Tıbbi ve Aromatik Bitkiler

Tıbbi ve Aromatik Bitkiler iki yıllık bir meslek yüksekokulu önlisans programıdır. Programın konusu, gövdesi ya da meyvesi doğrudan gıda olarak tüketilmek için değil, içindeki etken madde, uçucu yağ, koku ya da renk için yetiştirilen bitkilerdir: kekik, lavanta, adaçayı, nane, rezene, anason, kimyon, çörek otu, ıhlamur, gül, kuşburnu, safran, aspir ve benzerleri.

Bu bitkilerin ürünü çoğu zaman taze bitki değildir. Ürün, kurutulmuş ve belirli bir kalitede işlenmiş bitki kısmıdır: yaprak, çiçek, tohum, kabuk ya da kök. Alanın dilinde bu kurutulmuş bitkisel ham maddeye drog denir. Bu yüzden programın merkezinde yalnızca yetiştirme değil, hasat zamanı, kurutma tekniği, ayıklama, öğütme, ambalajlama ve saklama koşulları da vardır; bir kekik tarlasında yapılan işin değeri çoğu zaman hasattan sonraki kırk sekiz saatte kazanılır ya da kaybedilir.

Program üç iş kolunu bir arada öğretir. Birincisi tarımsal üretimdir: hangi bitki hangi iklimde ve toprakta, hangi çoğaltma yöntemiyle, hangi dikim sıklığıyla yetişir. İkincisi hasat sonrası değerlendirmedir: kurutma, damıtma, uçucu yağ ve ekstrakt elde etme, boya bitkilerinin değerlendirilmesi, baharat hâline getirme. Üçüncüsü ise doğadan toplama düzenidir; bu bitkilerin bir kısmı hâlâ kültüre alınmış tarlalardan değil doğadan toplanarak elde edilir ve bu iş kendi kuralları olan bir alandır.

Bu rehber, hangi bitkinin hangi hastalıkta kullanıldığına dair hiçbir bilgi vermiyor. Bunun iki nedeni var: birincisi böyle bir bilgi sağlık bilgisidir ve bir tercih rehberinin işi değildir; ikincisi aşağıda anlatılan kanun, bir bitkiyi tedavi amacıyla hazırlanmış bir ürüne çevirmenin ayrı bir düzene tabi olduğunu açıkça ortaya koyar.

Bu programın adındaki "tıbbi" kelimesi en sık yapılan hataya yol açar: program bir sağlık programı sanılır. Değildir. Bu bir tarım programıdır ve çoğu üniversitede bitkisel üretim ya da bitki ve hayvan yetiştirme bölümlerinin altında durur.

[Eczacılık](/bolum/eczacilik) beş yıllık bir lisans programıdır ve konusu ilacın kendisidir: etken maddenin farmakolojisi, formülasyonu, dozu ve hastayla ilişkisi. [Eczane hizmetleri](/bolum/eczane-hizmetleri) ise eczane içindeki teknik yardımcı işleri konu alan bir önlisans programıdır. Tıbbi ve Aromatik Bitkiler bu zincirin çok gerisinde, tarlada durur; ürettiği şey ilaç değil, ilaç ya da kozmetik sanayisinin kullanabileceği bitkisel ham maddedir.

[Bahçe bitkileri](/bolum/bahce-bitkileri) ve [tarla bitkileri](/bolum/tarla-bitkileri) ile ilişki ise doğrudandır; bu program o iki alanın yöntemlerini belirli bir bitki grubu için uygular. Bu grubun ayırt edici yanı, ürünün kalitesinin görünüşle değil içindeki madde miktarıyla ölçülmesidir. Bir domatesin kalitesi görülebilir; bir kekiğin kalitesi ancak uçucu yağ oranı ölçülerek anlaşılır.

[Kimya](/bolum/kimya) ve [kimya teknolojisi](/bolum/kimya-teknolojisi) ile kesişme damıtma ve ekstraksiyon başlıklarında olur; ama o bölümlerin merkezinde bitki yoktur. [Biyoloji](/bolum/biyoloji) bitkiyi bilimsel olarak inceler, bu program ise ürün olarak yetiştirir. [Bitki koruma](/bolum/bitki-koruma) bu bitkilerin hastalık ve zararlılarıyla ilgilenir ve bu programın planında ayrı bir ders olarak görünür.

Baharat ve koku tarafı bu programı beklenmedik komşularla buluşturur. [Gastronomi ve mutfak sanatları](/bolum/gastronomi-ve-mutfak-sanatlari) baharatı mutfakta kullanır, bu program onu üretir. [Beslenme ve diyetetik](/bolum/beslenme-ve-diyetetik) besin ögesiyle ilgilenir ve bir sağlık programıdır; bu programla karıştırılmamalıdır. [Gıda teknolojisi](/bolum/gida-teknolojisi) kurutma, ambalajlama ve raf ömrü tarafında bu programla aynı dili konuşur. [Organik tarım](/bolum/organik-tarim) ise bu bitkilerin önemli bir kısmının sertifikalı organik olarak üretildiği düşünüldüğünde yakın bir alandır.

Programın süresi iki yıl, yani dört dönemdir ve staj programın parçasıdır.

Aşağıdaki başlıklar Nevşehir Hacı Bektaş Veli Üniversitesi Avanos Güzel Sanatlar Meslek Yüksekokulu Tıbbi ve Aromatik Bitkiler programının yayımlanmış bilgi paketinden alınmıştır ve tek bir üniversitenin planıdır. Öğretim dili Türkçedir. Aynı adı taşıyan programların ders adları ve seçmeli havuzları üniversiteden üniversiteye değişir; bu liste bir örnektir, ulusal bir zorunluluk listesi değildir. Bu programın hangi meslek yüksekokuluna ve hangi bölüme bağlandığı da üniversiteye göre değişir; kaynak alınan üniversitede program bir güzel sanatlar meslek yüksekokulunun içinde yer alır, başka üniversitelerde tarım ağırlıklı meslek yüksekokullarında bulunabilir.

Birinci dönem hem temel bilimleri hem alanın ilk uygulamasını verir: Botanik, Genel Kimya, Matematik, Toprak Bilgisi, Bitki Islahı ve Genetik, Temel Bilgisayar Teknolojisi Kullanımı ve Tıbbi ve Aromatik Bitkiler Yetiştirme Tekniğinin ilk yarısı. Yanında Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi, Türk Dili ve Yabancı Dil dersleri bulunur. Islah ve genetiğin daha ilk dönemde durması dikkat çekicidir: bu bitkilerde çeşit seçimi etken madde oranını doğrudan belirler.

İkinci dönem bitkinin içine bakar: Bitki Anatomisi, Bitki Fizyolojisi, Bitki Biyokimyası, Bitki Sistematiği, Yetiştirme Tekniğinin ikinci yarısı, Boya Bitkileri Değerlendirme Teknolojisi ve İş Sağlığı ve Güvenliği. Bitki biyokimyasının bu kadar erken gelmesi programın karakterini gösterir; bu alanda ürünün değeri kimyasal içeriğiyle ölçülür. Sistematik dersi ise doğadan toplama işinin ön koşuludur: yanlış tanınan bir bitki hem ürünü hem güvenliği bozar.

Üçüncü dönem işleme tarafına geçer: Bitki Besleme ve Gübreleme, Drog Hazırlama Tekniği, İlaç Bitkileri Değerlendirme Teknolojisi ve seçmeli dersler. Drog hazırlama tekniği bu programın en ayırt edici dersidir; hasat sonrası kurutma, ayıklama, öğütme ve saklama işlerinin doğru yapılması ürünün ticari değerini belirler.

Dördüncü dönem alanı tamamlar ve iş yerine bağlar: Tıbbi ve Aromatik Bitkiler Değerlendirme Tekniği, Baharat ve Keyf Bitkileri Değerlendirmesi, Tıbbi ve Aromatik Bitkiler Hastalıkları ve Zararlıları, seçmeli dersler ve Endüstriye Dayalı Eğitim adıyla yer alan staj.

Planın bütününe bakıldığında iki hat görülür. Birinci hat tarlaya aittir: toprak, gübreleme, yetiştirme tekniği, hastalık ve zararlı. İkinci hat hasat sonrasına aittir: drog hazırlama, boya bitkileri, ilaç bitkileri, baharat değerlendirme. Bu ikinci hat programı sıradan bir bitkisel üretim programından ayırır.

Bir kaynak notu: kaynak sayfadaki bir ders adı bozuk yazılmış olduğu için bu rehberde Türkçe yazımına normalize edildi. Seçmeli ders adları ise kaynakta dönem bazında ayrıştırılmadığı için aktarılmadı.

Bu programın mezununun çalıştığı alanlar üretim ile ticaret arasında yayılır. Üretim tarafında tıbbi ve aromatik bitki yetiştiren tarım işletmeleri, sözleşmeli üretim yapan firmaların teknik ekipleri, fide ve fidan üretim tesisleri ile kurutma ve işleme tesisleri bulunur.

İşleme ve sanayi tarafında uçucu yağ ve ekstrakt üreten tesisler, baharat işleme ve ambalajlama firmaları, bitkisel çay üreticileri, kozmetik ve kişisel bakım ürünü üreten firmaların ham madde birimleri ile bitkisel ürün ticareti yapan ihracat şirketleri anılabilir. Bu firmalarda mezunun tipik görevi ham madde temini, kalite kontrolü, üretici takibi ve kayıt tutmadır.

Ticaret ve perakende tarafında aktar ve bitkisel ürün işletmeleri ile bitkisel ürünlerin toptan ticareti yer alır. Kendi işini kurmak bu alanda yaygın bir yoldur; küçük ölçekli üretim, kurutma ve ambalajlama işletmeleri sektörde çok sayıdadır.

Kamu tarafında tarım ve orman alanında görev yapan taşra birimleri ile araştırma enstitüleri anılabilir. Bu rehber hangi kadroya hangi şartla girileceğini yazmıyor: kamuda tekniker kadrolarına atanma merkezî sınav ve ilan şartlarına bağlıdır, şartlar yıldan yıla değişir ve tek geçerli kaynak ilgili kurumun yayımladığı atama ilanıdır.

Önlisans mezunu için lisans tamamlama yolu Dikey Geçiş Sınavı'dır. Bu rehber, bu programdan hangi lisans programlarına geçilebileceğinin listesini bilerek vermiyor: o liste her yıl ÖSYM tarafından yayımlanan Dikey Geçiş Sınavı kılavuzunda yer alır ve değişir. Doğru adres o kılavuzdur.

Bu rehber hiçbir meslek için maaş, işe girme oranı ya da istihdam garantisi yazmıyor. Bu tür rakamlar sektöre, bölgeye, yıla ve kişiye göre değişir; doğrulanabilir tek bir değeri olmadığı için burada verilmiyor.

Bu bölüm bitkiyle uğraşmaktan hoşlanan ve tarlada çalışmaya istekli öğrenciye uygundur. İş açık havada, mevsime bağlı bir ritimde geçer; hasat dönemi yoğun, kış ayları sakindir. Toprakla temas etmekten rahatsız olan biri burada mutsuz olur.

Kimyaya kapalı olmamak gerekir. Bu alanda ürünün değeri içindeki maddeyle ölçülür; damıtma, ekstraksiyon ve analiz kavramları işin dilidir. Kimyadan tümüyle uzak durmak isteyen bir öğrenci planın ikinci hattında zorlanır.

Dikkat ve titizlik bu meslekte doğrudan paraya dönüşen bir özelliktir. Yanlış zamanda hasat, fazla sıcakta kurutma ya da nemli ortamda saklama ürünü değersizleştirir. Kurala uyan, kayıt tutan ve süreci izleyen bir çalışma tarzı gerekir.

Ticarete ve girişimciliğe ilgi bu alanda avantajdır; sektörde küçük ölçekli üretim ve ihracat yapan çok sayıda işletme vardır. İhracata dönük çalışmak yabancı dil ilgisini de değerli kılar.

Bir uyarı gerekli: bu bölüm sağlıkla ilgilenmek isteyen öğrenci için doğru adres değildir. Sağlık alanı hedefleniyorsa [eczacılık](/bolum/eczacilik) ve [beslenme ve diyetetik](/bolum/beslenme-ve-diyetetik) rehberleri okunmalıdır. İlgi geniş alan tarımına kayıyorsa [tarla bitkileri](/bolum/tarla-bitkileri), meyve ve sebzeye kayıyorsa [bahçe bitkileri](/bolum/bahce-bitkileri) rehberi daha uygundur.

Birinci not: bu bir önlisans programıdır ve mezuna mühendis unvanı vermez. Lisans düzeyi hedefleniyorsa yol ya doğrudan lisans tercihi ya da mezuniyet sonrası Dikey Geçiş Sınavı'dır.

İkinci not: bu program mezununa ilaç hazırlama, ilaç satma ya da tedavi önerme yetkisi vermez. Yukarıda anılan kanun, tedavide kullanılmak üzere belirli bir formülle hazırlanıp bir ad altında piyasaya sürülen ürünleri kendi düzenine bağlar ve bunların satışını eczane ile ecza ticarethanelerine bırakır. Bu rehber kanunun izin, ruhsat ve denetim hükümlerini incelemedi; bu yüzden burada hiçbir belge ya da yetki iddiasında bulunulmuyor. Bitkisel ürünlerin üretim ve satışına ilişkin güncel şartlar için ilgili bakanlığın yayımladığı düzenlemelere bakılmalıdır.

Üçüncü not: yukarıdaki ders listesi tek bir üniversitenin planıdır. Tercih edilecek üniversitenin bilgi paketi ve ders planı mutlaka açılıp okunmalıdır; bazı üniversiteler bu programı tarım ağırlıklı bir meslek yüksekokuluna, bazıları başka bir yüksekokula bağlar ve bu bağlanma planın karakterini etkiler.

Dördüncü not: bu bölüm TYT puanıyla, ÖSYM tercih kılavuzunun önlisans programlarını içeren tablosundan tercih edilir. Programın hangi üniversitelerde açık olduğu, öğretim türü ve kontenjanı yıldan yıla değişir; bu bilgilerin tek geçerli kaynağı ilgili yılın tercih kılavuzudur.

Beşinci not: Bu rehber bölümün ne olduğunu anlatır; hangi üniversiteye hangi puanla girileceğini anlatmaz. Taban puan, başarı sıralaması ve kontenjan her yıl değişir ve tek geçerli kaynağı ÖSYM tercih kılavuzu ile YÖK Atlas'tır. Bu sayfada bilerek puan, sıralama ya da maaş rakamı verilmiyor: eksik bilgi, yanlış bilgiden iyidir.