Coğrafya

Coğrafya, yeryüzündeki doğal ve beşerî olguların nerede, neden orada ve hangi ilişkiler içinde bulunduğunu çalışan dört yıllık bir lisans programıdır. Programın konusu "ülkeleri ve başkentleri bilmek" değildir; bu, coğrafyanın en yaygın ve en yanıltıcı özetidir. Programın konusu mekânsal ilişkidir: bir yerleşmenin neden o vadide kurulduğu, bir tarım deseninin neden o iklim kuşağında ortaya çıktığı, bir şehrin neden o yöne doğru büyüdüğü.

Program iki büyük kola ayrılır ve dört yıl boyunca ikisi paralel yürür. Fizikî coğrafya tarafı yer şekillerini, iklimi, suyu, toprağı ve bitki örtüsünü çalışır; sorusu şudur: bu yüzey hangi süreçlerle bu hâle geldi ve hangi hızla değişiyor? Beşerî coğrafya tarafı nüfusu, yerleşmeyi, tarımı, sanayiyi, ulaşımı ve turizmi çalışır; sorusu şudur: insan bu mekânı nasıl kullanıyor, kullanım nasıl değişiyor ve bu değişim hangi sonuçları üretiyor?

Bu iki kolu birbirine bağlayan şey yöntemdir. Coğrafyanın kendine ait yöntemi haritadır: veriyi mekâna oturtmak, oturttuktan sonra dağılımı okumak ve dağılımdan bir ilişki çıkarmak. Bu yüzden ders planında kartografya, arazi çalışması ve giderek artan biçimde coğrafi bilgi sistemleri dersleri yer alır. Bir coğrafya mezununun iş hayatındaki en somut becerisi, dağınık veriyi mekânsal bir katmana çevirip o katmanı yorumlayabilmesidir.

Programın üçüncü ayağı arazidir. Coğrafya, sınıfta tamamlanan bir program değildir; jeomorfoloji, toprak, vejetasyon ve kırsal yerleşme konuları arazide görülmeden öğrenilmiş sayılmaz. Ders planlarında arazi çalışması derslerinin ayrı ayrı yer alması bu yüzdendir.

Programın ÖSYM'deki açılış biçimi Sözel puan türüyle öğrenci alan dört yıllık lisans programıdır; program çoğunlukla fen-edebiyat, edebiyat ve insan ve toplum bilimleri fakülteleri bünyesinde açılır.

Tercih listelerinde coğrafya en çok iki programla karıştırılır ve ikisi de aslında farklı sorular sorar.

Harita mühendisliği, bazı üniversitelerde geomatik mühendisliği adıyla açılan bir mühendislik programıdır. Konusu ölçmedir: koordinatı, yüksekliği, sınırı ve alanı belirlenmiş doğrulukla üretmek. Çıktısı ölçülü bir harita, bir kadastro paftası ya da bir mühendislik projesinin altlığıdır. Mezunu mühendis unvanı alır ve yukarıda anlatılan Birlik yapısının içinde yer alır. Coğrafya ise ölçmeyi değil yorumu merkeze alır: harita coğrafyacı için üretilecek çıktı değil, üzerinde ilişki okunacak bir zemindir. Bu iki programın müfredatı, puan türü ve mezuniyet unvanı ayrıdır; bu sitede harita ve geomatik mühendisliği için ayrı rehberler henüz bulunmuyor.

Şehir ve bölge planlama ise üçüncü bir soru sorar: bu mekân nasıl olmalı? Coğrafya mevcut durumu açıklar, planlama gelecekteki durumu kurar ve bunu hukuken bağlayıcı bir plan belgesine dönüştürür. Planlama tarafı imar mevzuatına ve plan onama süreçlerine gömülüdür; coğrafya tarafı böyle bir yetki üretmez. Bu programın da bu sitede henüz ayrı bir rehberi yok.

Yakın ama farklı diğer programlar şöyle sıralanır: [tarih](/bolum/tarih) aynı olguyu zaman ekseninde çalışır, coğrafya mekân ekseninde çalışır; [sosyoloji](/bolum/sosyoloji) toplumsal yapıyı mekândan bağımsız da inceleyebilir; [siyaset bilimi ve kamu yönetimi](/bolum/siyaset-bilimi-ve-kamu-yonetimi) ile [yerel yönetimler](/bolum/yerel-yonetimler) tarafı kararın alındığı kurumu merkeze alır. Öğretmenlik hedefiniz varsa [sosyal bilgiler öğretmenliği](/bolum/sosyal-bilgiler-ogretmenligi) ayrı bir programdır ve kendi öğretmen yetiştirme müfredatına sahiptir; coğrafya lisansı ile öğretmenlik lisansı aynı şey değildir.

Ders planı üniversiteden üniversiteye değişir. Aşağıdaki plan Bursa Uludağ Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi'nin Coğrafya lisans programına aittir; sekiz yarıyıl ve toplam iki yüz kırk AKTS üzerinden kuruludur. Tercih edeceğiniz üniversitenin kendi bilgi paketini ayrıca açıp karşılaştırmanız gerekir.

Birinci yarıyıl programın dört ayağını birden açar: Coğrafya'ya Giriş, Klimatoloji I, Genel Kartografya, Genel Jeomorfoloji I ve Genel Beşeri Coğrafya dersleri, ortak zorunlu derslerle birlikte okutulur. Genel Kartografya dersinin ilk yarıyıla yerleştirilmesi anlamlıdır: harita dili bu programda sonradan öğrenilen bir yardımcı araç değil, baştan öğretilen bir alfabedir.

İkinci yarıyıl aynı hatları ikinci basamağa taşır ve düşünce tarihini ekler: Bilim Tarihi ve Coğrafi Düşüncenin Gelişimi, Klimatoloji II, Genel Hidrografya, Genel Jeomorfoloji II ve Genel Ekonomik Coğrafya. Bilim tarihi dersi coğrafyanın kendi yöntem tartışmasını tanıtır; bu ders olmadan öğrenci coğrafyayı bir bilgi yığını sanma riski taşır.

Üçüncü yarıyıl fizikî ve beşerî tarafı yan yana derinleştirir: Flüvyal Jeomorfoloji, Avrupa Coğrafyası, Şehir Coğrafyası, Toprak Coğrafyası ve Nüfus Coğrafyası. Dördüncü yarıyılda Vejetasyon Coğrafyası, Asya Coğrafyası, Kırsal Yerleşmeler Coğrafyası, Coğrafya'da Arazi Çalışmaları I ve Türkiye Fiziki Coğrafyası yer alır. Arazi çalışması dersinin ders planında ayrı bir ders olarak durması programın karakterini gösterir; bu dersi ciddiye almayan öğrenci mezuniyetinde eksik kalır.

Beşinci ve altıncı yarıyıllar uygulamaya en yakın dönemdir. Beşinci yarıyılda Turizm Coğrafyası, Doğal Kaynaklar, Türkiye Kıyı Bölgeler Coğrafyası ve Ulaşım Coğrafyası okutulur. Altıncı yarıyıl Türkiye Turizm Coğrafyası, Tarım Coğrafyası, Türkiye İç Bölgeler Coğrafyası, Enerji Kaynakları ve Coğrafya'da Arazi Çalışmaları II derslerini içerir. Bu iki yarıyıl, mezunun turizm, tarım, enerji ve ulaşım alanlarındaki kurumlarla temas kuracağı bilgi tabanını kurar.

Yedinci ve sekizinci yarıyıllar Türkiye ölçeğini ve bitirme çalışmasını kapatır: Türkiye Beşeri Coğrafyası I, Türkiye Ekonomik Coğrafyası ve Bitirme Çalışması I ile Türkiye Beşeri Coğrafyası II, Sanayi Coğrafyası ve Bitirme Çalışması II. Bitirme çalışması bu programda mezuniyet sonrasında en çok konuşulan çıktıdır; iyi seçilmiş bir bitirme konusu hem yüksek lisans başvurusunda hem iş görüşmesinde işe yarar.

Seçmeli ders adları bu rehberde bilerek yazılmadı; seçmeli havuzları her yıl ve her üniversitede değişiyor, bu yüzden burada sabit bir liste vermek yanıltıcı olur. Coğrafi bilgi sistemleri derslerinin hangi üniversitede zorunlu, hangisinde seçmeli olduğu da programa göre değişiyor; bu ayrıntı mezuniyet sonrası iş bulma açısından önemli olduğu için ilgili bilgi paketinden kendiniz kontrol etmelisiniz.

Mezunların çalıştığı alanlar şöyle sıralanır: coğrafi bilgi sistemleri ve uzaktan algılama birimleri, belediyelerin imar, ulaşım, afet ve akıllı şehir birimleri, il özel idareleri ve valilik planlama birimleri, çevre ve şehircilik ile tarım ve orman alanındaki kamu kurumlarının etüt ve envanter birimleri, afet yönetimi kurumları, meteoroloji ve su yönetimi kurumları, turizm ve tanıtım kurumları, harita ve altlık üreten özel firmaların veri birimleri, lojistik ve perakende sektöründe konum analizi ve şube yeri seçimi işleri, sivil toplum kuruluşlarının çevre ve kalkınma projeleri, öğretmenlik yolu ve üniversitede akademik kariyer.

Bu listedeki en hızlı büyüyen taraf coğrafi bilgi sistemleri tarafıdır ve bunun mevzuattaki karşılığı yukarıda anlatıldı: 7221 sayılı Kanun bir ulusal platform, bir veri sorumluluk matrisi ve bir izin rejimi kurmuş durumda; yerel yönetimlerin akıllı şehir sensörlerini kayda geçirme yükümlülüğü de aynı maddede yazılı. Bu düzenlemeler, kamu tarafında coğrafi veriyle uğraşan bir işgücü ihtiyacının kalıcı olduğunu gösterir.

Buna karşılık dürüst olmak gerekiyor: bu ihtiyaç coğrafya mezunlarına kanunla ayrılmış bir alan değildir. Yukarıda yazıldığı gibi ne 7221 sayılı Kanun ne 6235 sayılı Kanun "coğrafyacı" unvanını tanımlıyor ya da koruyor. Coğrafi bilgi sistemleri pozisyonlarında coğrafya mezunları harita ve geomatik mühendisliği, şehir ve bölge planlama, jeoloji, çevre mühendisliği ve bilgisayar tarafından gelen adaylarla aynı ilanlara başvuruyor. Bu rekabette belirleyici olan diplomanın adı değil, mezunun coğrafi bilgi sistemleri yazılımlarını gerçekten kullanabilmesi, veri tabanı mantığını bilmesi, uzaktan algılama görüntüsünü işleyebilmesi ve mümkünse betimleyici düzeyde kod yazabilmesidir.

Bunun tercih açısından pratik sonucu şudur: bu programda dört yılı yalnızca ders geçerek tamamlayan öğrenci ile aynı dört yılda somut bir yazılım ve veri becerisi kuran öğrenci, mezuniyetten sonra aynı yerde durmaz. Bu program, kendi kendine beceri ekleyen öğrenciyi diğer pek çok programdan daha fazla ödüllendirir.

Öğretmenlik yolu ise ayrı bir öğrenim ve atama rejimine tabidir. Bu rehberde bu yola ilişkin hiçbir şart yazılmadı, çünkü 1739 sayılı Kanunun ilgili maddeleri mülga ve bu maddeleri yürürlükten kaldıran kanunun metnine bu rehber hazırlanırken erişilemedi. Akademik yol için lisansüstü eğitim gerekir.

Bu rehberde bilerek hiçbir maaş rakamı yok. Kazanç kuruma, kadro tipine, şehre ve kişinin teknik becerisine göre değişiyor; buraya bir sayı yazmak bilgi vermek değil, yanlış beklenti üretmek olurdu.

Bu programı, "nerede" sorusunu doğal olarak soran öğrenciler için düşünmek doğru olur. Bir haberi okurken olayın hangi bölgede geçtiğini merak eden, bir yolculukta arazinin neden o şekilde olduğunu düşünen, bir şehirde mahallelerin neden birbirinden farklı geliştiğini fark eden kişi bu programda kendini evinde bulur.

Harita okuma ve mekânsal düşünme yeteneği ikinci belirleyici özelliktir. Bu programda başarı, ezberlenen yer adı sayısıyla değil, bir dağılımı görüp arkasındaki nedeni kurabilme yeteneğiyle ölçülür. İki haritayı üst üste koyup aralarındaki ilişkiyi görebilmek bu mesleğin çekirdek becerisidir.

Arazi isteği üçüncü koşuldur. Bu program yürümeyi, gözlem yapmayı, hava koşullarına katlanmayı ve arazide not tutmayı gerektirir. Yalnızca kapalı ortamda çalışmak isteyen öğrenci için programın arazi tarafı zorlayıcı olur.

Dördüncü koşul teknik merak ve öğrenme isteğidir; ve bu, bu program için diğerlerinden daha kritiktir. Coğrafi bilgi sistemleri, veri tabanı ve uzaktan algılama tarafına ilgi duymayan bir mezunun iş piyasasındaki alanı belirgin biçimde daralır. Bu tarafa istekli olan öğrenci içinse programın açtığı kapı geniştir.

Buna karşılık, bu programı "sosyal bir bölüm, kolay olur" diye düşünen öğrenci için tablo beklediği gibi çıkmaz: klimatoloji, jeomorfoloji, hidrografya ve kartografya dersleri fen tarafına yakın, ölçüme ve sürece dayalı derslerdir. Öğretmenlik hedefi ağır basıyorsa [sosyal bilgiler öğretmenliği](/bolum/sosyal-bilgiler-ogretmenligi) tarafına, ölçme ve mühendislik yetkisi hedefiniz varsa harita ve geomatik mühendisliği tarafına, kurum ve karar süreçleri ilginizi çekiyorsa [siyaset bilimi ve kamu yönetimi](/bolum/siyaset-bilimi-ve-kamu-yonetimi) ya da [yerel yönetimler](/bolum/yerel-yonetimler) tarafına bakmak daha doğru olur.

Birinci not: bu rehberde hiçbir taban puan, başarı sıralaması ya da kontenjan sayısı yok. Bu üç veri her yıl değişir ve tek geçerli kaynağı ÖSYM tercih kılavuzu ile YÖK Atlas'tır. Kontenjan ve puan bilgisini oradan, tercih dönemi içinde kontrol etmeniz gerekir.

İkinci not: bu programın mezuniyet unvanı kanunla korunan bir unvan değildir. 7221 sayılı Kanunun erişilen metninde "coğrafyacı" sözcüğü geçmiyor; 6235 sayılı Kanun ise mühendis ve mimarları kapsıyor ve metninde "coğrafya" ile "coğrafyacı" geçmiyor. Bu programı bir unvan korumasına güvenerek değil, kuracağınız beceriye güvenerek tercih etmelisiniz.

Üçüncü not: okulun coğrafi bilgi sistemleri ve arazi kapasitesi ders planından daha belirleyicidir. Coğrafi bilgi sistemleri ve uzaktan algılama derslerinin zorunlu mu seçmeli mi olduğu, laboratuvarda öğrenci başına bilgisayar bulunup bulunmadığı, arazi çalışmalarının fiilen yapılıp yapılmadığı ve bölümün araştırma projesi sayısı mezuniyet kalitenizi doğrudan etkiler. Bu bilgiyi ilgili bölümün kendi bilgi paketinden ve sayfasından araştırmanız gerekir.

Dördüncü not: öğretmenlik hedefiyle bu programı seçecekseniz, öğretmenliğin öğrenim ve atama şartlarını mutlaka güncel mevzuattan doğrulayın. Bu rehberde bu konuda hiçbir şart yazılmadı; çünkü 1739 sayılı Kanunun 43 ve 45. maddeleri mülga ve bu maddeleri yürürlükten kaldıran kanunun metnine erişilemedi. Ayrıca coğrafi bilgi sistemleri alanında 7221 sayılı Kanunda anılan mesleki yeterlilik belgelendirmesinin hangi mezunlara açık olduğu da bu rehberde yazılmadı; bu bilgiyi ilgili Bakanlığın güncel düzenlemesinden kontrol etmeniz gerekir.

Beşinci not: Bu rehber bölümün ne olduğunu anlatır; hangi üniversiteye hangi puanla girileceğini anlatmaz. Taban puan, başarı sıralaması ve kontenjan her yıl değişir ve tek geçerli kaynağı ÖSYM tercih kılavuzu ile YÖK Atlas'tır. Bu sayfada bilerek puan, sıralama ya da maaş rakamı verilmiyor: eksik bilgi, yanlış bilgiden iyidir.