Bilgi ve Belge Yönetimi

Bilgi ve Belge Yönetimi, bilginin ve belgenin üretildikten sonraki hayatını yöneten lisans programıdır. Alanın sorusu basit görünür ama zordur: bir kurumda ya da bir toplulukta üretilen sayısız kayıttan hangisi saklanacak, nasıl düzenlenecek, ne kadar süreyle tutulacak ve aranan bilgi yıllar sonra nasıl bulunacak. Bu sorunun cevabı verilmediğinde bilgi kaybolmaz; bulunamaz hale gelir ki sonucu aynıdır.

Programın ilk gövdesi bilginin düzenlenmesidir. Kataloglama, sınıflama, dizinleme ve üstveri düzeni bu tarafın konusudur. Bir kaydın hangi başlıklarla tarif edildiği, o kaydın bulunup bulunamayacağını belirler.

İkinci gövde bilgi erişimidir. Arama sistemlerinin nasıl çalıştığı, sorgunun nasıl karşılandığı ve sonuçların nasıl sıralandığı bu tarafın konusudur. Alan burada doğrudan yazılım ve veri tabanı tarafına geçer; bu yüzden ders planlarında bilgi teknolojileri, veri tabanı yönetimi ve bilgi merkezi yazılımları dersleri bulunur. Bu taraf [bilişim sistemleri ve teknolojileri](/bolum/bilisim-sistemleri-ve-teknolojileri) ve [yönetim bilişim sistemleri](/bolum/yonetim-bilisim-sistemleri) alanlarının konularıyla komşudur.

Üçüncü gövde arşivciliktir. Kurumların ürettiği belgenin hangi ölçütle arşiv malzemesi sayıldığı, ne kadar süre saklandığı, hangi belgenin ayıklandığı ve elektronik belgenin nasıl yönetildiği bu tarafın konusudur. Arşivcilik bu programda hukuki çerçevesi en belirgin olan başlıktır.

Dördüncü gövde kütüphaneciliktir. Halk, çocuk, okul, üniversite, araştırma ve milli kütüphaneler farklı kullanıcıya farklı hizmet verir; derme oluşturma, hizmet planlaması ve kullanıcı eğitimi bu tarafın işidir.

Beşinci gövde kültürel miras ve dijitalleştirmedir. Nadir eserlerin korunması, yazma ve basma eserlerin dijital ortama aktarılması ve bu içeriklerin uzun süreli saklanması bu tarafta yer alır. Bu konu [tarih](/bolum/tarih), [sanat tarihi](/bolum/sanat-tarihi) ve [arkeoloji](/bolum/arkeoloji) alanlarının çalıştığı kaynaklarla, koruma tarafında ise [mimari restorasyon](/bolum/mimari-restorasyon) alanının mantığıyla kesişir.

Bu iki program dosyalama işini birlikte anar ama işleri ve düzeyleri farklıdır. Bilgi ve Belge Yönetimi dört yıllık bir lisans programıdır ve işi bir kurumun bütün bilgi ve belge düzenini kurmaktır: sınıflama şeması, saklama planı, arşiv sistemi ve erişim düzeni bu alanın konusudur. [Büro yönetimi ve yönetici asistanlığı](/bolum/buro-yonetimi-ve-yonetici-asistanligi) ise iki yıllık bir ön lisans programıdır ve işi bir büronun günlük işleyişini yürütmektir; yazışma, toplantı ve iletişim düzeni o programın merkezindedir. Kabaca söylenirse biri belgenin ömür boyu yönetimini tasarlar, diğeri büronun günlük akışını yürütür. Bu sayfada iki programın ders planları arasındaki farkın ne olduğu yönünde bir iddia yapılmıyor.

Benzer bir ayrım sağlık tarafında da vardır. [Tıbbi dokümantasyon ve sekreterlik](/bolum/tibbi-dokumantasyon-ve-sekreterlik) programı hasta kayıtları ve sağlık verisi dokümantasyonu üzerine kurulu iki yıllık bir ön lisans programıdır. Bilgi ve Belge Yönetimi mezunu da sağlık kurumlarında belge ve veri yönetimi işlerinde çalışabilir, ancak iki program aynı değildir ve öğretim düzeyleri farklıdır.

Üçüncü ayrım kaynak ile bilgi arasındadır. Tarih, sanat tarihi ve arkeoloji alanları kaynağın içeriğini araştırır; Bilgi ve Belge Yönetimi ise o kaynağın korunması, tarif edilmesi ve erişilebilir kılınmasıyla uğraşır. İkisi aynı depoda buluşur ama soruları farklıdır.

Aşağıdaki ders adları İstanbul 29 Mayıs Üniversitesi'nin yayımladığı öğretim programından alındı. Kaynak sayfada programın adı Bilgi ve Belge Yönetimi Lisans Programı olarak, bağlı olduğu birim Edebiyat Fakültesi olarak, öğretim düzeyi lisans olarak ve öğretim süresi sekiz yarıyıl karşılığı dört yıl olarak yazılıdır.

Birinci yarıyıl: Osmanlı Türkçesine Giriş I, Bilgi ve Belge Yönetimine Giriş, Arşivciliğe Giriş, Bilgi Felsefesi, Bilgi Teknolojilerine Giriş, Türk Dili I, English I, Dünya Tarihine Giriş I.

İkinci yarıyıl: Osmanlı Türkçesine Giriş II, Bilgi Erişim Sistemleri, Bilgi Kaynakları, Kitap ve Kütüphane Tarihi, Bilgi Teknolojileri, Türk Dili II, English II, Dünya Tarihine Giriş II.

Üçüncü yarıyıl: Derme Oluşturma ve Geliştirme, Bilginin Düzenlenmesine Giriş, Nadir Eser Kütüphaneleri, Okul Kütüphaneleri, Bilgisayar Yazılımları, Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi I, Alan Seçmeli I, Serbest Seçmeli I.

Dördüncü yarıyıl: Halk ve Çocuk Kütüphaneleri, Bilginin Düzenlenmesi, Kamusal Bilgi ve Elektronik Belge Yönetimi, Bilgi Merkezi Yazılımları, Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi II, Alan Seçmeli II, Serbest Seçmeli II.

Beşinci yarıyıl: Üniversite ve Araştırma Kütüphaneleri, Dosyalama, Raporlama ve Dizinleme, Mesleki İngilizce I, Araştırma Yöntemleri, Staj I, Serbest Seçmeli III.

Altıncı yarıyıl: Bilgi Merkezlerinde İş Sağlığı ve Güvenliği, Veri Tabanı Yönetimi, Arşiv Yönetimi, Bilgi Yönetimi ve Dijital Dönüşüm, Mesleki İngilizce II, Alan Seçmeli III, Serbest Seçmeli IV.

Yedinci yarıyıl: Büyük Veri ve Yapay Zekâ Uygulamaları, Milli Kütüphaneler, Staj II, Sağlık Verilerinin Yönetimi, Alan Seçmeli IV, Yabancı Dil Dersi I.

Sekizinci yarıyıl: Kütüphane Binaları, Dijitalleştirme ve Kültürel Miras Yönetimi, Bilgi Merkezlerinde Yönetim, Süreli Yayınlar, Alan Seçmeli V, Alan Seçmeli VI, Yabancı Dil Dersi II.

Bu listenin sınırları açıkça yazılmalıdır. Birinci ve ikinci yarıyıldaki "English I" ve "English II" adları kaynakta İngilizce yayımlandığı için çevrilmedi. Yedinci yarıyıldaki "Yapay Zekâ" yazımındaki şapkalı harf de kaynaktaki haliyle korundu. Alan seçmeli ve serbest seçmeli başlıklarının altındaki havuzlar kaynak açmadığı için açılmadı; bu havuzlarda hangi derslerin bulunduğu bu sayfada iddia edilmiyor. Derslerin zorunlu mu seçmeli mi olduğu ayrımı, ders adının kendisi bunu söylemedikçe yapılmadı. Ders kodu, kredi ve AKTS değeri bilerek aktarılmadı; staj derslerinin süresi de yazılmadı. Bu liste tek bir üniversitenin öğretim programıdır ve her üniversitenin planı farklıdır.

Listenin akışı alanın mantığını gösterir: ilk yıl alana giriş, bilgi felsefesi, bilgi teknolojileri ve Osmanlı Türkçesi ile hem kavramsal hem kaynak okuma zemini kurulur; ikinci yıl bilginin düzenlenmesi, derme geliştirme ve elektronik belge yönetimi ile mesleğin çekirdeği gelir; üçüncü yıl kütüphane türleri, veri tabanı yönetimi, arşiv yönetimi ve staj ile uygulama tarafı ağırlaşır; dördüncü yıl dijitalleştirme, kültürel miras yönetimi, yönetim ve süreli yayınlar ile kurumsal bakış tamamlanır.

Osmanlı Türkçesi derslerinin bu planda yer alması alanın kendine özgü tarafını gösterir. Türkiye'deki arşivlerin önemli bir bölümü bu yazıyla üretilmiş belgelerden oluşur; bu belgeleri tarif edebilmek için okumak gerekir. Her üniversitenin planında bu ders bulunmayabilir; bu sayfada yalnızca yukarıdaki kaynağın planı aktarıldı.

Alanın ilk çalışma yeri kütüphanelerdir. Üniversite ve araştırma kütüphaneleri, halk kütüphaneleri, okul kütüphaneleri ve milli kütüphane hizmetleri mezunun tipik çalışma ortamlarıdır. Buradaki iş derme geliştirme, kataloglama, kullanıcı hizmetleri ve elektronik kaynak yönetimidir.

İkinci alan arşivlerdir. Kamu kurumlarının ve özel kuruluşların arşiv birimleri, belge saklama planlarının hazırlanması, ayıklama ve imha süreçlerinin yürütülmesi ve elektronik belge yönetim sistemlerinin işletilmesi için personel istihdam eder.

Üçüncü alan kurumsal belge ve bilgi yönetimidir. Bankalar, sigorta şirketleri, hukuk büroları, hastaneler ve büyük ölçekli şirketler belge düzeninin kurulmasına ihtiyaç duyar. Elektronik belge yönetim sistemi kurulumu ve süreç tasarımı bu tarafın işidir.

Dördüncü alan yayıncılık ve bilgi hizmetleridir. Yayınevleri, veri tabanı sağlayıcıları, dijitalleştirme projeleri yürüten firmalar ve kültürel miras projeleri mezun istihdam eder.

Beşinci alan öğretmenliktir; bu alanda [öğretmen](/meslek/ogretmen) olarak çalışmanın hangi koşullara bağlı olduğu ve hangi kadroların açıldığı yıla ve mevzuata göre değişir. Bu sayfada bu konuda hiçbir iddia yapılmıyor; ilgili kurumların güncel duyuruları esas alınmalıdır.

Altıncı alan akademik yoldur; yüksek lisans ve doktora ile araştırma ve öğretim tarafında çalışılabilir.

Kamu kurumlarına hangi kadroyla ve hangi sınavla girildiği bu sayfanın konusu değildir. Bu rehberde hiçbir pozisyon için kazanç aralığı, istihdam oranı ya da atama sayısı verilmiyor; bu rakamlar yıla, kuruma ve çalışma biçimine göre değişir.

Program, düzen kurmaktan hoşlanan öğrenciye uygundur. Bu alanın işi dağınık bir yığını, sonradan aranabilir bir sisteme çevirmektir. Bu işten tatmin duymayan biri için mesleğin günlük tarafı tekdüze gelebilir.

Okuma ve dil ilgisi belirleyicidir. Kaynakları tarif etmek için okumak, Osmanlı Türkçesi ve yabancı dil derslerini götürmek gerekir. Alan sözel ilgiyle teknik ilgiyi birlikte ister.

Teknoloji tarafına açık olmak artık şarttır. Bu meslek uzun süre kağıtla anılmıştır ama bugünkü hali veri tabanı, üstveri, arama sistemleri ve dijitalleştirme üzerine kuruludur. Bilgisayarla çalışmaya isteksiz biri için alanın güncel hali zorlayıcıdır.

Dikkat ve tutarlılık meslek gereğidir. Kataloglamada ya da saklama planında yapılan bir tutarsızlık, tek bir kaydı değil bütün erişim düzenini bozar.

İnsanla çalışmaya yatkınlık avantajdır. Kütüphane ve bilgi merkezi hizmetlerinde işin bir tarafı kullanıcıya doğru kaynağı bulmasında yardım etmektir; bu, teknik bilgi kadar iletişim isteyen bir iştir.

Birinci not: Programın öğretim düzeyi doğrulanmalıdır. Bu alanla ilgili görünen iki yıllık ön lisans programları vardır ve tercih listesinde ayrı satırlarda yer alır. Bu sayfanın konusu dört yıllık lisans programıdır.

İkinci not: Ders planları üniversiteler arasında belirgin biçimde farklılaşır. Bazı programlar arşivcilik ve Osmanlı Türkçesi tarafını, bazıları bilgi teknolojileri ve veri yönetimi tarafını ağırlıklandırır. Seçmeli havuzların içeriği de değişir; tercihten önce her programın kendi planı okunmalıdır.

Üçüncü not: Uygulama olanakları bu alanda niteliği doğrudan belirler. Programın bağlı olduğu üniversitenin kütüphanesinde ve şehrin arşiv kurumlarında staj ve uygulama yapılıp yapılamadığı, dijitalleştirme laboratuvarı bulunup bulunmadığı tercihten önce sorulmalıdır.

Dördüncü not: Alanın teknoloji tarafını güçlendirmek mezunun elindedir. Veri tabanı, üstveri standartları ve bir programlama diline aşinalık, bu alanda kurumsal bilgi yönetimi tarafına geçişi kolaylaştırır. Bu sayfada hiçbir beceri için iş bulma garantisi ya da avantaj oranı iddia edilmiyor.

Beşinci not: Bu rehber bölümün ne olduğunu anlatır; hangi üniversiteye hangi puanla girileceğini anlatmaz. Taban puan, başarı sıralaması ve kontenjan her yıl değişir ve tek geçerli kaynağı ÖSYM tercih kılavuzu ile YÖK Atlas'tır. Bu sayfada bilerek puan, sıralama ya da maaş rakamı verilmiyor: eksik bilgi, yanlış bilgiden iyidir.