Çağdaş Türk Lehçeleri ve Edebiyatları

Çağdaş Türk Lehçeleri ve Edebiyatları, Türkçenin Türkiye dışında konuşulan yaşayan kollarını ve bu kollarda üretilmiş edebiyatı inceleyen lisans programıdır. Programın konusu tek bir dil değil, bir dil ailesinin içindeki akrabalık ağıdır: Azerbaycan Türkçesi, Kazak Türkçesi, Özbek Türkçesi, Kırgız Türkçesi ve bunların komşuları. Öğrenci bu lehçeleri hem konuşma ve okuma düzeyinde öğrenir hem de aralarındaki ses, biçim ve söz varlığı farklarını karşılaştırmalı olarak çözer.

Programın ikinci ayağı tarihî derinliktir. Bugünkü lehçelerin nereden geldiğini anlamak için Orhun Türkçesi, Eski Uygur Türkçesi, Harezm-Kıpçak dönemi, Çağatay Türkçesi ve Eski Anadolu Türkçesi gibi tarihî yazı dilleri okutulur. Osmanlı Türkçesi de bu zincirin bir halkası olarak ayrı bir ders dizisi halinde verilir. Böylece öğrenci hem bugünün Kazak gazetesini hem de bir Çağatay metnini okumaya çalışan bir okuyucu olarak yetişir.

Üçüncü ayak edebiyattır. Programın adında "edebiyatları" sözcüğünün çoğul olması tesadüf değil: incelenen edebiyat tek bir ulusal edebiyat değil, birden çok Türk yazı geleneğidir. Halk edebiyatı, klasik metinler ve yeni edebiyat metinleri üzerinde inceleme dersleri bu tarafı kurar.

Program Türkiye'de genellikle fen-edebiyat fakülteleri ile edebiyat fakülteleri bünyesinde açılır. ÖSYM'nin lisans programlarını gösterdiği tabloda sözel puan türüyle yer alır ve öğretim süresi dört yıldır. Bu rehberde hangi üniversitede kaç kontenjan bulunduğu, taban puanın kaç olduğu ya da başarı sıralamasının nereye düştüğü yazılmıyor; bunların tek geçerli kaynağı ÖSYM tercih kılavuzu ile YÖK Atlas'tır.

Programın mezununun ürettiği iş büyük ölçüde metin üretimidir: bir lehçeden Türkiye Türkçesine çeviri, bir yazma eserin aktarımı, bir derlemenin yayına hazırlanması, bir sözlük ya da inceleme yazısı. Bu işlerin hepsi hukuk düzeninde bir yere oturur ve o yer bu rehberin bir sonraki bölümünün konusudur.

İki program da dilbilgisi, metin inceleme ve edebiyat tarihi okutur; ikisi de sözel puan türünden dört yıllık lisans programıdır. Ayrıldıkları yer inceledikleri dilin sınırıdır.

[Türk Dili ve Edebiyatı](/bolum/turk-dili-ve-edebiyati) merkezine Türkiye Türkçesini ve Türkiye'de üretilmiş edebiyatı koyar. Halk edebiyatı, klasik Osmanlı edebiyatı ve yeni Türk edebiyatı bu programın ana eksenidir; tarihî dil dersleri de büyük ölçüde bu eksenin geçmişini açıklamak için okutulur.

Çağdaş Türk Lehçeleri ve Edebiyatları ise merkezine Türkiye Türkçesi dışındaki yaşayan lehçeleri koyar. Bir öğrenci dört yıl boyunca Azerbaycan, Kazak, Özbek ve Kırgız Türkçesi derslerini bir yabancı dil dersi gibi düzenli olarak alır; karşılaştırma bu programda yan konu değil, ana yöntemdir. Türkiye Türkçesi de okutulur, ama karşılaştırmanın taraflarından biri olarak.

Karışması muhtemel diğer program adları da var. [Türkçe Öğretmenliği](/bolum/turkce-ogretmenligi) bir öğretmenlik programıdır ve çıktısı okulda ders vermeye dönüktür; bu rehberin konusu olan program bir öğretmenlik programı değildir. Çeviri işini meslek olarak merkeze alan programlar [Mütercim ve Tercümanlık](/bolum/mutercim-tercumanlik) ile [İngilizce Mütercim ve Tercümanlık](/bolum/ingilizce-mutercim-ve-tercumanlik) adlarıyla açılır ve bunların dil çifti ile yöntemi farklıdır. Aynı coğrafyanın geçmişini kaynak eleştirisiyle inceleyen program [Tarih](/bolum/tarih), toplumsal yapısını inceleyen program [Sosyoloji](/bolum/sosyoloji), maddi kültürünü inceleyen program ise [Sanat Tarihi](/bolum/sanat-tarihi) adını taşır.

Aşağıdaki ders adları Nevşehir Hacı Bektaş Veli Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi bünyesindeki programın yayımladığı bilgi paketinden, yayımlandığı yazımla alınmıştır. Bilgi paketi programı lisans düzeyinde, dört yıllık ve öğretim dili Türkçe olarak gösterir. Tek bir üniversitenin planıdır; her üniversitenin planı farklıdır ve tercih öncesinde ilgili üniversitenin kendi bilgi paketi okunmalıdır.

Birinci sınıfın ilk yarıyılında Türkiye Türkçesi I, Türk Dili Tarihi I, Osmanlı Türkçesi I, Azerbaycan Türkçesi I, Kazak Türkçesi I, Özbek Türkçesi I, Türkçe Kompozisyon I, Yabancı Dil I ve Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi I dersleri yer alır. İkinci yarıyıl aynı derslerin ikinci basamağıdır; bilgi paketinde bu yarıyılın tarih dersi "Atatürk İlkeleri ve İnkılâp Tarihi II" biçiminde yayımlanmıştır ve yazımı olduğu gibi bırakılmıştır. İlk yıl bir okuma yılıdır: dört lehçe aynı anda başlar, Osmanlı Türkçesi başlar, dil tarihi çerçevesi kurulur.

İkinci sınıfta zincir hem geriye hem yana uzar. Üçüncü yarıyılda Türkiye Türkçesi III, Osmanlı Türkçesi III, Orhun Türkçesi, Kırgız Türkçesi I, Türk Halk Edebiyatı I ve Rusça I; dördüncü yarıyılda Türkiye Türkçesi IV, Osmanlı Türkçesi IV, Eski Uygur Türkçesi, Kırgız Türkçesi II, Türk Halk Edebiyatı II ve Rusça II dersleri okutulur. Rusçanın altı yarıyıl boyunca sürmesi bu programın karakteristik özelliğidir; çağdaş lehçelerin konuşulduğu ülkelerin bilimsel yayın ve arşiv dili büyük ölçüde Rusçadır.

Üçüncü sınıf tarihî yazı dillerinin ağırlaştığı yıldır. Beşinci yarıyılda Eski Anadolu Türkçesi I, Orta Türkçe I, Eski Türk Edebiyatı Metin İnceleme I ve Rusça III; altıncı yarıyılda Eski Anadolu Türkçesi II, Eski Türk Edebiyatı Metin İnceleme II, Rusça IV ve bilgi paketinde "Orta Türkçe II (Harezm-Kıpçak Türkçesi)" adıyla yayımlanan ders yer alır.

Dördüncü sınıf araştırmaya döner. Yedinci yarıyılda Çağatay Türkçesi I, Yeni Türk Edebiyatı Metin İnceleme I, Araştırma Projesi I ve Rusça V; sekizinci yarıyılda Çağatay Türkçesi II, Yeni Türk Edebiyatı Metin İnceleme II, Araştırma Projesi II ve Rusça VI dersleri okutulur. Çağatay Türkçesinin son sınıfta gelmesi bir birikim sırasıdır: Orhun, Uygur ve Orta Türkçe okumadan Çağatay metnine girilmiyor.

Yukarıdaki liste bilgi paketinde zorunlu olarak yayımlanan derslerden derlenmiştir. Programın seçmeli ders havuzu bu rehbere alınmadı ve seçmeli ders adı yazılmadı. Ders adlarındaki yazım kaynakta nasıl yayımlandıysa öyle bırakıldı; kısaltılmış hiçbir ders adının açılımı tahmin edilmedi. Programın adı da bölümün kendi yayımladığı biçimiyle, yani Çağdaş Türk Lehçeleri ve Edebiyatları olarak yazılmıştır.

Bu programın mezununun iş alanı, bildiği lehçe sayısıyla doğrudan ilişkilidir. Birinci küme çeviri ve yayıncılıktır: yayınevlerinde editörlük ve yayına hazırlık, lehçeler arası çeviri, sözlük ve antoloji çalışmaları, akademik yayınların dil kontrolü. Kanunun işlenme eser ve derleme eser tanımlarının bu kümede neden önemli olduğu yukarıda anlatıldı.

İkinci küme kültür kurumları ve arşivdir: kütüphane ve el yazması koleksiyonlarında sınıflandırma ve okuma işleri, müze ve kültür merkezlerinde metin ve sergi içeriği hazırlığı, kültür alanında çalışan kurumların yayın birimleri. Osmanlı Türkçesi ve tarihî yazı dilleri derslerinin karşılığı en çok burada görünür.

Üçüncü küme dil hizmeti ve medyadır: uluslararası yayın kuruluşlarının Türk dilli servisleri, altyazı ve seslendirme metinleri, dijital içerik yerelleştirmesi, dil verisi etiketleme ve derlem hazırlama işleri. Türkiye ile Türkçe konuşulan ülkeler arasındaki ticari ve kurumsal yazışmalarda dil desteği de bu kümeye girer.

Dördüncü küme akademidir. Türk dili, çağdaş Türk lehçeleri, halk bilimi ve karşılaştırmalı edebiyat alanlarında yüksek lisans ve doktora programları bulunur. Hangi programın hangi lisans mezununu kabul ettiği ve hangi dil şartını aradığı, o programın kendi başvuru koşullarında yazılıdır.

Bu rehberde hiçbir meslek için maaş, ücret, kadro, atama ya da unvan iddiası yazılmıyor. Bu bilgiler kuruma, sektöre, şehre ve yıla göre değişir; doğrulanmış tek bir kaynağı olmadığı için burada rakam verilmiyor. Bu programın mezununun öğretmen olarak atanıp atanamayacağı da bu sayfada iddia edilmiyor; öğretmenlik atamalarının alan ve şart listesi ilgili bakanlığın kendi düzenlemesinde yer alır ve aday oradan okumalıdır.

Bu programı düşünen öğrencinin kendine soracağı ilk soru şudur: bir dili öğrenmek beni yoruyor mu, yoksa dillerin birbirine benzemesi beni merak ettiriyor mu? Program dört yıl boyunca aynı anda birkaç lehçe okutur. Azerbaycan Türkçesindeki bir eki Kazak Türkçesindeki karşılığıyla yan yana koymaktan keyif alan öğrenci burada rahat eder.

İkinci soru alfabe ve yazı meselesidir. Bu programda öğrenci Latin alfabesi dışında yazılmış metinlerle çalışır; Osmanlı Türkçesi dersleri Arap harfli metin okumayı, Rusça dersleri Kiril alfabesini getirir. Yeni bir yazı sistemi öğrenmeyi engel değil kapı olarak görmek gerekiyor.

Üçüncü soru sabırla ilgilidir. Tarihî metin okumak hızlı bir iş değildir; bir sayfa üzerinde uzun süre durmayı, sözlük karıştırmayı ve emin olamadığında iddia etmemeyi gerektirir. Bu alışkanlık aynı zamanda bu alanın mesleki ahlakıdır: okunamayan bir kelimeyi tahminle doldurmak değil, okunamadığını yazmak.

Buna karşılık, mezuniyetten sonra tek hedefi okulda öğretmenlik yapmak olan bir öğrenci için doğrudan yol bu program değildir; öğretmenlik hedefi olan aday öğretmenlik programlarına bakmalıdır. Sayısal analiz, laboratuvar ya da mühendislik tasarımı bekleyen öğrenci için de bu müfredat uygun olmaz.

Birinci not: program adı üniversiteden üniversiteye değişiyor. Bazı üniversitelerde "Çağdaş Türk Lehçeleri ve Edebiyatları", bazılarında yalnızca "Çağdaş Türk Lehçeleri" adıyla açılabiliyor ve bağlı olduğu fakülte fen-edebiyat ya da edebiyat olabiliyor. Tercih listesi yapılırken programın tam adı ÖSYM tercih kılavuzundan kontrol edilmelidir.

İkinci not: hangi lehçelerin okutulduğu üniversiteye göre değişir. Bir üniversitede Kazak ve Kırgız Türkçesi ağırlıkta olabilirken bir başkasında Tatar, Türkmen ya da Uygur Türkçesi öne çıkabilir. Bu fark dört yıllık eğitimin içeriğini doğrudan belirler; aday, ilgilendiği lehçenin o üniversitede gerçekten okutulup okutulmadığını bilgi paketinden görmelidir.

Üçüncü not: ikinci yabancı dilin ağırlığı hafife alınmamalı. Yukarıdaki planda Rusça altı yarıyıl sürüyor. Bu, programın kendi mantığından geliyor ve öğrencinin haftalık yükünün önemli bir kısmını oluşturuyor. Rusça öğrenmeye kapalı bir öğrenci için bu plan zorlayıcı olur.

Dördüncü not: bu sayfada anlatılan hukuki çerçeve yalnızca fikir ve sanat eserleri düzenlemesinin okunan maddelerinden oluşuyor. Kanunun mali ve manevi haklara, korumanın süresine, ihlale ve yaptırıma ilişkin hükümleri bu rehberde incelenmedi. Bir çeviri ya da derleme yayımlamayı düşünen mezunun hak ve yükümlülüklerini kanunun kendisinden ve bu alanda çalışan bir hukukçudan öğrenmesi gerekiyor; bu rehber hukuki görüş vermez.

Beşinci not: Bu rehber bölümün ne olduğunu anlatır; hangi üniversiteye hangi puanla girileceğini anlatmaz. Taban puan, başarı sıralaması ve kontenjan her yıl değişir ve tek geçerli kaynağı ÖSYM tercih kılavuzu ile YÖK Atlas'tır. Bu sayfada bilerek puan, sıralama ya da maaş rakamı verilmiyor: eksik bilgi, yanlış bilgiden iyidir.