Dil ve Konuşma Terapisi

Dil ve konuşma terapisi, insanın iletişim kurma yeteneğini bozan durumların değerlendirilmesini ve rehabilitasyonunu öğreten dört yıllık bir lisans programıdır. Alanın konusu tek bir başlıkta toplanmaz; ses üretimi, konuşma seslerinin doğru çıkarılması, akıcılık, dilin kazanılması ve kullanılması, okuma ve yazmaya geçiş ile yutma işlevi bu alanın kapsamındadır.

Programın öğrettiği iş üç aşamalıdır. Birincisi değerlendirmedir: kişinin ses, konuşma, dil ve yutma işlevlerinin standart araç ve yöntemlerle ölçülmesi, bozukluğun türünün ve derecesinin belirlenmesi. İkincisi planlamadır: hangi terapi yaklaşımının, hangi sıklıkta ve hangi hedeflerle uygulanacağının belirlenmesi. Üçüncüsü uygulamadır: terapinin yürütülmesi, ailenin sürece katılması ve sonucun izlenmesi.

Bu bölüm bir sağlık programıdır ve tıp temelli derslerle başlar. Anatomi, fizyoloji, nöroanatomi ve nörofizyoloji, kulak burun boğaz hastalıkları ve odyolojinin esasları bu programın ilk yarıyıllarına yerleşir. Bunun nedeni açıktır: konuşma ve yutma, sinir sistemi ile kas ve solunum sisteminin birlikte çalıştığı işlevlerdir ve bozukluğun kaynağını anlamadan terapi planlanamaz.

Alanın ikinci ayağı dilbilimdir. Fonetik, klinik fonoloji, klinik dilbilim ve dil edinimi dersleri, konuşmanın sesbilimsel ve dilbilgisel yapısını çözümlemeyi öğretir. Üçüncü ayak psikoloji ve gelişim bilgisidir; çocuğun dil gelişiminin normal seyrini bilmeyen bir kişi sapmayı da tanıyamaz.

Programa ÖSYM'de sayısal puan türüyle öğrenci alınır ve öğretim düzeyi dört yıllık lisanstır. Şimdi bu alanın en belirleyici özelliğine, mesleğin kanundaki tanımına geçiyoruz; çünkü bu bölüm, adı doğrudan kanunda sayılan sınırlı sayıdaki bölümden biridir.

Bu iki alan aynı bilim çevresini paylaşır ve aynı hastayı sık sık birlikte görür; buna karşılık kanunda ayrı bentlerde, ayrı tanımlarla sayılmışlardır.

Odyolog, 1219 sayılı Kanunun ek onüçüncü maddesinde dil ve konuşma terapistinden ayrı bir bentte tanımlanır ve alanı işitmedir: işitme işlevinin ölçülmesi ve işitme kaybının ele alınması. Dil ve konuşma terapisi ise iletişimin üretim tarafındadır: ses, konuşma, dil ve yutma. İki alan kesişir, çünkü işitmeyen bir çocuğun konuşma gelişimi de etkilenir; ama ölçtükleri işlev ve kullandıkları yöntem farklıdır. Ön lisans düzeyinde bu ayrım daha da nettir: [odyometri](/bolum/odyometri) programı iki yıllık bir tekniker programıdır ve işitme ölçümünün teknik uygulamasına odaklanır; bu rehber iki düzey arasında bir denklik iddia etmiyor.

[Fizyoterapi ve rehabilitasyon](/bolum/fizyoterapi-ve-rehabilitasyon) programı hareket ve kas iskelet sistemi işlevlerinin rehabilitasyonunu çalışır. İki meslek de kanunda sağlık meslek mensubu olarak sayılır ve ikisi de hekim teşhisiyle çizilmiş bir çerçevede çalışır; ele aldıkları işlev ise farklıdır.

[Özel eğitim öğretmenliği](/bolum/ozel-egitim-ogretmenligi) programı bir eğitim programıdır ve mezunu öğretmendir; özel gereksinimli öğrencinin eğitim programını yürütür. Dil ve konuşma terapisi ise bir sağlık programıdır ve mezunu sağlık meslek mensubudur. İki meslek aynı çocuk için aynı okulda çalışabilir; ama biri eğitim, diğeri sağlık mevzuatına tabidir. Yukarıda aktarılan yönetmelik, terapistin bireyselleştirilmiş eğitim programlarında görev aldığını sayar; bu, iki mesleğin nerede buluştuğunu gösterir.

[Çocuk gelişimi](/bolum/cocuk-gelisimi) programı çocuğun bütünsel gelişimini izlemeyi ve destekleme programları hazırlamayı çalışır; dil gelişimi bu bütünün bir parçasıdır, dil ve konuşma terapisinin ise ana konusudur. [Psikoloji](/bolum/psikoloji) programı davranış ve zihinsel süreçleri inceler; iki alan gelişim psikolojisi üzerinden komşudur, ancak psikoloji lisansı kendi başına dil ve konuşma terapisti unvanı vermez. Yukarıda aktarılan bent, başka bir lisans eğitiminin üzerine bu alanda yüksek lisans veya doktora yapmayı ikinci bir yol olarak sayar; bu yolun ayrıntısı ilgili yükseköğretim programlarının kendi başvuru koşullarında yer alır ve bu rehberde yazılmadı.

Ders planı üniversiteden üniversiteye değişir. Aşağıdaki plan Nişantaşı Üniversitesi Sağlık Bilimleri Fakültesi Dil ve Konuşma Terapisi lisans programına aittir ve sekiz yarıyıl üzerinden kuruludur. Kaynak sayfa her dersi zorunlu ya da seçmeli olarak işaretlediği için aşağıda yalnızca zorunlu dersler verilmiştir; seçmeli ders adları bilerek yazılmadı. Kaynak planda altıncı ve yedinci yarıyıllarda açılımı verilmemiş bir ders kısaltması yer almaktadır; bu iki ders, ne olduğu doğrulanamadığı için aşağıdaki listeye alınmadı. Ayrıca kaynak sayfada bir ders adında noktasız harf kullanımından doğan bir yazım hatası bulunmaktadır; burada doğru yazımıyla aktarıldı.

Birinci yarıyıl tıp ve dilbilim temelini birlikte kurar: Genel Fizyoloji, Anatomi, Dil ve Konuşma Terapisine Giriş ve Meslek Etiği, Dilbilimin Genel Kavramları ve Dil Edinimi, Ses Fiziği ve Akustik, Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi I ve İngilizce I. Meslek etiğinin ilk yarıyıla konması dikkat çekicidir; öğrenci alanın yetki sınırını en baştan görür.

İkinci yarıyıl sinir sistemi ve akustik tarafını derinleştirir: Fonetik, Dil ve Konuşmanın Nöroanatomisi ve Nörofizyolojisi, Konuşma Bilimi: İşitme ve Konuşmanın Akustiği ve Algılama, Çocuk Sağlığı ve Nörolojisi, Odyolojinin Esasları, Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi II ve İngilizce II. Odyolojinin esaslarının zorunlu ders olarak yer alması, yukarıda anlatılan iki alanın klinikte ne kadar yakın çalıştığının göstergesidir.

Üçüncü yarıyıl klinik dilbilime ve gelişime geçer: Klinik Dilbilim, Klinik Fonoloji, Kognitif Nörobilim, Gelişim Psikolojisine Giriş, Kulak, Burun, Boğaz Hastalıkları ve Ağız, Yüz Anomalileri ile Türk Dili I.

Dördüncü yarıyıl bozukluk temelli terapinin başladığı yarıyıldır: Klinik Değerlendirme Araç ve Yöntemleri, Çocukluk Çağı Dil Bozukluklarında Değerlendirme ve Terapi, Akıcılık Bozukluklarında Değerlendirme ve Terapi, Konuşma Sesi Bozukluklarında Değerlendirme ve Terapi, Ses Bozukluklarında Değerlendirme ve Terapi, Bilimsel Araştırma Yöntemleri ve Türk Dili II. Bu yarıyılın yapısı alanın klinik mantığını gösterir: her bozukluk türü için ayrı bir değerlendirme ve terapi dersi vardır.

Beşinci yarıyıl mesleki uygulamayı başlatır: Dil ve Konuşma Terapisinde Mesleki Uygulama I, Yutma ve Beslenme Bozukluklarında Değerlendirme ve Terapi ile Motor Konuşma Bozukluklarında Değerlendirme ve Terapi. Yutma bozukluklarının burada yer alması, yukarıda aktarılan kanuni tanımın kapsamıyla birebir örtüşür.

Altıncı yarıyıl alternatif iletişim ve karmaşık olguları getirir: Dil ve Konuşma Terapisinde Mesleki Uygulama II, Alternatif ve Destekleyici İletişim Sistemleri, Dil ve Konuşma Terapisinde Materyal Geliştirme, Raporlama ve Danışmanlık ile Dudak Damak Yarıklığı ve Baş-Yüz Anomalilerinde Dil ve Konuşma Terapisi. Alternatif ve destekleyici iletişim sistemleri dersi, yukarıda aktarılan yönetmelikte sayılan iletişim panoları ve konuşma aparatlarına ilişkin görevin ders karşılığıdır.

Yedinci yarıyıl klinik uygulamaya döner: Dil ve Konuşma Terapisinde Klinik Uygulama ve Seminer I.

Sekizinci yarıyıl bu uygulamayı tamamlar: Dil ve Konuşma Terapisinde Klinik Uygulama ve Seminer II.

Son iki yarıyılda zorunlu ders sayısının azalıp klinik uygulamanın öne çıkması bu bölümün karakteristiğidir. Bu, okul seçerken uygulama altyapısının, yani üniversitenin kendi dil ve konuşma terapisi biriminin, iş birliği yaptığı hastanelerin ve özel eğitim kurumlarının, ders planından daha belirleyici olabileceği anlamına gelir.

Mezunların çalıştığı yerler üniversite hastanelerinin ve eğitim araştırma hastanelerinin ilgili birimleri, kulak burun boğaz ve nöroloji kliniklerinin yanında yürütülen terapi üniteleri, fizik tedavi ve rehabilitasyon merkezleri, özel eğitim ve rehabilitasyon merkezleri, işitme ve konuşma merkezleri, özel poliklinikler, kreş ve anaokullarının destek birimleri ile üniversitelerin akademik kadrolarıdır.

Bu alanda çalışmanın hukuki dayanağı yukarıda aktarılan kanuni tanımdır. Unvan lisans eğitimine bağlı olduğu için mezun, unvanı kanunda adıyla sayılan bir sağlık meslek mensubu olarak çalışır. Bu, alanın en somut avantajıdır; buna karşılık aynı tanım, çalışma alanının hekim teşhisi ve yönlendirmesiyle çerçevelendiğini de belirler.

Bu rehberde çalışma izni, tescil, kadro ve atama usulleri yazılmadı. Bu konular sağlık mevzuatının ayrı düzenlemelerinde yer alır ve bu rehber hazırlanırken o düzenlemelerin tam metinleri doğrulanamadı. Doğrulanmamış bir usul yazmak yerine burada boş bırakıldı.

Akademik yol bu alanda güçlüdür. Yukarıda aktarılan bendin ikinci yolu, başka bir lisans eğitiminin üzerine bu alanda yüksek lisans ya da doktora yapmayı unvan kazanma yolu olarak sayar; bu da alanda lisansüstü eğitimin yalnızca akademik değil, mesleki bir işlevi de olduğunu gösterir.

Bu rehberde bilerek hiçbir maaş rakamı yok. Kazanç kurumun türüne, çalışma biçimine ve deneyime göre çok geniş bir aralıkta değişiyor; buraya bir sayı yazmak yanlış beklenti üretirdi.

Bu bölümü, sabırlı ilerlemeden tatmin olabilen öğrenciler için düşünmek doğru olur. Terapi hızlı sonuç veren bir iş değildir; bir çocuğun tek bir sesi doğru çıkarabilmesi haftalar sürebilir. Küçük kazanımları anlamlı bulan bir kişi bu meslekte uzun süre kalabilir.

İkinci belirleyici özellik dile karşı duyarlılıktır. Bu alan sesin, hecenin ve dilbilgisi yapısının ayrıntısıyla uğraşır. Fonetik ve fonoloji derslerinden keyif alacak bir kulak burada avantajlıdır.

Üçüncü özellik tıp temelli derslere yatkınlıktır. Anatomi, fizyoloji ve nörobilim bu programın zorunlu çekirdeğindedir. Bu derslerden çekinen bir öğrenci için bölüm beklediğinden ağır gelir.

Dördüncü özellik insan ilişkisinde dayanıklılıktır. Terapi çoğu zaman aileyle birlikte yürütülür; beklentiyi yönetmek, ilerleme yavaşken umudu korumak ve gerçekçi olanı anlatmak işin parçasıdır.

Beşinci nokta yetki sınırıyla barışık olmaktır. Yukarıda aktarılan kanuni tanım, rehabilitasyonun konusunu hekim teşhisiyle çerçeveler. Bu sınırı bir eksiklik olarak değil, ekip çalışmasının tanımı olarak okuyabilen bir kişi bu meslekte rahat çalışır.

İşitme tarafına ilgi duyanların [odyometri](/bolum/odyometri), hareket rehabilitasyonuna yakın duranların [fizyoterapi ve rehabilitasyon](/bolum/fizyoterapi-ve-rehabilitasyon), okul ortamında çalışmayı isteyenlerin [özel eğitim öğretmenliği](/bolum/ozel-egitim-ogretmenligi), çocuğun bütünsel gelişimine ilgi duyanların [çocuk gelişimi](/bolum/cocuk-gelisimi), davranış ve zihinsel süreçlere yönelenlerin ise [psikoloji](/bolum/psikoloji) programına ayrıca bakması yerinde olur.

Birinci not: bu rehberde hiçbir taban puan, başarı sıralaması ya da kontenjan sayısı yok. Bu üç veri her yıl değişir ve tek geçerli kaynağı ÖSYM tercih kılavuzu ile YÖK Atlas'tır.

İkinci not: bu program dört yıllık lisans düzeyindedir ve sayısal puan türüyle öğrenci alır. Tercih listesine kod yazarken programın Tablo-4'te, yani lisans tablosunda yer aldığını kılavuzdan doğrulayın. Sağlık alanındaki iki yıllık ön lisans programları farklı tabloda yer alır ve farklı unvanlara götürür.

Üçüncü not: unvan tarafını doğru anlayın. 1219 sayılı Kanunun ek onüçüncü maddesi dil ve konuşma terapistini adıyla sayar ve unvanı bu alandaki lisans eğitimine ya da başka bir lisans üzerine bu alanda yapılan lisansüstü eğitime bağlar. Aynı madde, rehabilitasyonun ilgili uzman tabip tarafından teşhisi konulmuş bozukluklar üzerinde yürütüldüğünü belirtir; bu bölüm teşhis yetkisi vermez.

Dördüncü not: klinik uygulama altyapısına bakın. Bu bölümde son yarıyıllar büyük ölçüde klinik uygulamaya ayrılır. Üniversitenin kendi terapi biriminin bulunup bulunmadığını, hangi hastane ve rehabilitasyon merkezleriyle iş birliği yaptığını ve öğrenci başına düşen uygulama olanağını ilgili fakültenin sayfasından araştırmanız gerekir.

Beşinci not: Bu rehber bölümün ne olduğunu anlatır; hangi üniversiteye hangi puanla girileceğini anlatmaz. Taban puan, başarı sıralaması ve kontenjan her yıl değişir ve tek geçerli kaynağı ÖSYM tercih kılavuzu ile YÖK Atlas'tır. Bu sayfada bilerek puan, sıralama ya da maaş rakamı verilmiyor: eksik bilgi, yanlış bilgiden iyidir.