Çeviribilimi

Çeviri yalnızca bir dil işlemi değildir; ortaya çıkan metnin kime ait olduğu, kimden izin alınması gerektiği ve çevirmenin ürettiği şeyin hukuken ne sayıldığı ayrıca düzenlenmiş konulardır. Bu kamusal çerçeveye doğrudan değen metinlerden biri 5846 sayılı kanundur. Kanunun adı kaynakta FİKİR VE SANAT ESERLERİ KANUNU olarak yayımlanmıştır ve bu ad üç ayrı okumada karakter düzeyinde aynı çıkmıştır. Ad satırında hiçbir okumada dipnot işareti görünmemiştir; satırda böyle bir işaret bulunup bulunmadığına dair hiçbir iddia kurulmamaktadır.

Belgenin nasıl elde edildiği açıkça yazılmalıdır. Bu oturumda önce tertip 5 adresi denendi ve o adresten belge gelmedi; çıkan şey kanun metni değil, bir hata sayfasıydı. Bunun üzerine aynı numaranın tertip 3 adresi denendi ve belge tam metin olarak oradan alındı. Bu bir ölü adres kaydıdır, ölü numara kaydı değildir: 5846 sayılı kanunun bulunmadığı ya da yürürlükten kalktığı bu rehberde hiçbir biçimde söylenmemektedir, nitekim numara tertip 3 adresinden eksiksiz gelmiştir. Belgenin künyesi de adresle tutarlıdır. Künye satırları üç okumada özdeştir: Kanun Numarası : 5846, Kabul Tarihi : 5/12/1951, Yayımlandığı Resmî Gazete: Tarih: 13/12/1951 Sayı: 7981 ve Yayımlandığı Düstur : Tertip: 3 Cilt: 33 Sayfa: 49. İki nokta öncesindeki boşluk kullanımının aynı blok içinde asimetrik olması, yani Gazete: satırının boşuk taşımazken Düstur : satırının taşıması, üç okumada da aynı gelmiştir ve düzeltilmemiştir.

Doğrulama üç okuma ile yapılmıştır; dördüncü okuma yapılmamıştır. Aynı adresin yaklaşık on beş dakika önbelleğe alınması nedeniyle üç okumanın da büyük olasılıkla tek bir metne dönüştürme çıktısı üzerinde çalıştığı kabul edilmelidir; bu yüzden okumalar arası mutabakat yalnızca okuma ve çıkarım hatasını eler, kaynağın metne dönüştürülmesi sırasında oluşmuş bir bozulmayı elemez. Etiketlerin hangi okumalardan geldiği de ayrıca yazılmalıdır: bu belgede madde gövdeleri ve künye üç okumanın hepsinde aynı çıkmıştır, buna karşılık kenar başlıklarının tamamı yalnızca iki okumanın mutabakatıyla verilmektedir, çünkü birinci okuma bu belgenin hiçbir kenar başlığını ayrı satır olarak getirmemiştir. Birinci okumanın sessizliği başlıkların yokluğu değil, bir kapsam eksikliğidir. Aynı okuma ayrıca ikinci maddenin açılışını kalın bir başlık dizesine dönüştürmüştür; o satır biçimi alıntılanmamış, gövde ise üç okumanın mutabakatıyla alınmıştır.

Birinci madde kanunun amacını yazar ve iki okumada Amaç kenar başlığını taşır: Madde 1 – (Değişik: 21/2/2001 -4630/1 md.) Bu Kanunun amacı, fikir ve sanat eserlerini meydana getiren eser sahipleri ile bu eserleri icra eden veya yorumlayan icracı sanatçıların, seslerin ilk tespitini yapan fonogram yapımcıları ile filmlerin ilk tespitini gerçekleştiren yapımcıların ve radyo-televizyon kuruluşlarının ürünleri üzerindeki manevi ve mali haklarını belirlemek, korumak, bu ürünlerden yararlanma şartlarını düzenlemek, öngörülen esas ve usullere aykırı yararlanma halinde yaptırımları tespit etmektir. Tarih ile numara arasındaki boşluklu tire kaynakta bu biçimdedir ve düzeltilmemiştir.

Tanımlar maddesi çeviribilimi için asıl belirleyici yerdir. Madde 1/B – (Ek: 21/2/2001 -4630/2 md.) Bu Kanunda geçen tanımlardan; diye açılır ve bentleri sıralar. Üst kategoriyi a) Eser: Sahibinin hususiyetini taşıyan ve ilim ve edebiyat, musiki, güzel sanatlar veya sinema eserleri olarak sayılan her nevi fikir ve sanat mahsullerini, biçiminde tanımlar. Alanın çekirdeği ise c) bendidir: c) İşlenme eser: Diğer bir eserden istifade suretiyle vücuda getirilip de bu esere nispetle müstakil olmayan ve işleyenin hususiyetini taşıyan fikir ve sanat mahsullerini, Aynı maddede d) Derleme eser: Özgün eser üzerindeki haklar saklı kalmak kaydıyla, ansiklopediler ve antolojiler gibi muhtevası seçme ve düzenlemelerden oluşan ve bir düşünce yaratıcılığı sonucu olan eseri, tanımı da bulunmaktadır; antoloji ve derleme çalışmalarının hukuki karşılığı budur. Maddenin b) bendi iki okumada b) Eser sahibi: Eseri meydana getiren (…) kişiyi, biçiminde gelmiştir; parantez içindeki işaret olduğu gibi bırakılmıştır ve orada ne bulunduğu ya da bulunmadığı hakkında hiçbir iddia kurulmamaktadır. Madde büyük harfli İfade eder. satırıyla kapanır ve bu yazım düzeltilmemiştir.

Çevirinin çalıştığı malzeme ikinci maddede adlandırılır. Madde 2 – İlim ve edebiyat eserleri şunlardır: cümlesinden sonra gelen 1 numaralı bent şöyledir: 1. (Değişik: 7/6/1995 - 4110/1 md.) Herhangi bir şekilde dil ve yazı ile ifade olunan eserler ve her biçim altında ifade edilen bilgisayar programları ve bir sonraki aşamada program sonucu doğurması koşuluyla bunların hazırlık tasarımları, Bu maddenin üstündeki başlık iki okumada I – İlim ve edebiyat eserleri: olarak gelmiştir.

Alanın adını doğrudan taşıyan yer altıncı maddedir ve iki okumada İşlenmeler ve Derlemeler kenar başlığını taşır. Madde şöyle açılır: Madde 6 – Diğer bir eserden istifade suretiyle vücuda getirilipte bu esere nispetle müstakil olmıyan ve aşağıda başlıcaları yazılı fikir ve sanat mahsulleri işlenmedir: Bent dizisinin birincisi tek sözcüktür: 1. Tercümeler; Yani çeviri, kanunun işlenme kategorisinin ilk örneği olarak sayılmaktadır. Dizinin devamı çeviribilim derslerinde tartışılan işlemleri sıralar: 2. Roman, hikaye, şiir ve tiyatro piyesi gibi eserlerden birinin bu sayılan nevilerden bir başkasına çevrilmesi; 3. Musiki, güzel sanatlar, ilim ve edebiyat eserlerinin filim haline sokulması veya filime alınmaya ve radyo ve televizyon ile yayıma müsait bir şekle sokulması; 7. Belli bir maksada göre ve hususi bir plan dahilinde seçme ve toplama eserler tertibi; 9. Başkasına ait bir eserin izah veya şerhi yahut kısaltılması. Maddenin kapanış fıkrası ise çevirmenin hukuki konumunu kurar: İstifade edilen eserin sahibinin haklarına zarar getirmemek şartıyla oluşturulan ve İşliyenin hususiyetini taşıyan işlenmeler, bu kanuna göre eser sayılır. Çeviri, kaynak metinden türemiş olmasına rağmen kendi başına eser sayılmakta ve bu eserliğin koşulu işleyenin hususiyeti olarak yazılmaktadır. Kaynaktaki getirilipte, olmıyan, filim, filime, dahilinde yazımları ile cümle ortasındaki büyük harfli İşliyenin biçimi üç okumada da aynı gelmiştir ve düzeltilmemiştir; aynı belgenin bir başka yerinde aynı ibarenin getirilip de ve olmayan biçiminde geçmesi de olduğu gibi bırakılmıştır.

Hak tarafı yirminci, yirmi birinci ve yirmi ikinci maddelerde yazılıdır. Madde 20 – (Değişik: 1/11/1983 - 2936/3 md.) Henüz alenileşmemiş bir eserden her ne şekil ve tarzda olursa olsun faydalanma hakkı münhasıran eser sahibine aittir. Alenileşmiş bir eserden eser sahibine münhasıran tanınan faydalanma hakkı, bu Kanunda mali hak olarak gösterilenlerden ibarettir. Mali haklar birbirine bağlı değildir. Bunlardan birinin tasarrufu ve kullanılması diğerine tesir etmez. Maddenin son fıkrası çevirmen açısından belirleyicidir: Bir işlenmenin sahibi, kendisine bu sıfatla tanınan mali hakları, işleme hususunun serbest olduğu haller dışında, asıl eser sahibinin müsaade ettiği nispette kullanabilir. Bu maddenin ikinci ve üçüncü fıkraları iki okumada mülga olarak işaretlenmiştir; yöntem gereği yalnızca mülga oldukları anılmakta, gövdelerinden hiçbir biçimde alıntı yapılmamaktadır. Maddenin üstündeki kenar başlığı için iki okuma birbiriyle ilgisi olmayan iki ayrı dize üretmiştir; ikisi de kullanılmamıştır ve o konumda ne basılı olduğuna dair hiçbir iddia kurulmamaktadır.

Yirmi birinci madde tek cümledir ve iki okumada a) İşleme hakkı: kenar başlığını taşır: Madde 21 – Bir eserden, onu işlemek suretiyle faydalanma hakkı munhasıran eser sahibine aittir. Buradaki munhasıran yazımı üç okumada da böyledir, aynı belgenin başka iki maddesi aynı sözcüğü münhasıran biçiminde vermektedir ve bu fark düzeltilmemiştir. Yirmi ikinci madde ise çevirinin dolaşıma girdiği fiili tanımlar ve iki okumada b) Çoğaltma hakkı: kenar başlığını taşır: Madde 22 – (Değişik: 7/6/1995 - 4110/8 md.) (Değişik: 21/2/2001 - 4630/13 md.) Bir eserin aslını veya kopyalarını, herhangi bir şekil veya yöntemle, tamamen veya kısmen, doğrudan veya dolaylı, geçici veya sürekli olarak çoğaltma hakkı münhasıran eser sahibine aittir. Bu üç madde birlikte okunduğunda çeviri sözleşmesinin, izin alma zorunluluğunun ve telif ilişkisinin hukuki tabanı görünür hâle gelir.

Örtüşmenin sınırı da aynı açıklıkla yazılmalıdır. Bu kanun bu programı kurmaz; bir yükseköğretim düzenlemesi değildir ve doğrulanan maddelerde hiçbir üniversite, fakülte, bölüm, program ya da diploma hükmü yoktur. Bu programın ders planını belirlemez: altıncı maddedeki işlenme türleri listesi bir hukuki tasniftir, bir müfredat değildir ve bir dersin adı ile bir bendin örtüşmesi o dersi kanunun belirlediği anlamına gelmez. Mezunun meslek tanımını da düzenlemez: doğrulanan maddelerde çevirmene unvan, yeterlik belgesi, sicil, yeminlilik, atanma koşulu ya da meslek icrası şartı getirilmemektedir; kanun işleyen ve bir işlenmenin sahibi diyerek fiili üreteni adlandırır, bir meslek grubunu değil. Çeviribilim, çevirmen, mütercim ve tercüman terimlerinin bu kanunda ayrıca tanımlanıp tanımlanmadığına dair hiçbir olumsuz iddia kurulmamaktadır; yalnızca bu oturumda çekilen maddeler kapsamında böyle bir tanımın iki okumada birebir teyit edilemediği söylenebilir. Kanunun güncel hâli, bugünkü uygulanışı, yürürlük durumu, ikincil mevzuatı ve değişiklik zincirinin bugünkü durumu hakkında bu rehber hiçbir hüküm vermez; bunlar için kaynak listesindeki resmi adresin esas alınması gerekir.

Bu başlıkta bilerek eksik bırakılanlar şunlardır. Doğrulama üç okumayla yapılmış, dördüncü okuma yapılmamıştır; bu nedenle tek okumada kalan kalemler çözülmeye çalışılmamıştır. Yöntemin kendi sınırı da eksik olarak sayılmalıdır: üç okuma aynı kısa zaman aralığında yapıldığı ve okuma aracı aynı adres için yanıtı yaklaşık on beş dakika önbelleğe aldığı için mutabakat okuma ve çıkarım hatasını eler, metne dönüştürme hatasını elemez; bu belgede aynı ibarenin iki farklı imlayla gelmesi, bir sözcükte eksik harf bulunması, cümle ortasında büyük harf görülmesi, künye satırlarındaki boşluk asimetrisi, bitişik yazılmış bir ibare ve bent sonlarındaki tutarsız noktalama tam olarak bu türdendir; hepsi üç okumada aynı geldiği için mutabakatla elenememiştir ve kaynakta böyle basılı oldukları iddia edilmemektedir. Kenar başlıklarının hiçbiri birinci okumadan gelmemiştir; başlıklar yalnızca ikinci ve üçüncü okumanın mutabakatıyla verilmiştir ve birinci okumanın sessizliği bir kapsam eksikliğidir, başlıkların yokluğu değildir. Yirminci maddenin kenar başlığı için iki okuma bambaşka iki dize verdiği için hiçbiri kullanılmamıştır. Yirminci maddenin ikinci ve üçüncü fıkraları mülga olarak anılmış, gövdelerinden alıntı yapılmamıştır; üçüncü okuma bu iki mülga işaretini hiç getirmemiştir ve bu da bir kapsam eksikliğidir. Tanımlar maddesinin b) bendindeki parantezli işaretin ne yerine geçtiği araştırılmamıştır; o işaret olmadan gelen varyant tek okumada kaldığı için kullanılmamıştır. Birinci okumanın ikinci madde açılışını kalın başlık dizesine dönüştürmesi biçimsel sayılmış, o satır biçimi alıntılanmamıştır. Okumaların eklediği başlık, kalınlaştırma ve ayırıcı çizgi işaretleri biçimsel ekleme sayılmış, kaynak metin sayılmamıştır. Dipnot gövdeleri hiçbir okumada gelmemiştir ve bu kanunda dipnot bulunup bulunmadığına dair olumsuz bir iddia kurulmamıştır. Bu oturumda maddelerin yalnızca bir bölümü istenmiştir; eser sahipliği, manevi haklar, süreler, sözleşmeler ve ceza hükümleri hiç istenmemiştir ve orada ne yazdığına dair hiçbir iddia kurulmamıştır. Ceza ve idari yaptırım maddeleri bilerek hiç istenmediği için para tutarı taşıdığı gerekçesiyle düşürülen bir madde oluşmamıştır; doğrulanan gövdelerin hiçbirinde lira, kuruş ya da idari para cezası miktarı geçmemektedir. Tertip 5 adresinden belge gelmediğinde hiçbir alternatif araç kullanılmamıştır; curl, wget, istek kütüphanesi, arşiv, önbellek ya da ayna denenmemiş, yalnızca aynı numaranın başka bir tertip adresi istenmiştir. Tertip 4 adresi hiç denenmemiştir ve o adres hakkında hiçbir iddia yoktur. Bu program için atanmış yedek kanun numarası hiç çekilmemiştir, çünkü birincil numara açılmış ve konu örtüşmesi tutmuştur; o numara hakkında bu rehberde hiçbir künye, ad ya da madde iddiası yoktur. Aynı doğrulama oturumunda bu eksenin ikinci bir kanun numarası da okunmuştur; o numara bu batch'te başka bir kaydın omurgasıdır, ona ait hiçbir gövde, künye ya da eksik kalemi bu kayda taşınmamıştır. Kaynaktaki hiçbir kısaltma açılmamış, yazım, büyük ve küçük harf kullanımı ile noktalama düzeltilmemiştir. Son olarak taban puan, başarı sıralaması, kontenjan, maaş, ücret ve işe girme oranı hiç toplanmamıştır.

Bu programın somut örnekleri için iki ayrı üniversitenin herkese açık biçimde yayımladığı iki lisans ders planı sayfası okundu. Buradaki planlar tek tek üniversitelerin yayımladığı planlardır ve programın ülke çapındaki ortak müfredatı değildir; başka üniversitelerin planları bunlardan belirgin biçimde ayrışabilir. Her iki sayfa da puan türü yayımlamamaktadır; bu kaydın puan türü değeri ÖSYM program tablosuna dayanmakta, bu sayfalara dayanmamaktadır. İki liste birleştirilmemiş, biri diğerinin doğrulaması olarak kullanılmamıştır.

Birinci kaynak Boğaziçi Üniversitesi bölüm sayfasıdır. Öğretim düzeyi bu sayfada yazılıdır ve üç okuma bunu doğrulamıştır; düzey yarıyıl sayısından çıkarılmamıştır. Program adı konusunda bir fark vardır ve düzeltilmemiştir: hedef ad sayfa başlığında Çeviribilimi biçiminde basılıyken, sayfa gövdesi Çeviribilim yazmaktadır. Bu ek farkı çözülmemiş, iki yazımdan biri doğru ilan edilmemiştir. Plan sekiz dönem üzerine kuruludur ve ders adları Türkçe yayımlanmıştır.

Birinci dönemde Modern Dünyanın Oluşumu I / Kültürel Karşılaşmalar I, Çeviri ve Çeviribilim'e Giriş I ve Çevirmenler İçin Etkili Konuşma ve Yazma satırları basılıdır. İkinci dönemde Modern Dünyanın Oluşumu II / Kültürel Karşılaşmalar II, Dile ve Dilbilime Giriş I, Çeviribilimde Akademik Makale Yazımı, Çevirmenler için Türkçe ve Çeviri ve Çeviribilime Giriş II yer alır. Birinci dönemdeki Çeviribilim'e yazımı ile ikinci dönemdeki Çeviribilime yazımı arasındaki kesme işareti farkı sayfada bu biçimdedir ve düzeltilmemiştir. Akademik makale yazımının daha ikinci dönemde gelmesi, programın çeviriyi baştan bir yazma ve araştırma pratiği olarak kurduğunu gösterir.

Üçüncü dönemde Edebi Metinlere Giriş I, Çevirmenler için Bilişim Teknolojileri ve Teknik Çeviri basılıdır. Dördüncü dönemde Edebi Metinlere Giriş II ve Sözlü Çeviriye Giriş yer alır. Edebiyat ile teknik çevirinin komşu dönemlerde durması, alanın iki ucunu erken tanıtır. Beşinci dönemde Türkiye Cumhuriyeti Tarihi I, Ardıl Çeviriye Giriş, Politika Bilimlerine Giriş ve Çeviri Kuramları basılıdır; kuramın sözlü çeviriyle aynı dönemde gelmesi dikkat çekicidir. Altıncı dönemde Türkiye Cumhuriyeti Tarihi II, Edebiyat Çevirisi, Çeviri Eleştirisi ve Seminer yer alır. Yedinci dönemde Çeviri ve Çeviribilimde Güncel Konular ile Çeviri Projesi Tasarımı, sekizinci dönemde Çeviri Projesi basılıdır; son iki dönem tasarımdan uygulamaya geçen bir proje hattı kurmaktadır.

İkinci kaynak Yeditepe Üniversitesi sayfasıdır. Öğretim düzeyi bu sayfada da yazılıdır ve iki okuma bunu doğrulamıştır. Hedef ad menü başlığında birebir basılıdır; sayfanın İngilizce adı ayrıca yayımlanmıştır ve Türkçeye çevrilmemiştir, iki ad tek biçime getirilmemiştir. Plan sekiz dönem üzerine kuruludur ve ders adları İngilizce yayımlanmıştır; bu adlar çevrilmemiş, kısaltılmamış ve yazımları düzeltilmemiştir.

Birinci dönemde Literary Genres I, Humanities, Introduction to Psychology I, Linguistics I ve Introduction to Translation I basılıdır. İkinci dönemde Economics, Turkish for Translators, Introduction to Translation II, Lexis for Translators ve Culture and Translation yer alır. Üçüncü dönemde Introduction to Interpreting, Translation of Social Sciences Texts ve Health Sciences Translation basılıdır. Dördüncü dönemde Practical Interpreting Studies, Translation of Media and Communication Texts, Translation of Texts on Economics and Management ve Computer-Aided Technical Translation yer alır. Beşinci dönemde History of Turkish Revolution I, Consecutive Interpreting, Translation Theory, Internship ve Literary Translation basılıdır; staj satırının plana adıyla girmiş olması bu kaynağın ayırt edici yanıdır. Altıncı dönemde History of Turkish Revolution II, Translation Criticism ve Legal Translation yer alır. Yedinci dönemde Approaches to Translation History, sekizinci dönemde Professional Standards and Ethics for Translators and Interpreters basılıdır. Son dönemde meslek standartları ve etik dersinin tek başına durması, programın mezuniyet eşiğine bir sorumluluk dersi koyduğunu gösterir.

Bu başlıkta bilerek eksik bırakılanlar şunlardır. Boğaziçi kaynağı üç ayrı okumayla, Yeditepe kaynağı iki ayrı okumayla okunmuştur. Boğaziçi kaynağında beklenen sekiz dönemin sekizi de okunmuş, sayfadan alınan satırlardan yirmi dört ders adı toplanmış ve yirmi beş yer tutucu satır ders adı sayımından düşürülmüştür; seçmeli havuzlar doldurulmamış, sayfada basılı olmayan hiçbir ad eklenmemiştir. Yedinci ve sekizinci dönemde Bölüm Seçmelisi satırı sayfada ikişer kez basılıdır ve tekilleştirilmemiştir; bir okumanın bu satırları tek satırda özetlemesi ile öteki okumanın iki ayrı satır olarak dökmesi arasındaki fark çözülmemiş, hiçbir okuma yanlış ilan edilmemiştir. Dördüncü dönemdeki bir seçmeli satırının bir okumada yıldız işaretiyle, öteki okumada yıldızsız gelmesi de düzeltilmemiştir. Boğaziçi kaynağında öğretim düzeyi sayfada yazılıdır, çıkarım değildir. Üniversite adı bu sayfada yayımlanmıştır ve alan adından çıkarım değildir, ancak yalnızca alt bilgi alanında basılı olduğu bildirilmiştir; bu nedenle ara durum olarak işaretlenmekte ve ana başlıkta yayımlı gibi sunulmamaktadır. Fakülte adı yalnızca tek okumada geçtiği için doğrulanmamış sayılmış ve bu rehbere alınmamıştır. Bir okumanın hedef adın sayfa gövdesinde de geçtiği yönündeki iddiası delilsiz kaldığı için kullanılmamış, başka bir okumanın gövdede geçmediği yönündeki tespiti de yanlış ilan edilmemiştir. Yeditepe kaynağında beklenen sekiz dönemin sekizi de okunmuş, yirmi yedi ders adı toplanmış ve yirmi dört yer tutucu satır düşürülmüştür; havuzlar doldurulmamış, yer tutucu satırların sayfada basılı numaralandırması ve sırası düzeltilmemiştir. Bu kaynağın en önemli eksiği şudur: ders adı dökümünü yalnızca ikinci okuma yapmıştır, birinci okuma dönem başlıklarının varlığını doğrulamış ama satırları dökmemiştir; bu nedenle satır düzeyinde iki okuma karşılaştırması yapılamamıştır ve yukarıdaki liste iki okumada doğrulanmış gibi sunulmamaktadır. Dönem sayısının sekiz olduğu iki okumada uyuşmuştur. Yeditepe kaynağında öğretim düzeyi sayfada yazılıdır, çıkarım değildir; üniversite adı sayfada yayımlanmıştır, ancak iki okuma adın hangi biçimde basıldığında ayrışmıştır ve bu fark çözülmemiştir. Her iki sayfada da kredi, iş yükü ve ders kodu bilgileri bu rehbere hiçbir biçimde alınmamıştır. Her iki sayfa da puan türü yayımlamamaktadır ve bu kaydın puan türü değeri bu sayfalara dayandırılmamıştır; sayfalar taban puan ve kontenjan da yayımlamamaktadır. İki kaynak birbirinden bağımsız raporlanmış, dönem başlıklarının yazımı ve blok satır sayıları farklı olduğu için listeler birleştirilmemiştir. Başka hiçbir üniversitenin bu programa ait yayımlanmış bir planının bulunmadığı yönünde hiçbir iddia kurulmamaktadır.