Kültür Varlıklarını Koruma ve Onarım

Kültür varlıkları, sahibi kim olursa olsun üzerinde serbestçe tasarruf edilemeyen nesnelerdir; korunmaları, sergilenmeleri ve kullanılmaları kamusal bir düzenin içinde yürür. Bu düzenin bir ayağı koruma kurallarıdır, bir başka ayağı ise kültür alanındaki yatırımların ve girişimlerin teşvik edilmesidir. İkinci ayağı kuran metinlerden biri 5225 sayılı kanundur. Kanunun başlığı kaynakta "KÜLTÜR YATIRIMLARI VE GİRİŞİMLERİNİ TEŞVİK KANUNU" biçiminde yayımlanmıştır ve bu başlık sayfanın iki ayrı okumasında harfi harfine aynı çıkmıştır.

Kanunun birinci maddesi amacı tek bir uzun cümlede toplar: "Bu Kanunun amacı; bireyin ve toplumun kültürel gereksinimlerinin karşılanmasını; kültür varlıkları ile somut olmayan kültürel mirasın korunmasını ve sürdürülebilir kültürün birer öğesi haline getirilmesini; kültürel iletişim ve etkileşim ortamının etkinleştirilmesini; sanatsal ve kültürel değerlerin üretilmesi, toplumun bu değerlere ulaşım olanaklarının yaratılması ve geliştirilmesini; ülkemizin kültür varlıklarının yaşatılması ve ülke ekonomisine katkı yaratan bir unsur olarak değerlendirilmesi, kullanılması ile kültür merkezlerinin yapımı ve işletilmesine yönelik kültür yatırımı ve kültür girişimlerinin teşvik edilmesini sağlamaktır." Bu cümlede korumanın yanına ekonomiye katkı ifadesinin konulmuş olması, kanunun bakış açısını gösterir.

Kapsam ikinci maddede çizilmiştir: "Bu Kanun; münhasıran bu Kanunun amacına yönelik faaliyetlerde bulunmak üzere kurulan yerli veya yabancı tüzel kişilerin yatırım veya girişimlerinin teşvik edilmesi, belgelendirilmesi ve denetlenmesi işlemlerine ilişkin usul ve esasları kapsar." Bu cümle kanunun muhatabının kim olduğunu açıkça söyler: yatırım ya da girişim yapan tüzel kişiler.

Kanun kendi kavramlarını üçüncü maddede tanımlar. Kaynakta "Bu Kanunda yer alan;" cümlesinin ardından bentler sıralanır. Bunlardan biri bu rehber açısından doğrudan önemlidir: "c) Kültür varlığı: 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu kapsamında korunması gerekli taşınmaz kültür varlıklarını,". Aynı maddede somut olmayan miras da tanımlanmıştır: "d) Somut olmayan kültürel miras: Sözlü kültür ortamlarında halk tarafından yaratılan ve halkbilimi araştırmaları içinde yer alan; sözlü anlatımlar ve sözlü gelenekler, gösteri sanatları, toplumsal uygulamalar, ritüel ve festivaller, halk bilgisi, evren ve doğa ile ilgili uygulamalar, el sanatları geleneği gibi kültürel ürünleri ve üretim süreçlerini,". Kanunun iki temel faaliyet kavramı ise şöyle tanımlanmıştır: "e) Kültür yatırımı: Bu Kanunun amacı doğrultusunda, kültür merkezleri ile her türlü kültürel ve sanatsal faaliyetlerin üretildiği, sergilendiği, eğitim ve öğretimi ile bunlarla ilgili bilimsel çalışmaların yapıldığı alan, yapı ve mekânların yapımına, teknolojik alt yapıların kurulmasına veya donatılmasına yönelik yatırım faaliyetlerini," ve "f) Kültür girişimi: Bu Kanunun amacı doğrultusunda, kültür merkezlerinin işletilmesi veya her türlü kültürel ve sanatsal faaliyetlerin üretilmesi, sergilenmesi, eğitim ve öğretimi ile bunlara ilişkin bilimsel çalışmaların yapılması faaliyetleri ile bu faaliyetlerin yapıldığı alan, yapı veya mekânların işletilmesini,". Maddede ayrıca "g) Kültür yatırımı belgesi: Bu Kanunun amacına uygun yatırım yapanlara Bakanlıkça belli bir dönem için verilen belgeyi,", "h) Kültür girişimi belgesi: Bu Kanunun amacı doğrultusundaki girişimlere Bakanlıkça verilen belgeyi," ve "i) Belgeli kültür yatırımı veya girişimi: Bakanlıkça belgelendirilmiş yatırım veya girişimleri," bentleri yer alır; fıkra kaynakta "ifade eder." ile kapanır.

Hangi faaliyetlerin teşvik kapsamına girdiği dördüncü maddede sayılmıştır. Madde kaynakta "Bu Kanunda belirtilen kültür yatırımı veya girişimi kapsamındaki teşvik veya indirime konu olacak faaliyetler şunlardır:" cümlesiyle başlar ve bentler şöyledir: "a) Kültür merkezlerinin yapımı, onarımı ve işletilmesi.", "b) Kütüphane, arşiv, müze, sanat galerisi, sanat atölyesi, film platosu, sanatsal tasarım ünitesi, sanat stüdyosu ile sinema, tiyatro, opera, bale, konser ve benzeri kültürel ve sanatsal etkinliklerin ya da ürünlerin yapıldığı, üretildiği veya sergilendiği mekânlar ile kültürel ve sanatsal alanlara yönelik özel araştırma, eğitim veya uygulama merkezlerinin yapımı, onarımı veya işletilmesi.", "c) 2863 sayılı Kanun kapsamındaki taşınmaz kültür varlıklarının, bu Kanunun amacı doğrultusunda kullanılması." ve "d) Kültür varlıkları ile somut olmayan kültürel mirasın araştırılması, derlenmesi, belgelendirilmesi, arşivlenmesi, yayınlanması, eğitimi, öğretimi ve tanıtılması faaliyetleri." Bu dört bent, müzeden arşive ve araştırma merkezine kadar uzanan bir kurumsal alanı tarif eder; bu alan, bu programın mezununun çalıştığı ortamla örtüşen bir çevredir.

Bu başlıkta bilerek eksik bırakılanlar şunlardır. Yukarıda aktarılan bölümlerde bu programın adı, ders planı ya da mezununun görev tanımı geçmez; bu başlık alanın içinde durduğu kamusal ve hukuki ortamı tarif eder, programı düzenleyen bir metni değil. Bu rehber kanunun bu programı, bu programın müfredatını ya da mezununun unvanını düzenlediği yönünde hiçbir iddia kurmaz. Kanun numarası, kabul tarihi, Resmî Gazete ve Düstur satırlarının noktalaması iki okumada farklı çıktığı için künye satırları harfi harfine aktarılmamış, yalnızca iki okumada aynı çıkan başlık alıntılanmıştır. Kanunun teşvik unsurlarını düzenleyen beşinci maddesi ile bunu izleyen maddeleri yalnızca tek bir okumada elde edilebildiği için buraya alınmamıştır; bu maddelerin varlığı belirtilmekte, içerikleri aktarılmamaktadır. Bu rehberde hiçbir yerde indirim oranı, tutar ya da para birimi verilmez. Kanunun güncel hâli ve sonraki değişiklikleri için kaynak listesindeki bağlantıya bakılmalıdır.

Bu programın somut bir örneği için Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi'nin Bologna bilgi sistemi üzerindeki iki sayfası okundu: programın ders planını yayımlayan ders listesi sayfası ile aynı kaydın program bilgilerini veren tanıtım sayfası. İki sayfa da farklı biçimde kurulmuş ikişer ayrı okumayla alındı. Bu rehberin kuralı değişmez: bir dizgi ancak iki okumada harfi harfine aynı çıktıysa buraya taşınır. İki okuma bir noktada birbirini tutmuyorsa o nokta aktarılmaz; tamamlanmaz, düzeltilmez ve tahminle kapatılmaz. Aşağıdaki bütün alıntılar bu elemeden geçmiş dizgilerdir.

Tanıtım sayfasının iki okuması harfi harfine örtüşmüştür. Bu sayfaya göre üniversite adı "Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi", birim adı "Güzel Sanatlar Fakültesi", program adı "KÜLTÜR VARLIKLARINI KORUMA VE ONARIM" ve öğretim düzeyi "Lisans" biçiminde yayımlanmıştır. Program adının kaynakta tümüyle büyük harfle yazılmış olması kaynağın kendi yazım tercihidir; bu rehber kaynağın harf düzenini değiştirmez. Ders planı sayfasının kendi başında ise "GÜZEL SANATLAR FAKÜLTESİ / KÜLTÜR VARLIKLARINI KORUMA VE ONARIM" satırı basılıdır. Üniversitenin adı bu ikinci sayfada iki okumanın hiçbirinde basılı değildir; ad yukarıdaki tanıtım sayfasından gelmektedir. Ders planı sayfasında yarıyıl grupları "1. Yarıyıl" başlığından "5. Yarıyıl" başlığına kadar her iki okumada da görünmektedir ve ders adları kaynakta tümüyle büyük harfle yazılmıştır; aşağıda da kaynaktaki hâliyle verilmektedir.

Birinci yarıyılın dersleri iki okumada aynı sırayla şöyle çıkmıştır: İNGİLİZCE-I, KORUMA VE ONARIM KAVRAMLARI, KORUMA KİMYASINA GİRİŞ, MESLEKİ TEKNİK RESİM, İŞ GÜVENLİĞİ VE SAĞLIK, SANAT TARİHİNE GİRİŞ, ARKEOLOJİYE GİRİŞ, ATATÜRK İLKELERİ ve İNKILAP TARİHİ-I, TEMEL BİLGİ TEKNOLOJİLERİ ve TÜRK DİLİ-I. Bu ilk sıralamada dikkat çeken şey, alanın üç ayrı tarafının daha ilk yarıyılda aynı anda açılmasıdır: kavram tarafı, kimya tarafı ve çizim tarafı öğrencinin karşısına birlikte çıkar. Kaynağın Atatürk İlkeleri satırında "ve" sözcüğünü küçük harfle yazmış olması kaynağın kendi yazımıdır ve burada olduğu gibi bırakılmıştır.

İkinci yarıyıl, iki okumada yine aynı biçimde, şu derslerle sürer: İNGİLİZCE-II, KORUMA İLKELERİ VE YASAL MEVZUAT, KORUMA KİMYASI VE LABORATUVAR UYGULAMALARI, MESLEKİ TEKNİK RESİM UYGULAMALARI, SERAMİK MALZEME BİLGİSİ VE YAPIM TEKNOLOJİSİ, SANAT TARİHİ TERMİNOLOJİSİ, ANADOLU ARKEOLOJİSİ, ATATÜRK İLKELERİ ve İNKILAP TARİHİ-II, TEMEL BİLGİSAYAR VE İLETİŞİME GİRİŞ ve TÜRK DİLİ-II. Bu yarıyılın kurgusu birinci yarıyılın devamıdır: girişte açılan her başlık burada uygulamaya ya da bir sonraki basamağa bağlanır.

Üçüncü yarıyılda iki okumanın aynı yere yerleştirdiği dersler şunlardır: ÖNLEYİCİ KORUMA YÖNTEMLERİ, TAŞ MALZEME BİLGİSİ VE BOZULMALAR, DUVAR RESMİ YAPIM BİLGİSİ VE BOZULMALARI, METAL MALZEME BİLGİSİ VE YAPIM TEKNOLOJİSİ ve SERAMİK BOZULMALARI VE TEMİZLEME YÖNTEMLERİ. Bu yarıyılda ayrıca, iki okumanın da aynı yarıyıla koyduğu ama grup başlığını birbirinden farklı yazdığı bir küme daha vardır; grubun kendi başlık metni iki okumada tutmadığı için burada alıntılanmamaktadır, buna karşılık kümedeki ders adları iki okumada birebir aynı çıkmıştır: ERASMUS STAJI, ORGANİK ESERLER KİMYASI, MESLEKİ FOTOĞRAF VE BELGELEME ve İLERİ DİJİTAL BELGELEME.

Dördüncü yarıyılda iki okumanın aynı yere yerleştirdiği dersler şunlardır: TAŞ KORUMA VE ONARIM YÖNTEMLERİNE GİRİŞ, İN SİTU DUVAR RESMİ KORUMA VE ONARIMI, METAL BOZULMALARI VE ARAZİDE KORUMA YÖNTEMLERİ, SERAMİK KORUMA VE ONARIMI ve ARŞİV MALZEMELERİ VE BOZULMA ETKENLERİ. Bu yarıyılda da grup başlığı iki okumada farklı yazılmış, ders adları ise örtüşmüş bir küme bulunmaktadır; grubun başlığı yine aktarılmamakta, dersler ise kaynaktaki adlarıyla verilmektedir: ERASMUS STAJI, İNORGANİK ESERLER KİMYASI, MİKROSKOBİK ANALİZ YÖNTEMLERİ, RESTORASYON MALZEMELERİ, MÜZECİLİK ve MİTOLOJİ VE İKONOGRAFİ.

Beşinci yarıyıl iki okumada yine aynı çıkmıştır ve şu derslerden oluşur: YAZ STAJI I, TAŞ KORUMA VE ONARIM, METAL BOZULMALARI VE KORUMA YÖNTEMLERİ, MOZAİK YAPIM TEKNİKLERİ VE BOZULMALARI ve ARŞİV MALZEMELERİNDE ÖNLEYİCİ KORUMA. Bunların dışında, iki okumada da harfi harfine aynı çıkan ama iki okumanın birbirinden farklı yarıyıllara yerleştirdiği bir ders kümesi daha vardır. Bu kümenin hangi yarıyıla ait olduğu doğrulanamadığı için burada hiçbir yarıyıl belirtilmeden, yalnızca ders adlarıyla aktarılmaktadır: DUVAR RESMİ KALDIRMA, TAŞIMA VE ONARIMI; ÇİNİ VE PORSELEN KORUMA VE ONARIMI; TEKSTİL MALZEME VE YAPIM BİLGİSİ; BOYA VE PİGMENT KİMYASI; RESTORASYONDA ESTETİĞE GİRİŞ; İLERİ FOTOĞRAF I. Bu derslerin planda bulunduğu doğrulanmıştır, yarıyılları doğrulanmamıştır.

Bu listeye tercih yapacak bir öğrencinin gözüyle bakıldığında planın çift omurga üzerine kurulduğu görülür. Birinci omurga kimya ve malzemedir: KORUMA KİMYASINA GİRİŞ ile açılan hat, KORUMA KİMYASI VE LABORATUVAR UYGULAMALARI ile tezgâha iner, ORGANİK ESERLER KİMYASI ve İNORGANİK ESERLER KİMYASI ile eser malzemesinin iki büyük ailesine ayrılır, MİKROSKOBİK ANALİZ YÖNTEMLERİ ile de ölçme ve inceleme tarafına bağlanır. İkinci omurga sanat tarihi ve arkeolojidir: SANAT TARİHİNE GİRİŞ ile ARKEOLOJİYE GİRİŞ ilk yarıyılda başlar, SANAT TARİHİ TERMİNOLOJİSİ ve ANADOLU ARKEOLOJİSİ ile sürer, MİTOLOJİ VE İKONOGRAFİ ile nesnenin anlatısına ve konusuna uzanır. Bu iki omurga birbirinin yerine geçmez; plan ikisini baştan sona yan yana yürütür ve öğrenciden hem laboratuvar hem de tarih tarafında durabilmesini bekler.

Planın kendini bölme biçimi de dikkate değerdir: ayrım dönem üzerinden değil, malzeme üzerinden yapılmıştır. Taş, duvar resmi, metal, seramik, arşiv malzemesi, mozaik, çini ve porselen ile tekstil ayrı ayrı ele alınır ve her birinde izlenen sıra aynıdır: önce malzemenin yapım bilgisi ve bozulmaları, sonra o malzemenin koruma ve onarımı. TAŞ MALZEME BİLGİSİ VE BOZULMALAR ile TAŞ KORUMA VE ONARIM YÖNTEMLERİNE GİRİŞ, SERAMİK MALZEME BİLGİSİ VE YAPIM TEKNOLOJİSİ ile SERAMİK KORUMA VE ONARIMI, METAL MALZEME BİLGİSİ VE YAPIM TEKNOLOJİSİ ile METAL BOZULMALARI VE KORUMA YÖNTEMLERİ bu ikili düzenin en açık örnekleridir. Planın bir başka özelliği KORUMA İLKELERİ VE YASAL MEVZUAT dersini ikinci yarıyıla koymuş olmasıdır; hukuki çerçeveyi anlatan bir dersin bu kadar erken açılması alışılmış değildir, ama bir eserin üzerinde ne yapılabileceğinin o eserin hukuki durumuna bağlı olduğu bir alanda anlamlıdır. İN SİTU DUVAR RESMİ KORUMA VE ONARIMI ile METAL BOZULMALARI VE ARAZİDE KORUMA YÖNTEMLERİ ise işin bir bölümünün laboratuvarda değil, eserin bulunduğu yerde yürüdüğünü gösterir. Plan ayrıca hem ERASMUS STAJI seçeneğini hem de YAZ STAJI I satırını taşımaktadır; yani hareketlilik ve saha deneyimi planın içine yazılmıştır.

Son olarak şunu açıkça söylemek gerekir: bu plan yukarıda aktarılan yarıyılların ötesine görünür biçimde devam etmektedir. Dört yıllık bir lisans planı, iki okumanın aynı biçimde döndürdüğü yarıyıllardan daha fazlasını içerir; sonraki yarıyıllar sayfada bulunmaktadır, ancak bu rehber yalnızca doğrulayabildiğini aktarır. Bu nedenle burada okunan, planın bütünü değil, iki okumada da aynı çıkan bölümüdür.

Bu başlıkta bilerek eksik bırakılanlar şunlardır. Yalnızca iki okumanın aynı yarıyıla yerleştirdiği yarıyıllar aktarılmıştır; dört yıllık planın bunları izleyen yarıyılları burada hiç aktarılmamaktadır ve bu rehber o yarıyıllarda hangi derslerin bulunduğu konusunda hiçbir tahmin yürütmez, kaynak bağlantısından okunması gerekir. Bir ders kümesi yarıyıl belirtilmeden verilmiştir, çünkü iki okuma bu kümeyi birbirinden farklı yarıyıllara koymuştur. Seçmeli blokların üstündeki grup başlıkları alıntılanmamıştır, çünkü iki okuma bu başlıkları farklı biçimde yazmıştır. Öğrenim süresi alıntılanmamıştır, çünkü tanıtım sayfasının iki okuması bu bilgiyi farklı döndürmüştür. Zorunlu ve seçmeli ayrımı ders ders belirtilmemiştir, çünkü sayfa bu ayrımı iki okumada aynı biçimde işaretlememiştir; burada yalnızca bazı satırların bir grup başlığının altında yer aldığı söylenmekte, öğrencinin listelenen bütün dersleri aldığı iddia edilmemektedir. Bir okumada görünen ve alan dışı derslerden oluşan bir başka seçmeli grup ikinci okumada dönmediği için düşürülmüştür. Ders kodları, kredi ve iş yükü değerleri bu rehberde hiçbir yerde verilmez. Sayfa bir puan türü yayımlamamaktadır; bu rehberin başka yerinde görünen puan türü bu sayfaya dayandırılmamıştır. Bu plan tek bir üniversitenin planıdır ve diğer üniversitelerin planları için hiçbir şey söylemez; güncel hâli kaynak listesindeki bağlantılardan okunmalıdır.