Bahçe Bitkileri

Bahçe Bitkileri dört yıllık bir ziraat fakültesi lisans programıdır. Adı yanıltıcı olabilir; burada kastedilen ev bahçesi değil, uluslararası literatürde bahçe bitkileri diye adlandırılan üretim kollarının tamamıdır: meyvecilik, sebzecilik, bağcılık ve süs bitkileri yetiştiriciliği. Yani elmadan üzüme, domatesten güle, kirazdan mantara kadar geniş bir üretim alanı tek bir bölümün konusudur.

Programın konusu bitkiyi tanımaktan çok bitkiyi üretmektir. Bir meyve bahçesinin nasıl kurulacağı, hangi çeşidin hangi iklimde yetişeceği, hangi anacın hangi toprakta tutacağı, budamanın ne zaman ve nasıl yapılacağı, bir seranın sıcaklık ve nem dengesinin nasıl kurulacağı, hasadın hangi olgunlukta yapılacağı ve ürünün sofraya kadar nasıl bozulmadan gideceği: bunların hepsi bu alanın kapsamındadır.

Bölümü diğer tarım bölümlerinden ayıran şey bu bütünlüktür. Bahçe bitkileri uzmanı tek bir işlemi değil, bir üretim zincirinin tamamını görür: çoğaltma materyalinin hazırlanmasından fidan üretimine, dikimden budamaya, gübreleme ve sulamadan hasada, hasattan soğuk zincire ve pazara hazırlığa kadar. Bu zincirin herhangi bir halkasında yapılan hata sonuçta ürünün kendisinde görünür.

Alanın çalıştığı en temel kavram olan çeşit ve tohumluk ise Türkiye'de hukuken tanımlanmış kavramlardır; bu tanımlar bir kanun metninde durur.

Üç bölüm de bitkiyle çalışır, üçü de çoğu zaman aynı fakültede bulunur ve üçü aynı arazide karşılaşır. Yaptıkları iş aynı değildir.

Bahçe bitkileri üretimle ilgilenir: amaç ürün almaktır. Meyve, sebze, üzüm ve süs bitkisi üretiminin verimi, kalitesi, çeşidi ve sürekliliği bu bölümün konusudur. Ölçüt çoğu zaman somuttur: ne kadar ürün, hangi kalitede, ne kadar süre bozulmadan.

Peyzaj mimarlığı ise tasarımla ilgilenir: bitki burada bir üretim nesnesi değil, bir mekân kurma aracıdır. Bir parkın, bir meydanın ya da bir bahçenin nasıl düzenleneceği, hangi bitkinin hangi etkiyi vereceği o bölümün konusudur. Bahçe bitkileri bölümünde süs bitkileri yetiştiriciliği dersi bulunur; ancak burada mesele o bitkiyi üretmektir, onunla mekân tasarlamak değildir. Ayrımı merak eden okuyucu [peyzaj mimarlığı](/bolum/peyzaj-mimarligi) rehberine bakabilir.

Bitki koruma ise bitkinin düşmanlarıyla ilgilenir: hastalıklar, zararlılar ve yabancı otlar. Teşhis, mücadele yöntemi ve ilaç kullanımı o bölümün alanıdır. Bahçe bitkileri planında bitki koruma dersi bulunur, ancak bu bir giriş düzeyidir; asıl uzmanlık ayrı bir bölümdedir. Ayrıntısı için [bitki koruma](/bolum/bitki-koruma) rehberine bakılabilir.

Dördüncü bir ayrım hasattan sonra başlar. Bahçe bitkileri bölümü ürünü hasat edip muhafaza etmeye ve pazara hazırlamaya kadar götürür; ürünü bir sanayi ürününe dönüştürmek, yani reçel, salça, konserve, meyve suyu ya da şarap yapmak gıda mühendisliğinin alanıdır. İki alan hasat noktasında birbirine devredilir. Ayrıntısı için [gıda mühendisliği](/bolum/gida-muhendisligi) ve önlisans tarafı için [gıda teknolojisi](/bolum/gida-teknolojisi) rehberlerine bakılabilir.

Programın süresi dört yıl, yani sekiz yarıyıldır. 2547 sayılı Yükseköğretim Kanunu'nun 3. maddesi lisansı "Ortaöğretime dayalı, en az sekiz yarı yıllık bir programı kapsayan bir yükseköğretimdir" diye tanımlar. Ziraat fakültelerinde ilk yıl çoğunlukla ortak temel bilim derslerine ayrılır; alan dersleri sonraki yıllarda ağırlaşır.

Aşağıdaki başlıklar Eskişehir Osmangazi Üniversitesi Ziraat Fakültesi Bahçe Bitkileri Bölümünün yayımlanmış ders içerikleri belgesinden alınmıştır ve tek bir üniversitenin planıdır. Belgedeki yarıyıl etiketleri kendi içinde tutarlı olmadığı için dersler burada yarıyıl yarıyıl değil, konu başlıklarına göre gruplanmıştır. Aynı adı taşıyan programların planları üniversiteden üniversiteye değişir; bu liste bir örnektir, ulusal bir zorunluluk listesi değildir.

Temel bilim dersleri programın altyapısını kurar: Botanik, Zooloji, Genetik, Biyokimya, Mikrobiyoloji, Bitki Fizyolojisi, Toprak Bilimi, Meteoroloji ve Tarımsal Ekoloji. Bu derslerin varlığı bölümün neden sayısal puan türünde olduğunu açıklar; alan, biyoloji ve kimya temeli üzerine kuruludur.

Meyvecilik dersleri alanın en geniş kolunu oluşturur: Genel Meyvecilik dersinin üzerine Ilıman İklim Meyveleri birinci ve ikinci dönem olarak, Subtropik Meyveler birinci ve ikinci dönem olarak eklenir; buna Tropik İklim Meyve Türleri, Turunçgil Yetiştiriciliği ve Üzümsü Meyveler dersleri katılır. Yani meyve türleri iklim kuşaklarına göre ayrı ayrı okutulur.

Bağcılık kendi başına bir kol olarak durur: Genel Bağcılık ve Özel Bağcılık dersleri asma yetiştiriciliğini ayrı bir uzmanlık olarak ele alır. Sebzecilik tarafında Genel Sebzecilik ile Özel Sebzecilik birinci ve ikinci dönem dersleri, ayrıca Örtüaltı Sebzeciliği ve Topraksız Tarım bulunur; bu son ikisi seracılığın ve modern üretim tekniklerinin dersleridir.

Çoğaltma ve ıslah dersleri alanın teknik çekirdeğidir: Bahçe Bitkilerinde Çoğaltma Teknikleri, Bahçe Bitkileri Islahı, Bahçe Bitkileri Fizyolojisi, Bahçe Bitkileri Biyoteknolojisi, Bahçe Bitkilerinde Döllenme Biyolojisi, Bahçe Bitkilerinde Dayanıklılık Islahı ile Bahçe Bitkilerinde Tohumluk ve Sertifikasyon. Bu son ders doğrudan yukarıda anlatılan kanuni çerçeveye karşılık gelir. Uygulama tarafında Budama Tekniği ile Fide-Fidan Yetiştirme Tekniği dersleri yer alır.

Diğer üretim kolları ve hasat sonrası dersler planı tamamlar: Süs Bitkileri Yetiştiriciliği, Mantar Üretim Tekniği, Tıbbi ve Aromatik Bitkiler, Bahçe Bitkilerinde Hasat Sonrası Fizyolojisi ve Bahçe Ürünlerinin Muhafaza ve Pazara Hazırlanması. Komşu alanlardan Bitki Koruma, Tarla Bitkileri ve Peyzaj Mimarlığı dersleri de planda bulunur. Uygulama ve bitirme tarafında Mesleki Uygulama dersleri dört ayrı ders olarak ve Mezuniyet Tezi iki dönem hâlinde yer alır.

Bu plandan çıkan üç gözlem tercih için ders adlarından daha yararlıdır. Birincisi, program arazi ağırlıklıdır: dört ayrı mesleki uygulama dersi, işin bahçede öğrenildiğini gösterir. İkincisi, alan tür bazında uzmanlaşmaya dayanır; meyve türleri iklim kuşaklarına göre ayrılmıştır, yani mezunun bilgisi genel değil türe özgüdür. Üçüncüsü, hasat sonrası fizyolojisi ve muhafaza dersleri bölümün işinin hasatla bitmediğini, ürünün pazara ulaşmasına kadar sürdüğünü gösterir.

Mezunun birincil çalışma alanı üretimin kendisidir: meyve bahçesi, bağ, sera ve fidanlık işletmelerinde üretim planlama ve teknik sorumluluk. Bir bahçenin kurulması, çeşit ve anaç seçimi, dikim planı, budama programı, gübreleme ve sulama takvimi bu eğitimin doğrudan karşılığıdır.

İkinci alan fidan ve fide üretimidir. Bu alan 5553 sayılı Kanunun tanımladığı tohumluk ve sertifikasyon düzeninin içinde çalışır; kanunun tanımıyla fidan ve fide de tohumluk sayılır. Planda yer alan Bahçe Bitkilerinde Tohumluk ve Sertifikasyon dersi ile Fide-Fidan Yetiştirme Tekniği dersi bu alana hazırlar. Bu rehber, hangi işin hangi belgeyi ya da yetkilendirmeyi gerektirdiğini iddia etmiyor; bunlar kanunun ve yönetmeliklerin kendi hükümlerine bağlıdır.

Üçüncü alan tohumculuk ve ıslah şirketleridir. Çeşit geliştirme, deneme kurma, çeşit tanımlama ve ıslah programlarında görev alma bu eğitimle yapılabilen işlerdir. Bahçe Bitkileri Islahı, Döllenme Biyolojisi, Dayanıklılık Islahı ve Biyoteknoloji dersleri bu yolun altyapısını verir. Bu tarafın moleküler boyutunu merak eden okuyucu [moleküler biyoloji ve genetik](/bolum/molekuler-biyoloji-ve-genetik) ile [biyoloji](/bolum/biyoloji) rehberlerine bakabilir.

Dördüncü alan hasat sonrası ve ticarettir: soğuk hava deposu işletmeciliği, paketleme tesisleri, ihracat firmalarının kalite ve teknik birimleri, ürün alım ve tedarik zinciri. Bahçe Ürünlerinin Muhafaza ve Pazara Hazırlanması dersi bu alanı doğrudan hedefler. Buna girdi ve teknik satış tarafı eklenir: fidan, gübre, sera ekipmanı ve sulama sistemleri satan firmalarda teknik danışmanlık.

Beşinci alan kamu ve kurumsal taraftır. Tarım alanında kamu kurumlarının ve araştırma enstitülerinin bitkisel üretim birimlerinde görev almak mümkündür; ancak bu görevlerin unvanı, kadrosu ve giriş şartları kendi personel mevzuatına bağlıdır ve bu rehber o mevzuatı incelemediği için burada bir kadro ya da sınav adı verilmiyor.

Akademik yol da açıktır. Bahçe bitkileri başlığı altında yüksek lisans ve doktora programları bulunur; meyvecilik, sebzecilik, bağcılık, süs bitkileri ve ıslah alt alanlarına ayrılır. Planda iki dönem süren Mezuniyet Tezi bu yolun ilk adımıdır.

Bu bölüm, açık havada ve arazide çalışmayı seven öğrenciye uygundur. İş büyük ölçüde bahçede, bağda ve serada geçer; sıcak, soğuk, çamur ve toz mesleğin parçasıdır. Yalnızca ofis ya da laboratuvar hayal eden biri planın uygulama tarafını hesaba katmalıdır.

İkinci ölçüt biyoloji ve kimyaya dayanma isteğidir. Program botanik, bitki fizyolojisi, genetik ve biyokimya üzerine kuruludur; bitkinin neden öyle davrandığını anlamak için bu derslerin gerçekten öğrenilmesi gerekir. Bitkiyi seviyorum diyip fizyolojiyi sevmeyen biri için ikinci yıl zorlayıcı olur.

Üçüncü ölçüt sabırdır ve bu bölümde sabrın somut bir karşılığı vardır. Bir meyve ağacı diktikten sonra ürün alınana kadar yıllar geçer; bir ıslah programı bir insan kariyerine yayılabilir. Sonucu hemen görmek isteyen biri için bu alanın ritmi yavaş gelir.

Dördüncü ölçüt üretim ve işletme ilgisidir. Bu alanda başarı yalnızca bitkiyi bilmekten değil, maliyeti, iş gücünü, mevsimi ve pazarı birlikte hesaplamaktan geçer. Kendi işini kurmayı düşünen için bölüm buna açıktır; ancak tarımsal üretimin iklim ve pazar dalgalanmalarına açık bir iş olduğu baştan bilinmelidir. Bu rehber bu konuda hiçbir gelir ya da maliyet rakamı vermiyor.

Bölümün gerçekçi zorluğu iki tarafındadır. Birincisi, iş çoğunlukla üretim bölgelerindedir; büyük şehirde oturarak yapılacak bir meslek değildir. İkincisi, tarımsal üretim risklidir: don, dolu, kuraklık ve hastalık bir yılın emeğini götürebilir. Bu belirsizliği baştan kabul edebilen öğrenci için alan verimlidir.

Kararsız kalan okuyucu için dört karşılaştırma yararlıdır: bitkiyle mekân tasarlamak isteyen [peyzaj mimarlığı](/bolum/peyzaj-mimarligi), bitkinin hastalık ve zararlılarına odaklanmak isteyen [bitki koruma](/bolum/bitki-koruma), ürünü sanayi ürününe dönüştürmek isteyen [gıda mühendisliği](/bolum/gida-muhendisligi) ve bitkinin kendisini bilim olarak merak eden [biyoloji](/bolum/biyoloji). Doğal kaynak ve çevre tarafını merak eden için [çevre mühendisliği](/bolum/cevre-muhendisligi) rehberi vardır.

Birinci not: bu sayfa hiçbir üniversite için taban puan, başarı sıralaması ya da kontenjan bilgisi vermez. Bu programın kontenjanları ve yerleştirme verileri ÖSYM tercih kılavuzunda ve YÖK Atlas'ta yayımlanır; tercih listesi ancak o iki kaynağa bakılarak yapılır.

İkinci not: yukarıdaki ders başlıkları tek bir üniversitenin yayımlanmış ders içerikleri belgesinden alınmıştır ve konu başlıklarına göre gruplanmıştır. Belgedeki yarıyıl etiketleri kendi içinde tutarlı olmadığı için hangi dersin hangi yarıyılda okutulduğu bu sayfada iddia edilmiyor. Tercih edilecek üniversitenin kendi bilgi paketine bakmak, genel bir listeye güvenmekten her zaman iyidir.

Üçüncü not: bu rehber 5553 sayılı Tohumculuk Kanununun yalnızca 1., 2. ve 3. maddelerine dayanmaktadır. Üretici ve satıcı yetkilendirmeleri, denetim ve ceza hükümleri bu sayfada yer almıyor. Ayrıca ziraat mühendisi unvanının verdiği hak ve yetkiler ayrı bir kanunun konusudur ve bu rehber o metni incelemedi; unvan ve yetki konusunda tek doğru kaynak ilgili kanunun kendi metnidir.

Dördüncü not: tarımsal destekler, ürün fiyatları, sertifikalı fidan ve fide üretim rakamları ile sektör büyüklüğü bu sayfada yer almıyor. Bunlar yıllık olarak değişen idari ve piyasa verileridir ve yalnızca ilgili kurumların güncel yayınlarından öğrenilebilir. Bir rehberin bu sayıları ezberden vermesi, öğrenciyi eski veriyle yanlış yere yönlendirmek olur.

Beşinci not: Bu rehber bölümün ne olduğunu anlatır; hangi üniversiteye hangi puanla girileceğini anlatmaz. Taban puan, başarı sıralaması ve kontenjan her yıl değişir ve tek geçerli kaynağı ÖSYM tercih kılavuzu ile YÖK Atlas'tır. Bu sayfada bilerek puan, sıralama ya da maaş rakamı verilmiyor: eksik bilgi, yanlış bilgiden iyidir.