Çevre Mühendisliği

Çevre mühendisliği, bir tesisin, bir kentin ya da bir bölgenin ürettiği kirliliği ölçen, önleyen ve arıtan sistemleri kuran mühendislik dalıdır. Su, atıksu, hava, katı atık ve toprak; bu beş başlık mesleğin çalışma alanını oluşturur.

Program dört yıllıktır ve iki temel üzerine oturur. Birincisi kimya ve biyolojidir: kirliliğin ne olduğunu anlamak için suyun, havanın ve atığın içindeki maddeleri tanımak gerekir. İkincisi mühendislik hesabıdır: akışkanlar mekaniği, hidrolik, termodinamik ve proses tasarımı olmadan arıtma tesisi projelendirilemez. Bu ikisi birleşince ortaya "kirliliği önce ölç, sonra hesapla, sonra arıtacak tesisi tasarla" diye özetlenebilecek bir meslek çıkar.

Bölümün gündelik işi somut nesnelerle ilgilidir: bir içme suyu arıtma tesisi, bir atıksu arıtma tesisi, bir baca gazı arıtma ünitesi, bir düzenli depolama sahası, bir geri kazanım hattı. Bunların hepsi tasarlanır, boyutlandırılır, işletilir ve izlenir.

Mesleğin ikinci yüzü ise izleme ve mevzuat tarafıdır. Bir tesisin yasal sınırların içinde kalıp kalmadığı ölçülür, raporlanır ve gerekiyorsa düzeltilir. Bu yüzden çevre mühendisi hem laboratuvarda hem sahada hem de masa başında çalışır.

Bu iki bölüm aynı temel dersleri paylaşır ve tercih listelerinde sık sık yan yana gelir. Fark, hedefte yatar.

[Kimya mühendisliği](/bolum/kimya-muhendisligi) bir ürünü üretmek için kurulan prosesi tasarlar: hammadde girer, istenen ürün çıkar, verim ve maliyet optimize edilir. Odak üretimdir.

Çevre mühendisliği ise o prosesin geride bıraktığı şeyle ilgilenir: atıksu, baca gazı, katı atık, çamur. Odak üretim değil, üretimin yan çıktısını zararsız hâle getirmek ve mümkünse baştan azaltmaktır. Aynı reaktör bilgisi kullanılır, ama amaç farklıdır.

Buna karşılık bölümün su getirme, kanalizasyon ve altyapı tarafı [inşaat mühendisliği](/bolum/insaat-muhendisligi) ile örtüşür; arıtma tesislerinin ekipman ve pompa tarafı [makine mühendisliği](/bolum/makine-muhendisligi) ile temas eder. Kirliliğin kimyasal analizini merkeze almak isteyenler [kimya](/bolum/kimya), biyolojik arıtmanın mikrobiyoloji tarafını merkeze almak isteyenler [biyoloji](/bolum/biyoloji) rehberine bakabilir. Tesis içi risk ve mevzuat tarafına ilgi duyanlar için [iş sağlığı ve güvenliği](/bolum/is-sagligi-ve-guvenligi), arazi kullanımı ve planlama tarafı için [şehir ve bölge planlama](/bolum/sehir-ve-bolge-planlama) rehberi ilgili olabilir.

Müfredat üniversiteden üniversiteye değişir. Aşağıdaki liste Bursa Uludağ Üniversitesi Çevre Mühendisliği Bölümünün bilgi paketinden derlenmiştir ve yalnızca fikir vermek içindir; kesin ders listesi için tercih edilen üniversitenin kendi bilgi paketi okunmalıdır.

Bu programın bir bölümü İngilizce adlı derslerden oluşmaktadır. Bu rehber, adı Türkçe olmayan dersleri Türkçeye çevirerek listelemeyecektir; çünkü çeviri, o üniversitenin kataloğunda bulunmayan bir ders adı üretmek anlamına gelir. Aşağıda yalnızca kataloğda Türkçe adıyla yer alan dersler sayılmıştır.

Birinci yıl temel bilim ve giriş yılıdır: Çevre Mühendisliğine Giriş, Genel Kimya, Teknik Resim, Bilgisayar Programlamaya Giriş ve Bilgisayar Destekli Teknik Resim bu yılın dersleri arasındadır.

İkinci yıl mühendislik temelinin kurulduğu yıldır. Statik, Akışkanlar Mekaniği, Çevre Mikrobiyolojisi, Olasılık ve İstatistik, Diferansiyel Denklemler, Malzeme Bilimi ve İş Sağlığı ve Güvenliği bu aşamada okutulur. Çevre Kimyası dersi bu yılda devam eder.

Üçüncü yıl mesleğin çekirdek derslerinin geldiği yıldır. Hidrolik, Termodinamik, Biyokimyasal Prosesler, Su Kirliliği ve Kontrolü, Su Getirme ve Kanalizasyon, Hava Kirliliği, İçme Sularının Arıtılması ve Katı Atık Yönetimi bu yılın omurgasını oluşturur. Görüldüğü gibi kanunun ikinci maddesindeki alıcı ortam tanımı burada ders başlıklarına dönüşür: hava, su ve toprak ayrı ayrı çalışılır.

Dördüncü yıl tasarım ve uygulama yılıdır. Atıksu Arıtma Tesislerinin Tasarımı, Çevresel Modelleme, Çevre Hukuku ve Mevzuatı, Çevre Mühendisliği Projesi, Bitirme Projesi Hazırlık Dersi, Bitirme Projesi ve Seminer bu aşamadadır. Çevre Hukuku ve Mevzuatı dersi, bu rehberin ikinci başlığında alıntılanan kanun metinlerinin sistematik olarak okutulduğu derstir.

Staj müfredatın ayrı ve zorunlu bir parçasıdır. Arıtma tesisi, sanayi tesisi ya da belediye birimi gibi ortamlarda yapılan staj, mezuniyet sonrası iş başvurularında ilk sorulan şeydir.

Sanayi tesisleri mezunların en yaygın çalışma alanıdır. Kanunun üçüncü maddesindeki kirleten öder ilkesi ve ikinci maddesindeki çevre yönetim birimi tanımı, tesislerin bünyesinde çevre mühendisi bulundurmasının hukuki zeminini oluşturur. Bu görevde tesisin atıksu, emisyon ve atık yönetimi izlenir, ölçümler yaptırılır ve raporlanır.

Çevre danışmanlık firmaları ikinci alandır. Bu firmalar birden çok tesise dışarıdan çevre yönetimi hizmeti verir; çevresel etki değerlendirmesi süreçlerini yürütür, izin ve lisans başvurularını hazırlar.

Arıtma tesisi tasarımı, kurulumu ve işletmesi üçüncü alandır. İçme suyu arıtma tesisleri, atıksu arıtma tesisleri ve endüstriyel arıtma sistemleri hem proje hem işletme tarafında mühendis ister. Su ve kanalizasyon idareleri de bu alanın büyük işverenlerindendir.

Kamu dördüncü alandır. Çevre, şehircilik ve iklim değişikliği alanındaki bakanlık birimleri ve il müdürlükleri, belediyelerin çevre koruma ve kontrol müdürlükleri, il özel idareleri ve organize sanayi bölgesi yönetimleri mezun istihdam eder. Bu kadrolara giriş merkezi sınav ve atama usullerine tabidir; bu rehber kadro sayısı ya da atama koşulları hakkında rakam vermeyecektir.

Beşinci alan katı atık ve geri kazanım tarafıdır. Düzenli depolama sahaları, geri kazanım tesisleri, arıtma çamuru yönetimi ve sıfır atık uygulamaları bu başlığın içindedir; kanunun üçüncü maddesindeki sekizinci bent bu alanı doğrudan işaret eder.

Akademi ve laboratuvar hizmetleri altıncı alandır. Akredite çevre analiz laboratuvarları, numune alma ve ölçüm kuruluşları da mezunların çalıştığı yerlerdir.

Bu rehber hiçbir kariyer yolu için maaş, kadro sayısı ya da işe yerleşme oranı vermemektedir. Bu tür rakamlar kaynağı doğrulanmadan yazıldığında öğrenciyi yanıltır.

Çevre mühendisliği, kimya ve biyolojiyi mühendislik hesabıyla birlikte kullanmaktan hoşlanan öğrenci için doğru bir bölümdür. Bir arıtma tesisinin nasıl boyutlandırıldığını merak etmek, bir suyun içindeki maddeleri anlamaya istekli olmak bu bölümün temel motivasyonudur.

Laboratuvar çalışmasından kaçmamak ikinci koşuldur. Numune alma, analiz ve ölçüm bu mesleğin gündelik parçasıdır. Aynı şekilde saha çalışması da işin içindedir: tesis gezmek, baca ölçümü izlemek, arıtma ünitesini yerinde görmek gerekir.

Mevzuat okumaya tahammül üçüncü koşuldur. Bu meslekte teknik doğru tek başına yetmez; yapılan işin hangi yönetmeliğin hangi sınır değerine karşılık geldiği bilinmelidir. Metin okumaktan sıkılan bir öğrenci bu tarafta zorlanır.

Dördüncü olarak, bu bölümü tercih edecek öğrencinin gerçekçi bir beklenti kurması gerekir. Çevre mühendisliği, çoğu zaman doğa korumacılığı ile karıştırılır. Meslek doğayı sevmekle ilgilidir ama günlük işi hesap, ölçüm, rapor ve tesis tasarımıdır. Bu ayrımı baştan bilmek, hayal kırıklığını önler.

Buna karşılık yalnızca sahada doğa gözlemi yapmak isteyen ya da hesap ve laboratuvar istemeyen bir öğrenci için bu bölüm doğru adres değildir.

Birinci not: Çevre mühendisliği programları ÖSYM tercih kılavuzunda Tablo-4 içinde yer alan lisans programlarıdır ve sayısal puan türüyle öğrenci alır. Program adının tam yazımı, öğretim dili ve öğretim süresi kılavuzdan kontrol edilmelidir.

İkinci not: Program adları bu alanda karışabilir. Çevre mühendisliği ile çevre sağlığı, çevre koruma ve kontrol ya da çevre teknolojisi programları ayrı programlardır; bunların bir kısmı önlisans düzeyindedir ve mezuniyet unvanları farklıdır. Tercih yapılırken programın tam adı ve öğretim düzeyi mutlaka okunmalıdır.

Üçüncü not: Öğretim dili bu bölümde belirleyicidir. Bazı programlar İngilizce ya da kısmen İngilizce yürütülür ve hazırlık sınıfı devreye girer. Bu bilgi kılavuzda yazılıdır.

Dördüncü not: Bu bölümde laboratuvar altyapısı ve pilot ölçekli deney düzenekleri eğitimin kalitesini doğrudan etkiler. Bölümün internet sayfasından laboratuvar imkânları, öğretim üyesi sayısı ve staj anlaşmaları incelenmelidir.

Beşinci not: Bu rehber bölümün ne olduğunu anlatır; hangi üniversiteye hangi puanla girileceğini anlatmaz. Taban puan, başarı sıralaması ve kontenjan her yıl değişir ve tek geçerli kaynağı ÖSYM tercih kılavuzu ile YÖK Atlas'tır. Bu sayfada bilerek puan, sıralama ya da maaş rakamı verilmiyor: eksik bilgi, yanlış bilgiden iyidir.