Felsefe

Felsefe, cevaplardan çok soruların yapısıyla uğraşan dört yıllık bir lisans programıdır. Bölümün konusu iki koldan oluşur. Birinci kol düşünce tarihidir: İlkçağ'dan çağdaş döneme kadar hangi filozofun neyi neden söylediği, hangi problemin nasıl kurulduğu ve nasıl dönüştüğü okunur. İkinci kol sistematik alanlardır: mantık, bilgi felsefesi, varlık felsefesi, etik, bilim felsefesi, siyaset felsefesi, sanat felsefesi ve din felsefesi. Birinci kol size düşüncenin haritasını, ikinci kol düşünmenin araçlarını verir.

Program Edebiyat ya da İnsan ve Toplum Bilimleri Fakülteleri bünyesinde yürütülür ve EA puanıyla tercih edilir. EA olmasının sebebi programın karakteriyle uyumludur: mantık ve bilim felsefesi biçimsel akıl yürütmeyi, metin okuma ve yorumlama derinlemesine dil yeteneğini gerektirir.

Bu bölümün en çok yanlış anlaşılan tarafı, mezuniyet sonrası tek bir mesleğe açılmıyor oluşudur. Bu bir kusur olarak da avantaj olarak da okunabilir; bu rehber ikisini de olduğu gibi yazıyor. Kusur tarafı şudur: hukuk ya da diş hekimliği gibi programlarda diploma bir unvana götürürken burada böyle bir otomatik yol yoktur. Avantaj tarafı şudur: metni çözümleme, argümanı ayrıştırma ve kavramı tanımlama becerisi tek bir sektöre bağlı değildir.

Bu iki adı ayırmak, bu bölümü tercih edecek öğrenci için belki de en kritik ayrımdır.

Felsefe programı bir alan programıdır: konusu felsefenin kendisidir, öğretmeye hazırlamak birincil amacı değildir. Öğretmenlik yolu isteniyorsa aranacak program, eğitim fakülteleri bünyesinde yürütülen ve müfredatında öğretmenlik meslek bilgisi dersleri bulunan öğretmenlik programıdır. İki program aynı isimle başlasa da öğretim planları farklıdır: birinde eğitim bilimleri, öğretim yöntemleri ve öğretmenlik uygulaması dersleri zorunludur, diğerinde bu dersler bulunmayabilir ya da seçmeli olabilir.

Bu ayrımın pratik sonucu şudur: öğretmen olmayı hedefleyen bir öğrenci, tercih listesinde alan programı ile öğretmenlik programını birbirinin yerine koymamalıdır. Hangi programın hangi alanda atamaya esas alındığı, yukarıda söylendiği gibi Bakanlığın çizelgesinde belirlenir ve bu rehber o çizelgeyi alıntılamıyor.

İkinci karışıklık komşu sosyal bilim programlarıyla yaşanır. [Sosyoloji](/bolum/sosyoloji) toplumsal yapıları veriyle ve alan araştırmasıyla inceler; felsefe aynı konuya kavramsal düzeyden bakar. [Psikoloji](/bolum/psikoloji) zihni deneysel yöntemle inceleyen bir bilimdir; felsefe zihin konusunu argümanla ele alır, laboratuvarla değil. [İlahiyat](/bolum/ilahiyat) dinî ilimleri kendi kaynak ve yöntemleriyle okur; felsefe din felsefesi başlığı altında aynı sorulara dışarıdan ve eleştirel bir konumdan bakar. [Tarih](/bolum/tarih) olayları ve kaynakları inceler; felsefe tarihi ise fikirlerin kendi iç mantığını izler.

Bu ayrımların hiçbiri hiyerarşi değildir; yöntem farkıdır. Hangi programın size uygun olduğunu belirleyen soru şudur: bir olguyu ölçmek mi, bir metni yorumlamak mı, yoksa bir argümanı sınamak mı size daha çekici geliyor?

Danışmanlık ve rehberlik tarafına ilgi duyanların karşılaştırması gereken program ise [Rehberlik ve Psikolojik Danışmanlık](/bolum/rehberlik-ve-psikolojik-danismanlik)'tır; o program uygulamalı bir meslek eğitimidir, felsefe ise kuramsal bir alan eğitimidir.

Aşağıdaki plan Çankırı Karatekin Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Felsefe Bölümünün yayımlanmış lisans ders planından alınmıştır. Sekiz yarıyılın tamamı yayımlanmıştır. Ders adları ve seçmeli havuzları üniversiteden üniversiteye önemli ölçüde değişir; bu liste bir örnektir.

Birinci yarıyıl: Felsefeye Giriş, İlkçağ Felsefesi Tarihi, Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi I, Türk Dili I, İngilizce I.

İkinci yarıyıl: Ortaçağ ve Rönesansta Felsefe, Mantık I, Bilim Tarihi, Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi II, Kariyer Planlama, Türk Dili II, Almanca II, İngilizce II.

Üçüncü yarıyıl: On yedinci Yüzyılda Felsefe, Varlık Felsefesi, Türk İslam Düşüncesi Tarihi I, Bilgi Felsefesi.

Dördüncü yarıyıl: Etik, Türk İslam Düşüncesi Tarihi II, Sanat Felsefesi.

Beşinci yarıyıl: Bilim Felsefesi, Mantık II, On sekizinci Yüzyılda Felsefe.

Altıncı yarıyıl: On dokuzuncu Yüzyılda Felsefe, Felsefe Metinleri, İslam Medeniyetinde Bilim ve Teknoloji.

Yedinci yarıyıl: Çağdaş Felsefe I, Siyaset Felsefesi, İslam Filozoflarının Batı'ya Etkisi.

Sekizinci yarıyıl: Çağdaş Türk Düşüncesi, Çağdaş Felsefe II, Din Felsefesi.

Bu planın üç özelliği dikkat çekiyor. Birincisi kronolojik omurga: program İlkçağ'dan başlayıp çağdaş felsefeye kadar yüzyıl yüzyıl ilerliyor. Bu, felsefe eğitiminin klasik kurgusudur; bir problemi anlamak için o problemin nasıl kurulduğunu bilmek gerekir.

İkincisi mantık derslerinin iki basamaklı olması ve erken başlaması. Mantık bu bölümde bir yan ders değil, alanın teknik zeminidir; argümanı biçimsel olarak çözümlemeyi öğretir. Bu ders bölümü salt yorum yapılan bir alan olmaktan çıkarır.

Üçüncüsü Türk İslam düşüncesi hattının planda ciddi bir yer tutması: Türk İslam Düşüncesi Tarihi iki dönem, İslam Medeniyetinde Bilim ve Teknoloji, İslam Filozoflarının Batı'ya Etkisi ve Çağdaş Türk Düşüncesi. Bu hattın ağırlığı üniversiteden üniversiteye önemli ölçüde değişir; bazı bölümlerde analitik felsefe ya da kıta felsefesi ağırlıklı bir plan görülür. Tercih ederken bölümün yayımlanmış ders planına ve öğretim üyelerinin çalışma alanlarına bakmak, bu bölümde diğer birçok bölümden daha belirleyicidir.

Yabancı dil tarafını da not etmek gerekiyor: planda İngilizcenin yanında Almanca da yer alıyor. Felsefe metinlerinin önemli bir kısmı Almanca, Fransızca, Yunanca ve Latince yazılmıştır; ileri düzeyde çalışmak isteyen öğrenci için ikinci bir dil tercih değil gereklilik hâline gelir.

Birinci yol akademidir ve mevzuat açısından en tanımlı yoldur. Yukarıda anlatıldığı gibi 2547 sayılı Kanun araştırma görevliliğini, doktor öğretim üyeliğini, doçentliği ve profesörlüğü düzenler; bu yol lisans sonrası yüksek lisans ve doktora ile yürür. Araştırma görevliliği atamasının en çok üç yıllık olması ve doçentlik için merkezî yabancı dil sınavından en az elli beş puan istenmesi, bu yolun uzun ve rekabetli olduğunu gösterir. Bu bölümü akademi hedefiyle tercih etmek makul bir karardır, ama hedefin lisansüstünü kapsadığı baştan bilinmelidir.

İkinci yol öğretmenliktir. Çerçeve kanun 7528 sayılı Öğretmenlik Mesleği Kanunu'dur ve meslek kariyer basamaklarına ayrılmıştır. Ancak hangi programın hangi öğretmenlik alanına esas alındığı Bakanlığın çizelgesinde belirlenir; bu rehber o eşleştirmeyi yazmıyor. Bu yolu hedefleyen öğrencinin yapması gereken, çizelgenin yürürlükteki hâlini kontrol etmek ve gerekiyorsa öğretmenlik meslek bilgisi tamamlamaya ilişkin güncel düzenlemeye bakmaktır.

Üçüncü yol yayıncılık ve editörlüktür. Yayınevlerinde editörlük, çeviri redaksiyonu, telif ve içerik denetimi işleri metinle çalışmayı meslek hâline getirir. Bu alanda mevzuatla tanımlı bir unvan şartı yoktur; belirleyici olan iş örnekleridir. Felsefe mezununun buradaki avantajı, uzun ve soyut metni yapısal olarak okuma alışkanlığıdır.

Dördüncü yol kamu ve kurumsal sınav yollarıdır. Merkezî sınavla girilen genel idare kadroları ile kurumların uzman yardımcılığı sınavları çoğunlukla belirli fakülte ya da program listeleri üzerinden ilan edilir. Bu listeler her ilanda yeniden belirlendiği için bu rehber sabit bir liste vermiyor; doğru yöntem ilgilendiğiniz kurumun ilan metnini takip etmektir.

Beşinci yol analiz ve içerik üretimi gerektiren özel sektör işleridir: politika ve strateji analizi, kurumsal iletişim, kullanıcı araştırması, etik ve uyum çalışmaları, yapay zekâ etiği gibi yeni açılan alanlar. Bu tarafın açık gerçeği şudur: kapı program adıyla değil, portföyle açılır. İkinci bir dil, veri okuryazarlığı ya da yazılım becerisi gibi tamamlayıcı bir yeterlilikle birleştiğinde bu diploma güçlenir; kendi başına bırakıldığında istihdam tarafı zorlaşır. Bunu yazmak, iyimser bir liste vermekten daha faydalıdır.

Bu rehberde hiçbir yol için maaş rakamı yok. Akademide ücret kadroya ve derece kademeye, özel sektörde işin niteliğine göre değişir; internette dolaşan sabit rakamlar çoğu zaman kaynağı belirsiz tahminlerdir.

Bu program uzun metin okumaktan yorulmayan öğrenciye uygundur. Felsefe eğitiminin gündelik işi, birkaç sayfada bir argümanı takip etmek ve o argümanın nerede zayıfladığını görmektir. Okumayı sevmeyen bir öğrenci için bu program dört yıl boyunca ağır gelir.

İkinci koşul belirsizlikten rahatsız olmamaktır. Bu alanın soruları çoğunlukla kapanmaz; bir problemin birden çok tutarlı cevabı olabilir. Kesin ve tek doğru arayan bir zihin burada huzursuz olur.

Üçüncü koşul yazmaya istekli olmaktır. Felsefede düşünce yazıyla sınanır; sınavlar da, akademik hayat da yazma üzerinden ilerler. Yazmayı sevmiyorsanız bu alanda ilerlemek zorlaşır.

Dördüncü koşul kariyer planını baştan yapmaya razı olmaktır. Bu bölüm otomatik bir mesleğe açılmadığı için, dört yılı yalnızca ders geçerek harcamak riskli bir tercihtir. Akademiyi hedefleyen öğrenci ikinci dile ve lisansüstüne, özel sektörü hedefleyen öğrenci portföye ve tamamlayıcı bir beceriye daha birinci yıldan başlamalıdır.

Toplumu veriyle incelemek istiyorsanız [Sosyoloji](/bolum/sosyoloji), zihni deneysel yöntemle incelemek istiyorsanız [Psikoloji](/bolum/psikoloji), dinî ilimleri kaynak dilleriyle okumak istiyorsanız [İlahiyat](/bolum/ilahiyat), metin ve edebiyat tarafına yakınsanız [Türk Dili ve Edebiyatı](/bolum/turk-dili-ve-edebiyati) programlarını karşılaştırmalı değerlendirebilirsiniz.

Birinci not: alan programı ile öğretmenlik programını ayırın. Öğretmen olmayı hedefliyorsanız tercih listenizde hangisinin alan programı hangisinin öğretmenlik programı olduğunu ÖSYM kılavuzundan program adı ve kodu üzerinden doğrulayın; atamaya esas eşleştirme Millî Eğitim Bakanlığının çizelgesinde belirlenir.

İkinci not: bu bölümde ders planı farkı çok büyüktür. Bir üniversitede plan Türk İslam düşüncesi hattı ağırlıklı olabilirken diğerinde analitik felsefe ya da kıta felsefesi öne çıkabilir. Yerleşmeden önce bölümün yayımlanmış ders planına ve öğretim üyelerinin çalışma alanlarına bakın; bu bölümde bölümün kimliği müfredatta görünür.

Üçüncü not: ikinci yabancı dili erken başlatın. Felsefe metinlerinin bir kısmı çevrilmemiştir; Almanca, Fransızca, Yunanca ya da Latince bilmek akademik yolda somut bir fark yaratır. Bölümün seçmeli dil imkânlarını tercih öncesinde sorun.

Dördüncü not: mevzuat kaynağını doğrudan okuyun. Akademik kariyerin şartları için 2547 sayılı Yükseköğretim Kanunu, öğretmenlik mesleğinin çerçevesi için 7528 sayılı Öğretmenlik Mesleği Kanunu esastır. Bu rehber, erişilen kanun metninin doğrulanamayan kısmını bilerek yazmadı ve nedenini yukarıda söyledi.

Beşinci not: Bu rehber bölümün ne olduğunu anlatır; hangi üniversiteye hangi puanla girileceğini anlatmaz. Taban puan, başarı sıralaması ve kontenjan her yıl değişir ve tek geçerli kaynağı ÖSYM tercih kılavuzu ile YÖK Atlas'tır. Bu sayfada bilerek puan, sıralama ya da maaş rakamı verilmiyor: eksik bilgi, yanlış bilgiden iyidir.