Bitki Koruma

Bitki koruma, kültür bitkilerini üretimden hasada ve depolamaya kadar geçen sürede hastalıklardan, zararlılardan ve yabancı otlardan koruma işini çalışan bir ziraat fakültesi bölümüdür. Alan üç ana zarar kaynağı üzerine kuruludur. Birincisi fitopatoloji, yani mantar, bakteri, virüs ve benzeri etmenlerin yol açtığı bitki hastalıklarıdır. İkincisi entomoloji, yani böcek ve akar gibi hayvansal zararlılardır. Üçüncüsü herboloji, yani yabancı otlardır. Bu üç başlığa nematoloji de eklenir.

Alanın temel mantığı şudur: bir bitkide görülen belirti tek başına teşhis değildir. Aynı sararma bir mantar hastalığından da, bir kök nematodundan da, bir beslenme eksikliğinden de kaynaklanabilir. Bu yüzden bölümün en çok üzerinde durduğu beceri doğru teşhistir. Yanlış teşhis, gereksiz ya da etkisiz bir uygulamaya, dolayısıyla hem ürün kaybına hem çevresel yüke yol açar.

İkinci temel kavram eşiktir. Modern bitki koruma yaklaşımı her zararlıyı yok etmeyi değil, zararı ekonomik olarak katlanılabilir bir düzeyin altında tutmayı hedefler. Bu yüzden alanın dersleri arasında ekoloji ve epidemiyoloji vardır: bir zararlının popülasyonunun ne zaman, hangi koşullarda ve ne hızla artacağını bilmeden hangi noktada müdahale edileceğine karar verilemez.

Üçüncü temel kavram yöntem çeşitliliğidir. Kimyasal mücadele tek yöntem değildir; kültürel önlemler, dayanıklı çeşit kullanımı, biyolojik mücadele, mekanik ve fiziksel yöntemler ile karantina birlikte kullanılır. Bölümün ders planındaki savaş yöntemleri dersleri bu bütünü anlatır.

Burada tercih aşamasındaki bir öğrencinin bilmesi gereken bir ayrım var. ÖSYM yerleştirme tablolarında bitki koruma adıyla iki ayrı öğretim düzeyi yer alır: ziraat fakülteleri bünyesinde sayısal puan türüyle öğrenci alan dört yıllık lisans programı ve meslek yüksekokulları bünyesinde TYT puan türüyle öğrenci alan iki yıllık önlisans programı. Bu rehber esas olarak dört yıllık lisans programını anlatır; iki yıllık programın ders yükü, unvanı ve yetki çerçevesi farklıdır. Tercih listesine kod yazarken programın lisans tablosunda mı yoksa önlisans tablosunda mı yer aldığını kılavuzdan doğrulamak gerekir.

Ziraat fakültesi bölümleri tercih listelerinde sıkça karıştırılır, çünkü hepsi bitkiyle ilgilidir. Aradaki fark, bitkinin hangi tarafına bakıldığıdır. Bahçe bitkileri ve tarla bitkileri bölümleri bitkinin yetiştirilmesine odaklanır: hangi çeşit, hangi toprakta, hangi sulama ve gübreleme düzeniyle, hangi hasat zamanıyla. Bitki koruma ise yetiştirme sürecinin karşısına çıkan tehditlere odaklanır. Kabaca söylenirse biri bitkiyi büyütmeyi, diğeri büyürken kaybetmemeyi çalışır. Bu iki grup uygulamada sürekli birlikte çalışır.

İkinci karışıklık [biyoloji](/bolum/biyoloji) programıyladır. Biyoloji bir fen bilimleri programıdır ve canlıyı kendi başına inceler; ziraat mühendisliği unvanı vermez ve yukarıda aktarılan tüzüğün kapsamına girmez. Bitki koruma ise uygulamalı bir mühendislik programıdır ve çıktısı doğrudan üretim kararıdır. Böcek bilimine ilgi duyup laboratuvar ve araştırma tarafında kalmak isteyen bir öğrenci için biyoloji, üretimin içinde olmak isteyen için bitki koruma daha uygundur.

Üçüncü karışıklık [gıda mühendisliği](/bolum/gida-muhendisligi) programıyladır. Gıda mühendisliği hasat sonrasında ürünün işlenmesini, korunmasını ve güvenliğini çalışır. Bitki koruma ise hasat öncesinde ve depoda bitkinin kendisini korur. İki alan 5996 sayılı Kanunun ortak çatısı altında buluşur ama ders planları büyük ölçüde ayrışır.

Dördüncü karışıklık [veterinerlik](/bolum/veterinerlik) ile kurulur; 5996 sayılı Kanun veteriner hizmetleri ile bitki sağlığını aynı kanunda düzenlediği için bu iki alan mevzuatta yan yana görünür. Uygulamada ise biri hayvan sağlığına, diğeri bitki sağlığına bakar ve mezunlarının unvanları farklıdır.

Beşinci karışıklık [kimya](/bolum/kimya) programıyladır. Bitki koruma ürünlerinin etken maddeleri kimyanın konusudur, ama bitki koruma bölümü bu maddelerin sentezini değil, hangi zararlıya karşı hangi koşulda nasıl kullanılacağını ve uygulamanın nasıl denetleneceğini çalışır.

Ders planı üniversiteden üniversiteye değişir. Aşağıdaki liste Tekirdağ Namık Kemal Üniversitesi Ziraat Fakültesi Bitki Koruma Bölümünün lisans ders kataloğuna aittir ve ilk dört yarıyılı kapsar. Kaynak zorunlu ve seçmeli dersleri ayrı ayrı işaretlediği için burada da ayrım korundu.

Bu listeyi okurken dört noktayı bilmek gerekir. Birincisi, kaynakta seçmeli ders bloğu üçüncü ve dördüncü yarıyıllarda neredeyse aynı derslerden oluşuyor; bu tekrar kaynağa aittir. İkincisi, üçüncü yarıyılın ders kodları ikinci sınıf yerine üç yüzlü kod aralığında; bu da kaynağın kendi kodlamasıdır. Üçüncüsü, kaynakta bir dersin adı Atatürk İlkeleri ve İnkılâp Tarihi biçiminde düzeltme işaretiyle yazılmış, burada da kaynaktaki gibi bırakıldı. Dördüncüsü, üçüncü yarıyıldaki epidemiyoloji dersi ile böcek ekolojisi ve epidemiyolojisi dersi içerik olarak örtüşür görünüyor; bu ayrım kaynağa aittir ve bu rehberde yorumlanmadı.

Birinci yarıyıl temel bilimleri kurar ve dersler zorunludur: Atatürk İlkeleri ve İnkılâp Tarihi I, Botanik, Fizik, Kariyer Planlama, Kimya, Matematik, Temel Bilgi Teknolojileri Kullanımı, Türk Dili I, Yabancı Dil I ile Zooloji. Botanik ile zoolojinin aynı yarıyılda verilmesi rastlantı değildir: bu bölümün konusu hem bitki hem de bitkiye zarar veren hayvandır.

İkinci yarıyıl temeli genişletir ve yine tamamı zorunludur: Atatürk İlkeleri ve İnkılâp Tarihi II, Bitki Sistematiği, Genel Mikrobiyoloji, İstatistik, Mesleki Etik, Organik Kimya, Temel Bilgisayar Bilimleri, Temel Genetik, Toprak Bilgisi, Türk Dili II ile Yabancı Dil II. Genel mikrobiyoloji ile temel genetiğin bu yarıyılda gelmesi, üçüncü sınıftaki fitopatoloji derslerinin altyapısını kurar.

Üçüncü yarıyılın zorunlu dersleri alanın entomoloji ve fitopatoloji çekirdeğini açar: Böcek Ekolojisi ve Epidemiyolojisi, Böcek Morfolojisi ve Fizyolojisi, Böcek Sistematiği, Epidemiyoloji, Kütle ve Enerji Denkliği, Mikoloji ile Tarımsal Zararlılarla Savaş Yöntem ve İlaçları. Aynı yarıyılın seçmeli dersleri şunlardır: Bitki Koruma Ürünleri Bayi ve Toptancılığında Zirai Zararlılar, Bitkisel Kökenli İnsektisitler, Bitki Virus ve Viroid Hastalıkları ve Mücadele Yöntemleri, Herbolojinin Temel Prensipleri, Örtüaltı Sebzeciliğinde Görülen Fungal Hastalıklar ile Yağ Bitkileri Hastalıkları ve Mücadele Yöntemleri.

Dördüncü yarıyılın zorunlu dersleri alanın kalan ayaklarını tamamlar: Akaroloji, Bitki Hastalıklarıyla Savaş Yöntem ve İlaçları, Fitobakteriyoloji, Herboloji, Nematoloji, Staj, Temel Muhasebe ile Viroloji. Bu yarıyılın seçmeli dersleri üçüncü yarıyıldakilerle büyük ölçüde aynıdır ve bunlara Üzümsü Meyve ve Bağ Hastalıkları dersi eklenir.

Bu dört yarıyılın toplu okunuşu şudur: program ilk yılı botanik, zooloji, mikrobiyoloji ve genetik üzerine kurar, ikinci yılda ise doğrudan zararlı gruplarına göre ayrılır. Akaroloji akarları, nematoloji nematodları, fitobakteriyoloji bakteriyel hastalıkları, viroloji virüsleri, mikoloji mantarları, herboloji ise yabancı otları çalışır. Yani ikinci sınıfın sonunda öğrenci zararlıların bütün büyük gruplarıyla tanışmış olur. Dördüncü yarıyıla staj dersinin konması alanın saha ağırlığını gösterir.

Bu rehberde beşinci yarıyıldan sonrası listelenmedi; ileri yarıyıllarda ürün gruplarına göre özelleşen hastalık ve zararlı dersleri, biyolojik mücadele, uygulama tekniği ve bitirme çalışması yer alır. Okul seçerken bölümün böcek ve herbaryum koleksiyonuna, teşhis laboratuvarına ve araştırma-uygulama arazisine ilgili fakültenin sayfasından bakmak yerinde olur.

Mezunların çalıştığı yerler Tarım ve Orman Bakanlığının merkez ve taşra birimleri, il ve ilçe tarım müdürlükleri, zirai karantina müdürlükleri, araştırma enstitüleri, tohum ve fide üretim işletmeleri, bitki koruma ürünü üreten ve ithal eden firmalar, tarım ilacı bayileri, seracılık işletmeleri, büyük ölçekli tarımsal üretim işletmeleri, ihracatçı birlikleri, gıda ve tarım ürünü ihracatı yapan firmaların kalite birimleri, fümigasyon hizmeti veren şirketler, biyolojik mücadele etmeni üreten tesisler, tarımsal danışmanlık şirketleri ile üniversitelerdir.

Bu yerlerdeki roller genellikle teşhis ve danışmanlık, zirai mücadele planlaması, uygulama denetimi, karantina kontrolü, ruhsatlandırma ve denetim süreçleri, teknik satış ve ürün müdürlüğü, deneme ve ruhsat denemesi yürütücülüğü, kalite ve kalıntı kontrolü ile araştırma alanlarında yoğunlaşır.

Unvan ve yetki konusunda net olmak gerekir. Yukarıda aktarıldığı gibi Ziraat Mühendislerinin Görev ve Yetkilerine İlişkin Tüzük teşhis, öneri, planlama, denetim, fümigasyon ve karantina işlerini ziraat mühendislerine bırakır ve belirli işletmelere ziraat mühendisi çalıştırma yükümlülüğü getirir. Aynı tüzüğün ikinci maddesi ise yetkiyi diploma alınan bölümle sınırlar. Bu rehber, bu iki hükmün bitki koruma mezunu için tam olarak hangi işlem listesini ürettiği konusunda bir iddiada bulunmuyor; bu, uygulayıcı idarenin ve ikincil düzenlemelerin konusudur.

Bu rehberde bilerek hiçbir maaş rakamı yok. Kazanç kamuda ve özel sektörde çok farklı işler, işletmenin ölçeği, bölge ve deneyim gibi etkenlere göre geniş bir aralıkta değişiyor; buraya bir sayı yazmak yanlış beklenti üretirdi.

Bu bölümü, gözlem yapmaktan hoşlanan öğrenciler için düşünmek doğru olur. Alanın günlük işi bir yaprakta, bir kökte ya da bir meyvede görülen belirtiye bakıp arkasındaki etmeni bulmaktır. Ayrıntıyı fark etmeyi seven, sabırlı bakabilen bir kişi burada rahat eder.

İkinci belirleyici özellik biyolojiye yatkınlıktır. Ders planında botanik, zooloji, mikrobiyoloji, genetik, mikoloji, viroloji ve nematoloji yan yana durur. Canlı sistemleri ezberlemeyi değil ilişkilendirmeyi seven bir öğrenci için bu yük taşınabilir; biyolojiye mesafeli olan biri için bölüm ağır gelir.

Üçüncü özellik araziye çıkmayı kabul etmektir. Bu alanın işi laboratuvarla sınırlı değildir; tarlada, bahçede, serada ve depoda çalışmayı gerektirir. Mevsime bağlı yoğunluk ve saha koşulları işin doğal parçasıdır.

Dördüncü özellik sorumluluk duygusudur. Bu alanın kararları doğrudan gıdaya, çevreye ve uygulayıcının sağlığına dokunur. Bir doz önerisi ya da bir bekleme süresi tavsiyesi teknik bir ayrıntı değil, sonuçları olan bir karardır. Bu ağırlığı taşımayı göze alamayan biri için alan yorucu olur.

Beşinci nokta bölüm ile yetki arasındaki bağdır. Yukarıda aktarılan tüzüğün ikinci maddesi ziraat mühendisinin yetkisini diploma aldığı bölümle sınırlar. Bu yüzden ziraat fakültesini genel olarak değil, bölümüyle birlikte tercih etmek gerekir; bahçe bitkileri, tarla bitkileri ve bitki koruma birbirinin yerine geçen programlar değildir.

Hasat sonrası işleme ilgi duyanların [gıda mühendisliği](/bolum/gida-muhendisligi), canlıyı araştırma tarafından incelemek isteyenlerin [biyoloji](/bolum/biyoloji), hayvan sağlığına yönelenlerin [veterinerlik](/bolum/veterinerlik), laboratuvar ve analiz tarafına yakın duranların ise [kimya](/bolum/kimya) programına ayrıca bakması yerinde olur.

Birinci not: bu rehberde hiçbir taban puan, başarı sıralaması ya da kontenjan sayısı yok. Bu üç veri her yıl değişir ve tek geçerli kaynağı ÖSYM tercih kılavuzu ile YÖK Atlas'tır.

İkinci not: öğretim düzeyine dikkat edin. Bitki koruma adı ÖSYM tablolarında hem dört yıllık lisans programı olarak hem de iki yıllık önlisans programı olarak geçer. Lisans programı ziraat fakültelerinde ve sayısal puan türüyle, önlisans programı meslek yüksekokullarında ve TYT puan türüyle öğrenci alır. Bu rehber lisans programını anlatır. Tercih listesine kod yazarken programın Tablo-4'te mi yoksa Tablo-3'te mi yer aldığını kılavuzdan doğrulayın.

Üçüncü not: yetkinin bölüme bağlı olduğunu unutmayın. Ziraat Mühendislerinin Görev ve Yetkilerine İlişkin Tüzüğün ikinci maddesi yetkiyi diploma alınan bölümle ve mesleki çalışma alanıyla sınırlar. Ziraat fakültesinin herhangi bir bölümünü bitirmek aynı yetkiyi vermez.

Dördüncü not: bu rehberde bilerek yazılmayan iki konu var. Bitki koruma ürünlerinin önerilmesine ve reçetesine ilişkin yönetmeliğe erişilemediği için reçete yetkisi konusunda hiçbir bilgi verilmedi; ayrıca 5996 sayılı Kanunun tanımlar maddesinde ayrı bir bitki sağlığı tanımı bulunamadığı için böyle bir tanım aktarılmadı. Bu iki konuyu Tarım ve Orman Bakanlığının güncel mevzuatından takip edin.

Beşinci not: Bu rehber bölümün ne olduğunu anlatır; hangi üniversiteye hangi puanla girileceğini anlatmaz. Taban puan, başarı sıralaması ve kontenjan her yıl değişir ve tek geçerli kaynağı ÖSYM tercih kılavuzu ile YÖK Atlas'tır. Bu sayfada bilerek puan, sıralama ya da maaş rakamı verilmiyor: eksik bilgi, yanlış bilgiden iyidir.