Tarım Ekonomisi

Tarım Ekonomisi, toprakta ve ahırda üretilen şeyin ekonomik tarafıyla uğraşan lisans programıdır. Bir buğday tarlasının verimi ziraatın konusudur; o tarlanın kaça mal olduğu, hangi girdiyle hangi çıktının elde edildiği, ürünün hangi kanaldan hangi fiyata satıldığı, üreticinin hangi örgüt üzerinden pazara ulaştığı, devletin hangi politika aracıyla bu tabloyu değiştirdiği ise tarım ekonomisinin konusudur.

Program bu nedenle iki ayak üzerinde durur. Bir ayağı ziraat fakültesinin kendi bilgi zeminidir: botanik, toprak, meteoroloji, zooloji, bitki ve hayvan üretimi hakkında temel bilgi olmadan tarımsal bir işletmenin bütçesi kurulamaz. Öteki ayağı ekonomi ve işletmedir: mikro ve makro ekonomi, muhasebe, ekonometri, pazarlama, finansman, planlama. Mezunun ayırt edici yeteneği bu iki dili birbirine çevirebilmesidir.

Programın ÖSYM'deki yeri lisans programlarının gösterildiği Tablo-4'tür ve eşit ağırlık puan türüyle yer alır. Öğretim süresi dört yıldır ve program ziraat fakülteleri içinde açılır. Bu rehberde hangi üniversitede kaç kontenjan olduğu, taban puanın kaç olduğu ya da sıralamanın nereye düştüğü yazılmıyor; bunların tek geçerli kaynağı ÖSYM tercih kılavuzu ile YÖK Atlas'tır.

Bir noktayı baştan açık söylemek gerekiyor: tarım ekonomisi tek bir kanunun konusu olarak düzenlenmiş bir alan değil. Alanın kamusal yüzü parça parça çeşitli mevzuatta karşımıza çıkıyor: üretim tarafında tarım mevzuatı, örgütlenme tarafında kooperatif ve üretici birlikleri mevzuatı, destek tarafında tarımsal destekleme düzenlemeleri, ticaret tarafında ticaret ve borsa mevzuatı. Bu rehber bunlardan yalnızca birini, üreticinin pazarla ilişkisini kuran örgütlenme biçiminin temel kanununu harfi harfine okuyup aktarıyor. Diğer mevzuat başlıkları bu sayfada incelenmedi; incelenmemiş bir mevzuat hakkında da hiçbir iddia yazılmadı.

İki program da arz, talep, fiyat, maliyet ve piyasa kavramlarıyla çalışır; ikisi de eşit ağırlık puan türüyle öğrenci alır. Ayrıldıkları yer hem bulundukları fakülte hem de çalıştıkları nesnedir.

[Ekonomi](/bolum/ekonomi) ve [İktisat](/bolum/iktisat) programları iktisadi ve idari bilimler fakültelerinde açılır ve ekonominin bütününü konu alır: para politikası, kamu maliyesi, uluslararası ticaret, büyüme, işsizlik. Tarım Ekonomisi ise ziraat fakültesinde açılır ve tek bir sektörün ekonomisine odaklanır; ama o sektörü teknik olarak da tanıyarak yapar bunu. Bir ekonomi mezunu tarım fiyatlarını veriden okur; tarım ekonomisi mezunu aynı veriyi okurken tarlada ne olduğunu da bilir. Bu programın müfredatındaki botanik, toprak ve zooloji dersleri süs değil, tam olarak bu farkın kaynağıdır.

Ziraat fakültesinin diğer bölümleriyle de karışabilir. [Tarla Bitkileri](/bolum/tarla-bitkileri) ve [Bahçe Bitkileri](/bolum/bahce-bitkileri) bitkisel üretimin kendisini, [Zootekni](/bolum/zootekni) hayvansal üretimi konu alır; bu bölümlerin mezunu üretimi artırmaya çalışır, tarım ekonomisi mezunu ise üretimin ekonomik sonucunu ölçer ve yönetir. [Gıda Mühendisliği](/bolum/gida-muhendisligi) ise hasat sonrası işleme ve ürün geliştirme tarafındadır.

[İşletme](/bolum/isletme) ve [Maliye](/bolum/maliye) programlarıyla da kesişmeler vardır; muhasebe, finansman ve bütçe konuları üçünde de geçer. Ancak bu programın çıktısı bir tarımsal işletmenin, bir kooperatifin ya da bir tarım politikası biriminin ihtiyaç duyduğu sektörel uzmanlıktır.

Aşağıdaki ders adları Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi Ziraat Fakültesi Tarım Ekonomisi Bölümü'nün yayımladığı öğretim planı ve ders içerikleri sayfasından, yayımlandığı yazımla alınmıştır. Tek bir üniversitenin planıdır; her üniversitenin planı farklıdır ve tercih öncesinde ilgili üniversitenin kendi bilgi paketi okunmalıdır. Kaynak sayfada öğretim düzeyi ve öğretim süresi yayımlanmadığı için bu iki konuda kaynak sayfaya dayanan bir şey söylenmiyor; programın lisans düzeyinde ve dört yıl olduğu bilgisi ÖSYM'nin lisans programları tablosuna dayanır.

Birinci yarıyılda Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi I, İş Sağlığı ve Güvenliği, Fizik, Kimya, Matematik, Botanik, Meteoroloji, Temel Bilgi Teknoloji Kullanımı, Türk Dili I ve İngilizce I dersleri yer alır. İkinci yarıyılda Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi II, İş Sağlığı ve Güvenliği, Ekonomi, Mikrobiyoloji, Matematik II, Zooloji, Tarımsal Ekoloji, Toprak Bilgisi, Türk Dili II ve İngilizce II dersleri okutulur. İş Sağlığı ve Güvenliği dersi kaynakta her iki yarıyılda da listelenmiş görünüyor ve bu durum yorumlanmadan olduğu gibi aktarılmıştır.

İlk yılın kurgusu dikkat çekici: bir ekonomi bölümünün ilk yılı gibi değil, bir ziraat bölümünün ilk yılı gibi kurulmuş. Fizik, kimya, botanik, zooloji, toprak bilgisi ve meteoroloji dersleri öğrenciye üretimin fiziki koşullarını öğretiyor; ekonomi dersi ikinci yarıyılda devreye giriyor. Bu sıralama tesadüf değil, programın kimliğinin ifadesidir: önce üretimi tanı, sonra ekonomisini kur.

Üst yarıyıllar için burada bir dürüstlük notu gerekiyor. Kaynak sayfadan alınan üst sınıf listelerinde aynı ders grubu farklı yarıyıl başlıkları altında birden fazla kez göründü; hangi dersin hangi yarıyıla ait olduğu bu okumadan güvenilir biçimde çıkarılamadı. Bu rehber, yanlış bir yarıyıl eşlemesi yazmak yerine üst sınıf derslerini yarıyıl iddiası olmadan konu bütünlüğüyle aktarmayı tercih etti.

Üst sınıflarda kaynakta yayımlanan dersler arasında Mikro Ekonomi, Makro Ekonomi, Ekonometri, Üretim Ekonomisi, Tarımsal Muhasebe, Tarımsal İşletmelerin Planlaması, Tarım Politikası, Tarımsal Pazarlama, Tarımsal Örgütlenme ve Kooperatifçilik, Kırsal Kalkınma, Tarım Hukuku, Tarımsal Finansman, Tarım Sigortaları, Doğal Kaynaklar ve Çevre Ekonomisi, Türkiye Ekonomisi, Proje ve Risk Yönetimi, Tarımsal Proje Hazırlama Tekniği I, Mezuniyet Tezi ve Mesleki Uygulama dersleri ile iki ayrı staj dersi bulunuyor. Kaynakta kısaltılmış olarak yayımlanan ders adları açılmadı ve yayımlandığı gibi bırakıldı: "Tarımsal Proje Haz. Tek. II", "Meyve ve Sebzelerin İnsan Bes.Sağ.Açısından Önemi", "Kıymet Takdiri ve Bilir Kişilik". Kaynakta "Pestitit Kalıntıları Çevre ve Gıda Güvenliği" biçiminde yayımlanan ders adı da düzeltilmeden aktarılmıştır.

Bu listede alanın mesleki çekirdeği açıkça görünüyor. Tarımsal muhasebe ve işletme planlaması işletme düzeyini, üretim ekonomisi ve ekonometri analiz düzeyini, tarım politikası ve kırsal kalkınma kamusal düzeyi, tarımsal örgütlenme ve kooperatifçilik ise yukarıda okunan kanunun ders karşılığını oluşturuyor. Ders kodları bu sayfaya aktarılmadı ve staj sürelerine ilişkin gün ya da hafta bilgisi yazılmadı; süre iddiası üniversitenin kendi staj yönergesinden okunmalıdır.

Bu programın mezununun çalıştığı yerler dört kümede toplanır. Birincisi kamu tarafıdır: tarım ve orman alanındaki merkez ve taşra birimleri, tarımsal destekleme ve kırsal kalkınma programlarını yürüten kurumlar, istatistik ve planlama birimleri. İkincisi finans tarafıdır: tarımsal kredi ve sigorta işleri, tarımsal projelerin değerlendirilmesi, kıymet takdiri ve bilirkişilik işleri. Üçüncüsü örgütlenme tarafıdır: kooperatifler, üretici birlikleri, ziraat odaları ve borsalar. Dördüncüsü özel sektördür: tarımsal girdi ve gıda şirketlerinin satın alma, pazarlama, sözleşmeli üretim ve tedarik zinciri birimleri.

İşin gerçek içeriği çoğu zaman bir hesabı kurmak ve savunmaktır: bir işletmenin bütçesini çıkarmak, bir projenin fizibilitesini yazmak, bir ürünün maliyet yapısını çözmek, bir destekleme uygulamasının üretici üzerindeki etkisini ölçmek, bir pazarlama kanalını karşılaştırmak. Ekonometri ve istatistik dersleri bu yüzden müfredatın merkezinde durur; bu alanda iddia, veriyle desteklenmediğinde ayakta kalmaz.

Bu rehberde hiçbir meslek için maaş, ücret, atama, kadro ya da unvan iddiası yazılmıyor. Bu tür bilgiler işverene, sektöre, şehre ve yıla göre değişir; doğrulanmış tek bir kaynağı olmadığı için burada rakam verilmiyor. Kamu tarafında çalışmak isteyen bir mezunun hangi kadroya hangi şartla başvurabileceği ise ilgili kurumun kendi ilanından okunmalıdır; bu sayfada varsayım yürütülmedi. Bilirkişilik gibi ayrı bir listeye kayıt gerektiren işlerin koşulları da bu sayfada yazılmadı; bu koşullar kendi mevzuatından okunmalıdır.

Lisans sonrası akademik yol da açıktır. Tarım ekonomisi, tarımsal işletmecilik, kırsal kalkınma ve ekonomi alanlarında yüksek lisans programları bulunur. Hangi programın hangi lisans mezununu kabul ettiği o programın kendi başvuru koşullarında yazılıdır.

Bu programı düşünen öğrencinin kendine sorması gereken ilk soru şudur: tarımın kendisi mi, tarımın hesabı mı beni çekiyor? Tarım ekonomisi ikincisine daha yakındır. Traktörün başında olmak isteyen öğrenci başka bölümlerde daha mutlu olur; tarlanın hesabını tutan, fiyatı takip eden, projeyi yazan taraf bu bölümdür.

Sayılarla çalışmaktan rahatsız olmayan öğrenciler bu alanda rahat eder. Eşit ağırlık puan türünden gelmek matematikten kaçmak anlamına gelmiyor: ekonometri, istatistik, muhasebe ve planlama dersleri düzenli hesap tutmayı ve tablo okumayı gerektirir. Buna karşılık bu matematik mühendislik matematiği değildir; daha çok veri, oran ve karşılaştırma matematiğidir.

Kırsal alana, üreticiyle konuşmaya ve sahaya çıkmaya açık olmak bu alanda belirgin bir avantajdır. Tarım ekonomisi araştırmalarının büyük bölümü anketle, işletme kaydıyla ve saha görüşmesiyle yürür. Masada durmayı seven ama araziye çıkmaktan hoşlanmayan bir öğrenci alanın yarısını kaçırır.

Buna karşılık, laboratuvar ağırlıklı bir bilim ya da bitki ve hayvan ıslahı gibi teknik bir uzmanlık bekleyen öğrenci için bu program uygun olmaz. Üretimin biyolojik tarafını merkeze almak isteyen öğrenci tarla bitkileri, bahçe bitkileri ya da zootekni yönüne bakmalıdır. Tarımı hiç görmeden yalnızca ekonomiyle ilgilenmek isteyen öğrenci içinse ekonomi ya da iktisat programları daha uygundur.

Birinci not: program adı ve öğrenci alma biçimi üniversiteden üniversiteye değişebiliyor. Bazı üniversiteler tarım ekonomisi bölümüne doğrudan öğrenci alırken, bazıları ziraat fakültesine ortak programla alıp öğrenciyi sonraki yıl bölüme yerleştiriyor. Bu ikisi tercih listesinde aynı şey değildir ve program adı ÖSYM tercih kılavuzundan tam olarak kontrol edilmelidir; bu rehber "Tarım Ekonomisi" adını taşıyan lisans programını anlatıyor.

İkinci not: fakültenin bulunduğu bölge bu programda gerçekten fark yaratıyor. Meyveciliğin, tahılın, hayvancılığın ya da örtü altı üretimin yoğun olduğu bölgelerdeki fakülteler doğal olarak o üretim deseni üzerinden örnek ve saha imkânı sunuyor. Aday, tercih ettiği üniversitenin bulunduğu bölgenin tarımsal yapısını da hesaba katmalıdır.

Üçüncü not: bu rehberin ders bölümünde üst sınıf derslerine yarıyıl atanmadı. Kaynak sayfadaki listelerde aynı ders grubu farklı yarıyıllar altında tekrar ettiği için güvenilir bir eşleme yapılamadı ve tahmin yürütülmedi. Aday, derslerin hangi yarıyılda okutulduğunu üniversitenin kendi bilgi paketinden okumalıdır.

Dördüncü not: yukarıda okunan kanun bir mesleki yetki belgesi değil. Kooperatifler Kanunu bir ortaklık biçimini tanımlar ve düzenler; bir diploma sahibine kooperatif yönetme, denetim yapma ya da kıymet takdiri imzalama yetkisi vermez. Hangi işin hangi belgeyi ya da listeye kaydı gerektirdiği kendi özel mevzuatından okunmalıdır ve bu sayfada bu konuda hiçbir yetki iddiası yapılmadı.

Beşinci not: Bu rehber bölümün ne olduğunu anlatır; hangi üniversiteye hangi puanla girileceğini anlatmaz. Taban puan, başarı sıralaması ve kontenjan her yıl değişir ve tek geçerli kaynağı ÖSYM tercih kılavuzu ile YÖK Atlas'tır. Bu sayfada bilerek puan, sıralama ya da maaş rakamı verilmiyor: eksik bilgi, yanlış bilgiden iyidir.