Biyoloji

Biyoloji, canlının yapısını, işleyişini, çeşitliliğini, kalıtımını ve çevresiyle ilişkisini çalışan dört yıllık bir lisans programıdır. Programın kapsamı bir ölçek merdiveni gibi kurulur: en altta molekül ve hücre, ortada doku, organ ve organizma, en üstte popülasyon, tür ve ekosistem vardır. Müfredatın sekiz yarıyıla dağılımı da genellikle bu merdiveni izler.

Bu bölümü tercih listesinde doğru konumlandırmanın yolu, onu bir meslek eğitimi değil bir temel bilim eğitimi olarak görmektir. Hekimlik, eczacılık ya da veteriner hekimlik gibi programlar mezununu belirli bir uygulama alanına ve kanunla tanımlanmış bir yetkiye hazırlar. Biyoloji ise mezununa bir yöntem verir: gözlem yapma, hipotez kurma, deney tasarlama, veriyi istatistikle sınama ve sonucu yorumlama. Bu yöntem laboratuvarda, sahada, sanayide ve okulda kullanılabilir; ama hangi alanda kullanılacağı diplomayla değil, mezunun sonradan yaptığı seçimlerle belirlenir.

Programın ikinci belirleyici özelliği laboratuvar yüküdür. Biyoloji müfredatında neredeyse her teorik dersin bir laboratuvar karşılığı vardır: genel biyoloji laboratuvarı, sitoloji laboratuvarı, mikrobiyoloji laboratuvarı, fizyoloji laboratuvarı, sistematik laboratuvarları. Bu, haftalık ders yükünün büyük bir bölümünün masa başında değil tezgâh başında geçtiği anlamına gelir. Mikroskop, pipet, kültür ve preparat bu bölümün gündelik araçlarıdır.

Üçüncü özellik alanın iki yönlü genişlemesidir. Biyoloji bir yandan moleküler tarafa doğru derinleşir; genetik, moleküler biyoloji ve biyokimya bu yönün dersleridir. Öte yandan ekolojik tarafa doğru genişler; sistematik, ekoloji ve limnoloji bu yönü temsil eder. Aynı bölümde hem bir gen bölgesinin çoğaltılmasını hem bir gölün canlı topluluğunu çalışıyor olmak öğrenciye ilk yıllarda dağınık görünebilir; oysa programın amacı öğrenciye ölçek değiştirebilme alışkanlığı kazandırmaktır.

Programa ÖSYM'de sayısal puan türüyle öğrenci alınır ve tek bir öğretim düzeyi vardır: lisans. Aynı adın iki yıllık bir ön lisans varyantı bulunmaz.

Tercih listelerinde bu iki program en sık birbirinin yerine yazılır ve aradaki fark yüzeysel değildir.

[Moleküler biyoloji ve genetik](/bolum/molekuler-biyoloji-ve-genetik) programı ölçek merdiveninin alt basamaklarında yoğunlaşır: nükleik asit, protein, gen anlatımı, hücre içi sinyal yolları ve bunların laboratuvar teknikleri. Biyoloji ise aynı alt basamakları öğretir, sonra merdivenin üst basamaklarını da zorunlu kılar: sistematik, ekoloji, bitki ve hayvan morfolojisi. Yani ilki derinlik, ikincisi hem derinlik hem genişliktir. Laboratuvarda moleküler teknikle çalışmak isteyen bir öğrenci için ilk program daha odaklı olabilir; canlı çeşitliliği, arazi çalışması ve ekosistem tarafı sizi çekiyorsa ikincisi daha uygundur.

[Kimya](/bolum/kimya) tarafıyla ilişki de netleştirilmelidir. Biyokimya iki programın kesiştiği alandır, ancak kimya programı maddenin kendisini, tepkimeyi ve sentezi merkeze alır; canlıyı bir uygulama alanı olarak görür. Biyolojide ise canlı merkezdedir, kimya bir araçtır.

Sağlık alanına yakın durmak isteyen öğrenciler için ayrım şudur: [veteriner](/bolum/veteriner), [diş hekimliği](/bolum/dis-hekimligi) ve [eczacılık](/bolum/eczacilik) programları mezununa kanunla korunan bir unvan ve uygulama yetkisi verir; biyoloji vermez. Hastane laboratuvarında teknik personel olarak çalışmak isteyen öğrencilerin iki yıllık [tıbbi laboratuvar teknikleri](/bolum/tibbi-laboratuvar-teknikleri) programına da bakması yerinde olur; ancak o program ön lisans düzeyindedir ve farklı bir yetki alanına sahiptir.

Öğretmenlik yolunu düşünen öğrenciler için önemli bir not: biyoloji lisans programı bir öğretmenlik programı değildir. Öğretmen olma yolu ayrı bir süreçtir ve şartları Millî Eğitim Bakanlığının kendi düzenlemelerinde yer alır; bu rehber o şartları yazmıyor, çünkü ilgili düzenlemeler bu rehber hazırlanırken doğrulanamadı.

Ders planı üniversiteden üniversiteye değişir. Aşağıdaki plan Bursa Uludağ Üniversitesi Fen Edebiyat Fakültesi'nin Biyoloji lisans programına aittir; sekiz yarıyıl ve toplam iki yüz kırk AKTS üzerinden kuruludur ve bilgi paketinde derece "Biyoloji Bilimi alanında Lisans derecesi" olarak yazılmıştır. Karşılaştırma için Pamukkale Üniversitesi Fen Edebiyat Fakültesi'nin Biyoloji programının bilgi paketi de açılmıştır; o program da sekiz yarıyıl ve iki yüz kırk AKTS üzerinden kuruludur, ancak sayfası bu rehber hazırlanırken yalnızca ilk üç yarıyılın ders listesini gösterdi. Bu nedenle aşağıdaki tam plan Uludağ kaynağından verilmiştir.

Birinci yarıyıl temel bilimlerle ve botanik kanadıyla açılır: Bilgisayar Programlama, Genel Biyoloji (Botanik), Genel Biyoloji (Botanik) Laboratuvarı, Genel Kimya I, Genel Kimya Laboratuvarı I, Matematik, Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi I, Türk Dili I ve Yabancı Dil. İkinci yarıyıl aynı yapıyı zooloji kanadıyla tamamlar: Genel Biyoloji (Zooloji), Genel Biyoloji (Zooloji) Laboratuvarı, Mesleki İş Güvenliği, Fizik, Fizik Laboratuvarı, Genel Kimya II, Genel Kimya Laboratuvarı II, Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi II, Türk Dili II ve Yabancı Dil. Botanik ile zoolojinin ilk iki yarıyıla ayrı ayrı yerleştirilmesi bu programın kurucu tercihidir: öğrenci canlılar dünyasının iki büyük kanadını daha ilk yılda görür.

Üçüncü yarıyıl hücre ve sistematik tarafını birlikte açar: Sitoloji, Genel Mikrobiyoloji, Bitki Morfolojisi ve Anatomisi, Omurgasız Hayvanlar Morfolojisi ve Sistematiği, Hayvan Anatomisi ve bu derslerin her birinin laboratuvarı. Dördüncü yarıyıl moleküler tarafı devreye sokar: Histoloji, Moleküler Biyoloji, Ekoloji, Omurgalı Hayvanlar Morfolojisi ve Sistematiği, Organik Kimya, Mesleki Yabancı Dil ile histoloji ve omurgalı hayvan derslerinin laboratuvarları. Kaynak bilgi paketinde sistematik derslerinin adı "Sistematığı" biçiminde yazılmıştır; bu bir dizgi durumudur ve burada Türkçe yazımına göre "Sistematiği" olarak verilmiştir.

Beşinci yarıyıl kalıtım ve biyokimyayı açar: Genetik I, Bitki Fizyolojisi, Biyokimya I, Çiçeksiz Bitkiler Sistematiği, Bilim Etiği ve bu derslerin laboratuvarları. Bilim Etiği dersinin müfredatta zorunlu olarak yer alması bu bölümün araştırma yönelimiyle tutarlıdır. Altıncı yarıyıl aynı hatları ikinci basamağa taşır ve su ekosistemlerini ekler: Genetik II, Hayvan Fizyolojisi, Biyokimya II, Limnoloji, Çiçekli Bitkiler Sistematiği ve bu derslerin laboratuvarları.

Yedinci ve sekizinci yarıyıllar programın karakterini en açık gösteren dönemlerdir. Yedinci yarıyılın zorunlu dersleri Bitirme Tezi I ile Biyolojide Girişimciliktir; sekizinci yarıyılın zorunlu dersi ise Bitirme Tezi II'dir. Yani son yıl ağırlıklı olarak öğrencinin kendi araştırma çalışmasına ve seçmeli derslere bırakılmıştır. Bu, biyolojinin bir meslek eğitimi değil bir araştırma eğitimi olduğunu müfredat düzeyinde gösterir.

Programın seçmeli dersleri son yıllarda belirgin biçimde artar; seçmeli ders adları bu rehberde bilerek yazılmadı, çünkü seçmeli havuzları her yıl ve her üniversitede değişiyor. Kaynak bilgi paketinde ders adları büyük harflerle yazılmıştır; burada Türkçe başlık düzenine çevrilerek aktarılmıştır.

Mezunların çalıştığı alanlar hastane ve özel laboratuvarların mikrobiyoloji, biyokimya, genetik, patoloji ve tüp bebek üniteleri, ilaç ve aşı firmalarının araştırma ile kalite birimleri, gıda sanayiinin mikrobiyoloji laboratuvarları, tarım ve tohumculuk şirketleri, çevre danışmanlık firmaları ile arıtma tesisleri, doğa koruma alanında çalışan kurum ve kuruluşlar, adli bilimler laboratuvarları ve üniversitelerin akademik kadrolarıdır. Kamu tarafında sağlık, tarım, çevre ve orman alanındaki kurumların laboratuvar ve izleme birimleri de mezunların girdiği alanlar arasındadır.

Bu istihdamın sağlık tarafı doğrudan yönetmelikten doğuyor. Yukarıda aktarılan 29007 sayılı yönetmeliğin ekindeki biyolog görev tanımı, biyologun hastane ve laboratuvar ortamındaki görev alanını sayarak tanımladığı için bu alandaki istihdam belirsiz bir sektör alışkanlığı değil, düzenlenmiş bir görev tanımına dayanır. Buna karşılık aynı yönetmelik biyologu sağlık meslek mensubu saymadığı için mezunun teşhis ve tedavi yetkisi yoktur; laboratuvardaki rolü analiz ve raporlamadır.

Alanın araştırma tarafında akademik yol önemli bir seçenektir. Yedinci ve sekizinci yarıyıldaki bitirme tezi dersleri de bunu hazırlayan bir yapıdır. Lisansüstü eğitime devam etmeden yalnızca lisans diplomasıyla kalındığında iş alanının belirgin biçimde daraldığını dürüstçe yazmak gerekir; bu bölümde yüksek lisans, alanın istisnası değil olağan devamıdır.

Bu rehberde bilerek hiçbir maaş rakamı yok. Kazanç çalışılan alana, laboratuvarın türüne, kamu ile özel sektör ayrımına ve lisansüstü eğitim düzeyine göre çok geniş bir aralıkta değişiyor; buraya bir sayı yazmak bilgi vermek değil, yanlış beklenti üretmek olurdu.

Bu programı, sorunun cevabını değil sorunun kendisini sevmeye hazır öğrenciler için düşünmek doğru olur. Biyolojide bir bulgunun anlamı çoğu zaman tek bir deneyle netleşmez; tekrar, kontrol ve istatistik gerektirir. Hızlı ve kesin cevap arayan bir öğrenci için bu süreç yorucu olabilir.

İkinci belirleyici özellik laboratuvara tahammüldür. Bu bölümde haftalık programın önemli bir kısmı laboratuvarda geçer ve laboratuvar işi el becerisi, düzen ve sabır ister. Mikroskop başında saatlerce çalışmaktan sıkılacağını düşünen bir öğrencinin bunu tercihten önce dürüstçe değerlendirmesi gerekir.

Üçüncü özellik yolun uzun olduğunu kabul etmektir. Bu bölümde lisans diploması genellikle bir başlangıçtır; laboratuvar uzmanlığı, akademik kariyer ya da sanayide araştırma pozisyonu için lisansüstü eğitim beklenir. Dört yılın sonunda tanımlı bir mesleğe doğrudan geçmek isteyen öğrenciler için bu bölüm doğru seçim olmayabilir.

Dördüncü özellik kimya ve matematiğe direnç göstermemektir. Biyokimya, biyoistatistik ve moleküler biyoloji dersleri sayısal ve kimyasal bir alt yapı ister. Biyolojiyi "sayısaldan uzak sayısal bölüm" sanarak gelen öğrenciler ilk iki yılda zorlanır.

Moleküler tarafta uzmanlaşmak isteyen öğrencilerin [moleküler biyoloji ve genetik](/bolum/molekuler-biyoloji-ve-genetik), maddenin kendisiyle çalışmak isteyenlerin [kimya](/bolum/kimya), gıda üretiminin mühendislik tarafına ilgi duyanların [gıda mühendisliği](/bolum/gida-muhendisligi), hayvan sağlığında hekimlik yetkisi isteyenlerin ise [veteriner](/bolum/veteriner) programına ayrıca bakması yerinde olur.

Birinci not: bu rehberde hiçbir taban puan, başarı sıralaması ya da kontenjan sayısı yok. Bu üç veri her yıl değişir ve tek geçerli kaynağı ÖSYM tercih kılavuzu ile YÖK Atlas'tır. Kontenjan ve puan bilgisini oradan, tercih dönemi içinde kontrol etmeniz gerekir.

İkinci not: program adı üniversiteler arasında yakın ama aynı olmayan biçimlerde açılabiliyor. Tercih listesine kod yazarken program adını kılavuzdan harfi harfine doğrulayın; biyoloji ile moleküler biyoloji ve genetik programları farklı kodlarla açılır ve aynı şey değildir.

Üçüncü not: bu bölümde laboratuvar ve arazi altyapısı ders planından daha belirleyici olabilir. Bölümün kaç laboratuvarı olduğu, araştırma projelerine öğrenci alıp almadığı, herbaryum ya da koleksiyon bulundurup bulundurmadığı ve bitirme tezinin nasıl yürütüldüğü mezuniyet sonrası yetkinliği doğrudan etkiler. Bu bilgiyi ilgili bölümün kendi sayfasından araştırmanız gerekir.

Dördüncü not: mevzuat tarafındaki durumu doğru anlayın. Bu bölümün mezununa kanunla korunan bir unvan verilmez; "biyolog" ifadesi ne 6235 sayılı Kanunda ne 5977 sayılı Kanunda geçer. Buna karşılık 29007 sayılı yönetmeliğin ekinde biyologun sağlık hizmetlerindeki görevleri madde madde tanımlanmıştır ve bu tanım biyologu sağlık meslek mensubu değil, sağlık hizmetlerinde çalışan diğer meslek mensubu sayar. Kamuda çalışma şartlarını ilgili kurumun kendi ilanından doğrulamanız gerekir.

Beşinci not: Bu rehber bölümün ne olduğunu anlatır; hangi üniversiteye hangi puanla girileceğini anlatmaz. Taban puan, başarı sıralaması ve kontenjan her yıl değişir ve tek geçerli kaynağı ÖSYM tercih kılavuzu ile YÖK Atlas'tır. Bu sayfada bilerek puan, sıralama ya da maaş rakamı verilmiyor: eksik bilgi, yanlış bilgiden iyidir.