun metni üç ayrı okumayla çekilmiş, yalnızca en az iki okumada karakter düzeyinde aynı çıkan öğeler alıntılanmıştır; dördüncü bir okuma yapılmamış, mutabakatsız kalan öğeler ek bir denemeyle çözülmeye çalışılmamıştır. Bu alan için belirlenen aday zincirinde iki numara denenmiş ve her ikisi de tek bir adreste 404 vermiştir; kural gereği ilk 404'te durulmuş, o numaralar için ikinci ve üçüncü okuma yapılmamış, başka bir Düstur tertibi denenmemiş, başka hiçbir araç, ayna, arşiv veya önbellek kullanılmamış ve aynı adres ikinci kez istenmemiştir. Bu numaraların gerçekten ölü olduğu iddia edilmiyor; yalnızca denenen adreslerin 404 verdiği kaydediliyor. O numaraların adı, künyesi ve içeriği bu rehberde hiçbir yerde yoktur ve bu numaralar hakkında hiçbir iddia kurulmamıştır. Dördüncü bir aday numara açılmış olmasına karşın bu belge için üç okuma disiplini hiç uygulanmamıştır: yalnızca tek bir keşif okuması yapılmış, konu örtüşmesi seçilen kanunun belirgin biçimde gerisinde kaldığı için belge seçilmemiştir. Tek okumada kaldığı için o belgeden hiçbir malzeme doğrulanmış sayılmamış, adı verilmemiş ve içeriği hakkında hiçbir iddia kurulmamıştır. Ayrıca bu alan için başka bir eksende, cam ve sır üretiminin girdisi olan hammaddelerin maden rejimine ilişkin bir eksende bir kanun önerisi de değerlendirilmiş ve reddedilmiştir: böyle bir bağ, kanunun kendisinin kurmadığı bir çıkarım gerektirdiği için bu rehberde kurulmamıştır ve o eksene ait hiçbir malzeme bu kayda alınmamıştır; bu kayıt yalnızca yukarıdaki kanun üzerine kurulmuştur. Şu eksenler ise hiç denenmemiştir, çünkü akla gelen bütün numaraları ya başka kayıtlardaki kullanım listesi ya da 404 defteri kapatıyordu: tasarım tescili ve sınai mülkiyet, mesleki belgelendirme, ihracatçı birlikleri, fuar ve sergi, kültür fonları ve sanat eseri satışı eksenleri kullanımda olan numaralarla; yapı malzemesi uygunluk işareti ile sanayi ürünlerinin denetimi eksenleri hem kullanımda hem 404 defterinde olan numaralarla kapalıydı; cam ambalaj ve depozito ile refrakter ve ateş tuğlası eksenlerinde ise kanun düzeyinde bir aday bulunamamıştır. Uydurma bir numara hiç denenmemiştir. Kanunun yedinci ve sonraki maddeleri, dipnotları ve varsa ek ve geçici maddeleri hiçbir okumada istenmemiş ve getirilmemiştir; bu maddeler hakkında bu rehberde hiçbir malzeme yoktur ve varlıkları ya da içerikleri hakkında hiçbir iddia kurulmamıştır. Yalnızca tek bir okumada görünüp bu nedenle kullanılamaz sayılan öğeler şunlardır: kanun adının satır kırılma yeri, künye etiketlerinin kalın biçimi ve madde etiketlerinin biçimi. Ayrıca hiçbir okuma birebir bir madde kenar başlığı satırı vermemiştir; bu nedenle bu rehberde bu kanunun hiçbir madde kenar başlığı alıntılanmamıştır. Kanunda madde kenar başlığı bulunmadığı iddia edilmiyor; yalnızca iki okumada birebir teyit edilemediği kaydediliyor. Dipnot metinleri de hiçbir okumada verilmemiş, dipnot gövdeleri alınmamıştır. Yöntemin kendi sınırı da eksik olarak sayılmalıdır: üç okuma aynı zaman aralığında yapıldığı ve okuma aracı aynı adres için yanıtı kısa süre önbelleğe aldığı için okumalar büyük olasılıkla tek bir metne dönüştürme üzerinde çalışmıştır. Dolayısıyla okumalar arası mutabakat yalnızca okuma ve çıkarım hatasını eler; kaynağın metne dönüştürülmesi sırasında oluşmuş bir bozulmayı elemez. Kırpılmış bir satır, düşmüş bir harf ya da kaybolmuş bir kenar başlığı üç okumada da aynı görünüp yanlışlıkla doğrulanmış sayılabilir; bu başlığın güvence düzeyi "iki okumada aynı" ile sınırlıdır, "kaynak belgede kesin böyle yazıyor" değildir.

Bu programın somut bir örneği için Bursa Uludağ Üniversitesi'nin bilgi paketi sayfası okundu. Sayfa programı "Seramik ve Cam Tasarımı Programı" adıyla yayımlamaktadır. Üniversitenin adı sayfada yayımlanmıştır; alan adından çıkarım değildir. Programı yürüten birim İznik Meslek Yüksekokulu olarak sayfada basılıdır. Öğretim düzeyi de bu sayfada yazılıdır ve bir çıkarım değildir; sayfa düzeyi ön lisans olarak yayımlamaktadır. Plan dört yarıyıl üzerine kuruludur ve yarıyıl başlıkları sayfada 1. Yarıyıl, 2. Yarıyıl, 3. Yarıyıl ve 4. Yarıyıl biçiminde yayımlanmıştır. Ders adları Türkçe yayımlanmıştır ve bu rehberde sayfadaki yazımıyla bırakılmıştır.

Birinci yarıyılın dersleri Seramik Teknolojisi I, Temel Tasarım Eğitimi I, Mesleki Matematik, Temel Teknik Resim, Kimya, Seramik ve Cam Tarihi, Bilgi ve İletişim Teknolojisi, Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi I, Türk Dili I ve Yabancı Dil I (İngilizce) olarak yayımlanmıştır. İlk yarıyıl malzemeyi, tasarımı, teknik resmi ve kimyayı aynı anda açar; alanın tarihi de daha ilk dönemde plana girer.

İkinci yarıyılın dersleri Seramik Teknolojisi II, Temel Tasarım Eğitimi II, Türk İslam Seramikleri, Cam Dekor Teknikleri, Bilgisayar Destekli Tasarım, Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi II, Türk Dili II ve Yabancı Dil II (İngilizce) olarak yayımlanmıştır. Aynı yarıyılda sayfanın bastığı bir de yer tutucu satır vardır ve bu satır bir ders adı olarak değil, sayfanın bastığı satır olarak aktarılmaktadır: "Seçmeli Dersler". Bu havuzun içeriği sayfada yayımlanmış olduğu için aktarılabilmektedir ve şu ders adlarından oluşur: Mesleki Teknik Resim, Kalıp Teknolojisine Giriş, Seramik Torna Teknikleri ile Bilimsel Araştırma ve Sunum Teknikleri. Bu yarıyıl camı ilk kez ayrı bir dekor dersiyle plana sokar ve tasarımı bilgisayara taşır.

Üçüncü yarıyılın dersleri İMYO STAJ I, Seramik Laboratuvarı I, Cam Şekillendirme Teknikleri I, Tasarım ve Alçı Şekillendirme I ve Cam Teknolojisi I olarak yayımlanmıştır. Aynı yarıyılda sayfanın bastığı yer tutucu satır yine "Seçmeli Dersler" biçimindedir ve sayfada yayımlanmış havuz içeriği şu ders adlarından oluşur: Desen Tasarımı I, Seramik Dekor Teknikleri, Seramik Serbest Şekillendirme I, Artistik Sır Teknikleri I, Mineroloji, Takı Tasarımı, Minyatür ve İş Sağlığı ve Güvenliği. Bu yarıyıl planın omurgasıdır: laboratuvar, cam şekillendirme, alçı şekillendirme ve staj aynı dönemde bir araya gelir.

Dördüncü yarıyılın dersleri İMYO STAJ, Seramik Laboratuvarı II, Cam Şekillendirme Teknikleri II, Üretim ve Cam Teknolojisi II olarak yayımlanmıştır. Aynı yarıyılda sayfanın bastığı yer tutucu satır yine "Seçmeli Dersler" biçimindedir ve sayfada yayımlanmış havuz içeriği şu ders adlarından oluşur: Desen Tasarımı II, Model ve Kalıpçılık, Seramik Serbest Şekillendirme II, Artistik Sır Teknikleri II, Çini Mozaik, Serigrafi, Bilgisayar Destekli Desen Tasarımı ve Türk İslam Mitolojisi. Son yarıyıl bir üretim dersini, kalıp ve model işini ve ikinci stajı bir arada kurar; yani öğrenci mezun olmadan önce hem atölye hem üretim ortamını görür.

Bu başlıkta bilerek eksik bırakılanlar şunlardır. Bu sayfa iki ayrı okumayla, farklı ifadeyle yazılmış iki ayrı istekle okunmuş; program adı, üniversite adı, birim adı, öğretim düzeyi ifadesi ve ders adı listeleri iki okumada örtüşmüştür. Toplanan ders adı sayısı yirmi sekiz zorunlu ders ile yirmi seçmeli havuz dersi olmak üzere kırk sekizdir ve hiçbir ders adı düşürülmemiştir; bunların dışında üç yer tutucu satır ders adı sayılmamış, yalnızca sayfanın bastığı satır olarak taşınmıştır. Havuz içerikleri sayfada yayımlanmış olduğu için alınmıştır; hiçbir havuz içeriği tahmin edilmemiş, hiçbir havuz dışarıdan doldurulmamış, havuzdan kaç ders seçileceği ve havuzların ders yükü ise hiç yazılmamıştır. Üniversite adı sayfada yayımlanmıştır ve alan adından çıkarım yapılmamıştır. Öğretim düzeyi de bu sayfada yazılıdır ve yarıyıl sayısından yapılan bir çıkarım değildir; buna karşılık iki okuma arasında düzey ifadesinin yazımı bakımından bir boşluk farkı bildirilmiş, bu fark işaretlenmiş ve tek biçime getirilmemiştir. Ders adları çevrilmemiş, hiçbir kısaltma açılmamış ve sayfadaki yazımlar düzeltilmemiştir: bu nedenle "İMYO STAJ I" ve "İMYO STAJ" adlarındaki kısaltma olduğu gibi bırakılmış, "Mineroloji" ve "Serigrafi" yazımları sayfada göründüğü hâliyle korunmuştur. İki okuma arasında dört satırda yazım ve ayırıcı farkı bildirilmiştir: iki staj satırı bir okumada kısaltmalı önekiyle, öteki okumada önek olmadan gelmiş; ayrıca iki ders adında birer harf farkı bildirilmiştir. Bu farklar satır satır işaretlenmiş, tek biçime indirilmemiştir. Ders kodu, kredi, teori ve uygulama saatleri ile iş yükü değerleri sayfada yayımlanmış olduğu hâlde toplanmamış ve bu rehberde hiçbir yerde verilmemiştir. Sayfa bir puan türü yayımlamamaktadır; bu rehberdeki puan türü bu sayfaya dayandırılmamıştır. Ad yakınlığı tuzakları ayrıca sınanmıştır: seramiği çinicilikle birlikte adlandıran kayıtlar ile lisans düzeyindeki eş adlı bir kayıt ayrı kabul edilmiş, hiçbiri kaynak olarak kullanılmamıştır; ayrıca adı bu programın adıyla birebir tutmayan bir başka meslek yüksekokulu kaydının sayfası erişilemediği için o ad farkı yalnızca bir gözlem olarak not edilmiş, iddia olarak kurulmamıştır. İkinci bir üniversite kaynağı bulunamamıştır: bir üniversitenin sayfaları devralınan yasak listesinde olduğu için hiç açılmamış, bir başka meslek yüksekokulunun sayfasına erişilememiş ve bu adreste başka hiçbir yol denenmemiş, bir başka kayıt yalnızca kullanılmayan bir toplu veri kaynağı üzerinden göründüğü için alınmamıştır. Bu plan tek bir üniversitenin planıdır ve öteki üniversitelerin planları için hiçbir şey söylemez.