Sivil Savunma ve İtfaiyecilik

Sivil Savunma ve İtfaiyecilik, yangının, patlamanın, doğal afetin ve tehlikeli madde sızıntısının gerçekleştiği andan itibaren ne yapılacağını öğreten iki yıllık bir ön lisans programıdır. Programın konusu olayın kendisi değil, olaya müdahale eden ekibin verdiği karardır: hangi araç gönderilecek, hangi hortum çapı kullanılacak, hangi söndürücü madde uygun, tahliye hangi kapıdan yapılacak, binaya girmek mi yoksa dışarıdan çevrelemek mi daha az can kaybı üretir.

Bu yüzden program iki ayrı bilgi türünü aynı anda taşır. Bir tarafta fiziksel ve kimyasal bilgi vardır: yanmanın koşulları, alevin yayılma biçimi, farklı yangın sınıflarının farklı söndürücü gerektirmesi, tehlikeli maddelerin sınıflandırılması. Diğer tarafta operasyon bilgisi vardır: araç ve malzeme tanıma, müdahale prosedürleri, arama kurtarma teknikleri, acil durum yönetimi, olay yeri iletişimi.

Bu iki taraf birbirinden ayrılamaz. Yanmanın kimyasını bilmeyen kişi yanlış söndürücüyü seçer; prosedürü bilmeyen kişi doğru söndürücüyle bile ekibi tehlikeye atar. Programın ders planı bu yüzden teorik dersleri ve uygulama derslerini aynı yarıyıllara yerleştirir.

Programın ÖSYM'deki tek açılış biçimi TYT puanıyla öğrenci alan iki yıllık ön lisans programıdır; aynı adın dört yıllık bir lisans varyantı yoktur. Bazı üniversitelerde program yalnızca erkek ya da yalnızca kız öğrenci kontenjanıyla açılabilir; bu ayrım tercih kılavuzunda program adının yanında belirtilir ve tercih listesi yapılmadan önce kılavuzdan doğrulanması gerekir.

Tercih listelerinde en sık karıştırılan iki program bunlardır ve ikisi aynı olayın iki farklı anını çalışır.

Sivil Savunma ve İtfaiyecilik müdahale anına odaklanır. Olay olmuştur, ekip yoldadır, karar dakikalar içinde verilecektir. Bu programın çıktısı sahada duran, araç ve malzemeyi tanıyan, yangın davranışını okuyabilen kişidir.

[Acil durum ve afet yönetimi](/bolum/acil-durum-ve-afet-yonetimi) tarafı ise olayın öncesi ve sonrasına odaklanır: risk analizi, senaryo hazırlama, tahliye planı yazma, kaynak ve lojistik planlaması, olay sonrası koordinasyon ve iyileştirme. Bu programın çıktısı daha çok masada duran, planı kuran ve koordinasyonu yürüten kişidir.

İki program birbirinin alternatifi değil, aynı zincirin iki halkasıdır; ama günlük iş tanımları çok farklıdır. Fiziksel sahada olmak istiyorsanız birinci taraf, planlama ve koordinasyon istiyorsanız ikinci taraf sizin tarafınızdır.

Üçüncü bir yakın program da [iş sağlığı ve güvenliği](/bolum/is-sagligi-ve-guvenligi) tarafıdır. Orada odak, olayın hiç olmaması için işyerinde alınacak önlemler, risk değerlendirmesi ve mevzuata uygunluk denetimidir. Yangın bu programın da konusudur, ama yangın söndürmek değil yangını önlemek biçiminde. Dördüncü olarak, [özel güvenlik ve koruma](/bolum/ozel-guvenlik-ve-koruma) programı sıkça aynı grupta sanılır; oysa oradaki konu kasıtlı insan eylemlerine karşı koruma olup ayrı bir kanuna ve ayrı bir izin rejimine tabidir.

Ders planı üniversiteden üniversiteye değişir. Aşağıdaki plan Çukurova Üniversitesi Ceyhan Meslek Yüksekokulu'nun Sivil Savunma ve İtfaiyecilik ön lisans programına aittir; dört yarıyıl ve toplam yüz yirmi AKTS üzerinden kuruludur ve bu AKTS'nin doksanı zorunlu, otuzu seçmeli derslerden gelir. Tercih edeceğiniz üniversitenin kendi bilgi paketini ayrıca açıp karşılaştırmanız gerekir.

Birinci yarıyıl mesleğin diline giriş dönemidir: İtfaiyecilik Bilgisi, İtfaiye Araç Malzeme Bilgisi I, Acil Yardım ve Kurtarma I, Genel ve Teknik İletişim, Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi I, İngilizce I ve Türk Dili I. Genel ve Teknik İletişim dersinin ilk dönemde olması bu meslekte tesadüf değildir; olay yerinde yanlış anlaşılan bir telsiz cümlesi, yanlış seçilen bir hortumdan daha tehlikelidir.

İkinci yarıyıl kimyayı ve yanmayı devreye sokar: İtfaiye Araç ve Malzeme Bilgisi II, Acil Yardım ve Kurtarma II, Genel Kimya, Yanma ve Yangın Bilgisi, Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi II, İngilizce II ve Türk Dili II. Genel Kimya ile Yanma ve Yangın Bilgisi derslerinin aynı dönemde okutulması programın omurgasıdır: yanmanın koşullarını anlamayan kişi hangi maddeye hangi söndürücünün uyduğunu ezberlemek zorunda kalır, oysa bu bilgi hesaplanabilir bir bilgidir.

Üçüncü yarıyıl saha kararına geçer: Yangın Güvenliği I, Yangın Müdahale Esasları I, Acil Durum Yönetimi, Tehlikeli Maddeler, Sivil Savunmaya Giriş I ve İş Sağlığı ve Güvenliği I. Tehlikeli Maddeler dersi bu programın en teknik derslerinden biridir; müdahale kararının maddenin sınıfına göre tamamen değiştiği durumları çalışır.

Dördüncü yarıyıl mevzuat ve yapı tarafını kapatır: Yangın Güvenliği II, Yangına Müdahale Esasları II, Sivil Savunmaya Giriş II, İtfaiye Mevzuat ve Standartları, Yangın İncelemesi ve Yapılarda Yangın Güvenliği ve Prosedür Bilgisi. Yangın İncelemesi dersi olay sonrası nedeni belirleme işini öğretir; bu, hem sigorta hem adli süreç bakımından mezunun en ayırt edici becerilerinden biridir. İtfaiye Mevzuat ve Standartları dersi ise yukarıda anlatılan kanun ve yönetmelik zincirinin ders karşılığıdır.

Seçmeli ders adları bilerek yazılmadı; seçmeli havuzları her yıl ve her üniversitede değişiyor, bu yüzden burada sabit bir liste vermek yanıltıcı olur.

Mezunların çalıştığı alanlar belediye itfaiye teşkilatları, büyükşehir belediyelerinin afet ve acil durum birimleri, havalimanı ve liman itfaiyeleri, organize sanayi bölgelerinin ortak itfaiye hizmetleri, rafineri, petrokimya, enerji ve kimya tesislerinin kendi yangın ekipleri, büyük alışveriş merkezleri ile otellerin acil durum ekipleri, yangın güvenliği malzemesi üreten ve bakımını yapan firmalar ve kamu kurumlarının sivil savunma birimleridir.

Bu istihdam alanlarının bir kısmı doğrudan mevzuattan doğuyor. 7126 sayılı Kanuna eklenen 9. madde kurumlara mevcut personelinden yangın ekibi kurma ve yangın önleme ile söndürme planı hazırlama yükümlülüğü getirdiği için, büyük tesislerin bu işi bilen personele ihtiyacı hukuki bir zorunluluktur. Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik'in acil durum ekibi tanımı da aynı ihtiyacı bina ölçeğinde üretir. Belediye tarafında ise 5393 sayılı Kanunun 14. maddesi itfaiyeyi belediyenin görevi olarak saydığı için kadro her belediyede yapısal olarak vardır.

Buna karşılık, kamuda bu kadrolara girişin kendi usulü vardır ve bu usul bu diplomayla otomatik işlemez. Sınav, mülakat, fiziksel yeterlilik ve sağlık şartları alım ilanında belirlenir. Bu rehberde hiçbir sınav puanı, yaş sınırı, boy ölçüsü ya da fiziksel yeterlilik kriteri yazılmıyor; çünkü bu şartların kaynağı olan itfaiye mevzuatı metnine bu rehber hazırlanırken erişilemedi ve şartlar ilandan ilana değişebiliyor. Doğru kaynak, başvurduğunuz belediyenin ya da kurumun kendi ilanıdır.

Bu rehberde bilerek hiçbir maaş rakamı yok. Kazanç kamuda kadro ve derece sistemine, özel sektörde tesisin ölçeğine ve vardiya düzenine göre değişiyor; buraya bir sayı yazmak bilgi vermek değil, yanlış beklenti üretmek olurdu.

Dikey geçiş sınavıyla dört yıllık programlara geçiş yolu açıktır. Ancak hangi lisans programlarının bu ön lisans programına açık olduğu her yıl değişir ve tek geçerli kaynağı ilgili yılın Dikey Geçiş Sınavı kılavuzudur; bu rehberde o liste bilerek sayılmıyor.

Bu programı, kriz anında düşünme hızı yavaşlamayan öğrenciler için düşünmek doğru olur. Mesleğin ayırt edici özelliği bilgi miktarı değil, bilginin baskı altında kullanılabilmesidir. Sınavda doğru cevabı bilen ama alevin sesini duyduğunda sırayı karıştıran kişi bu işte zorlanır.

Fiziksel yeterlilik bu programda süs değil, işin parçasıdır. Ağır malzemeyle merdiven çıkmak, solunum cihazıyla dar alanda ilerlemek, uzun süre ayakta kalmak günlük iştir. Programa başlamadan önce kendi fiziksel durumunu ve sağlık şartlarını dürüstçe değerlendirmek gerekir; kamu alımlarında sağlık ve fiziksel yeterlilik şartlarının bulunduğunu, ancak bunların ilanla belirlendiğini hatırlatmak isteriz.

Ekip disiplinine yatkınlık ikinci belirleyici özelliktir. Bu meslekte bireysel inisiyatif çoğu zaman risktir; komuta zincirine uymak, telsiz disiplinini korumak ve kendi başına karar vermemek öğretilen ilk şeylerden biridir. Bağımsız çalışmayı sevenler için bu yapı sıkıcı gelebilir.

Buna karşılık, düzenli mesai ve öngörülebilir bir gün arayan öğrenci için bu meslek uygun değildir. Vardiya, gece çağrısı, tatil günü nöbeti ve olayın ne zaman geleceğinin bilinmemesi mesleğin doğasıdır. Ayrıca travmatik olay yerlerine tanık olmak bu işin psikolojik yükünün parçasıdır ve bu yük ders planında yazılı olmayan bir gerçektir.

Alanın planlama tarafı sizi daha çok çekiyorsa [acil durum ve afet yönetimi](/bolum/acil-durum-ve-afet-yonetimi), önleme ve denetim tarafı çekiyorsa [iş sağlığı ve güvenliği](/bolum/is-sagligi-ve-guvenligi) programlarına bakmak daha doğru olur.

Birinci not: bu rehberde hiçbir taban puan, başarı sıralaması ya da kontenjan sayısı yok. Bu üç veri her yıl değişir ve tek geçerli kaynağı ÖSYM tercih kılavuzu ile YÖK Atlas'tır. Kontenjan ve puan bilgisini oradan, tercih dönemi içinde kontrol etmeniz gerekir.

İkinci not: bu programın bazı üniversitelerde yalnızca erkek ya da yalnızca kız öğrenci kontenjanıyla açıldığını unutmayın. Bu ayrım program adının yanında kılavuzda belirtilir; tercih listesine kod yazmadan önce mutlaka kontrol edin.

Üçüncü not: bu programda okulun uygulama alanı ders planından daha belirleyicidir. Yangın eğitim alanı, gerçek araç ve pompa üzerinde çalışma imkânı, solunum koruma ekipmanı, duman evi ya da benzeri tatbikat düzeneği ve yakınında iş birliği yapılan bir itfaiye teşkilatı olup olmadığı mezuniyet kalitenizi doğrudan etkiler. Bu bilgiyi ilgili meslek yüksekokulunun kendi sayfasından araştırmanız, mümkünse yerinde görmeniz gerekir.

Dördüncü not: mevzuat tarafındaki durumu doğru anlayın. Bu alanda güçlü bir mevzuat vardır ama bu mevzuat görevi kuruma yükler, unvanı kişiye vermez. Ne 7126 sayılı Kanunda ne Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik'te program adına bağlı bir unvan ya da öğrenim şartı geçiyor. Belediye itfaiye personeline ilişkin ayrıntılı düzenlemeye bu rehber hazırlanırken erişilemedi; alım şartlarını mutlaka güncel ilandan doğrulayın ve internette dolaşan yaş, boy ya da sınav şartı listelerine değil resmî ilana güvenin.

Beşinci not: Bu rehber bölümün ne olduğunu anlatır; hangi üniversiteye hangi puanla girileceğini anlatmaz. Taban puan, başarı sıralaması ve kontenjan her yıl değişir ve tek geçerli kaynağı ÖSYM tercih kılavuzu ile YÖK Atlas'tır. Bu sayfada bilerek puan, sıralama ya da maaş rakamı verilmiyor: eksik bilgi, yanlış bilgiden iyidir.