Endüstriyel Tasarım

Endüstriyel Tasarım, seri üretilecek bir ürünün nasıl olacağına karar vermeyi öğreten dört yıllık bir lisans programıdır. Buradaki anahtar sözcük "seri"dir: tek parça bir sanat nesnesi değil, binlerce kez aynı biçimde üretilecek, bir fabrikanın kalıbına girecek, bir rafta duracak ve bir kullanıcının elinde çalışacak bir ürün tasarlanır.

Bu yüzden programın çıktısı bir çizim değil, üretilebilir bir karar setidir. Bir tutamağın kalınlığı, bir düğmenin konumu, bir kapağın açılma açısı, bir malzemenin dokusu, bir parçanın kalıptan çıkabilirliği, bir ürünün taşınabilir hacmi. Bu kararların hepsi hem estetik hem teknik hem ticari sonuç üretir.

Program bu nedenle üç ayrı bilgi alanının kesişiminde durur. Birincisi biçim tarafıdır: temel tasarım, oran, malzeme algısı, görselleştirme, tasarım tarihi. İkincisi teknik taraftır: malzeme ve üretim yöntemleri, teknik çizim, yapısal tasarım, bilgisayar destekli tasarım ve üretim, ergonomi. Üçüncüsü ise kullanıcı ve pazar tarafıdır: kullanıcı araştırmaları, pazarlama, fikri mülkiyet.

Programın ÖSYM'deki açılış biçimi Sayısal puan türüyle öğrenci alan dört yıllık lisans programıdır. Kontenjan yapısı bakımından dikkat edilmesi gereken bir nokta var: bu program adı hem köklü devlet üniversitelerinde hem de vakıf üniversitelerinde açılıyor ve vakıf tarafındaki kayıtlar burslu, kısmi indirimli ve ücretli varyantlar hâlinde çeşitleniyor. Ayrıca bir bölümü tamamen İngilizce yürütülen programlar olarak açılıyor. Hangi programın hangi öğretim diliyle ve hangi ücret koşuluyla açıldığını ilgili yılın ÖSYM tercih kılavuzundan doğrulamanız gerekir.

Adların benzerliği yüzünden bu iki program tercih listelerinde neredeyse her yıl karıştırılıyor; oysa ikisi birbirinden çok farklı sorular sorar.

Endüstriyel Tasarım ürünün ne olacağına karar verir. Sorusu şudur: bu nesne neye benzeyecek, nasıl tutulacak, hangi malzemeden olacak, kullanıcı onu ilk gördüğünde ne anlayacak?

[Endüstri mühendisliği](/bolum/endustri-muhendisligi) ise o ürünün nasıl üretileceğine ve sistemin nasıl daha verimli çalışacağına karar verir. Sorusu şudur: bu üretim hattı kaç istasyondan kurulmalı, stok nasıl yönetilmeli, darboğaz nerede, maliyet nasıl düşer?

İkisi aynı fabrikada çalışır ama biri nesneyi, diğeri süreci tasarlar. Ders planları da buna göre ayrışır: birinde stüdyo dersleri ve maket atölyesi, diğerinde yöneylem araştırması ve olasılık ağırlıktadır.

Adı benzeyen üçüncü bir program da vardır: Endüstriyel Tasarım Mühendisliği. Bu ayrı bir mühendislik programıdır ve mühendislik diploması verir; endüstriyel tasarım programından hem müfredat hem unvan bakımından farklıdır. Bu iki adı tercih listesinde karıştırmamak için program kodunu kılavuzdan tek tek doğrulamak gerekir.

Yakın tasarım programlarıyla arasındaki fark da net çizilmelidir. [Grafik tasarım](/bolum/grafik-tasarimi) ve [görsel iletişim tasarımı](/bolum/gorsel-iletisim-tasarimi) iki boyutlu iletişim üretir; [iç mimarlık](/bolum/ic-mimarlik) ve [iç mekân tasarımı](/bolum/ic-mekan-tasarimi) mekânı kurar; [moda tasarımı](/bolum/moda-tasarimi) giysiyi tasarlar. Endüstriyel tasarım ise elle tutulur, seri üretilebilir nesneyi tasarlar. Üretim tarafına daha yakın durmak istiyorsanız [makine mühendisliği](/bolum/makine-muhendisligi) tarafı da değerlendirilmelidir.

Ders planı üniversiteden üniversiteye ciddi biçimde değişir ve bu programda fark diğer birçok bölümden daha büyüktür. Bu yüzden aşağıda iki ayrı plan bilinçli olarak karşılaştırılıyor.

Birinci plan İstanbul Üniversitesi'nin Endüstriyel Tasarım lisans programına ait. Birinci yarıyıl programın dilini kurar: Endüstriyel Tasarıma Giriş, Görsel Temsil ve İletişim I, Güzel Sanatlar, Meslek Dili I, Teknik Çalışmalar I, Temel Tasarım ve Türk Dili I. İkinci yarıyıl ilk stüdyo dersini devreye sokar: Araştırma Stüdyosu I, Endüstriyel Tasarım I, Görsel Temsil ve İletişim II, Meslek Dili II, Sanat ve Tasarım Tarihi, Teknik Çalışmalar II ve Türk Dili II. Üçüncü yarıyıl dijital araçları ve malzemeyi ekler: Bilgisayar Destekli Tasarım, Endüstriyel Tasarım II, Endüstriyel Tasarım Tarihi, Maket ve Prototip Yapımı, Malzeme ve Üretim I. Dördüncü yarıyıl ise mesleğin ticari ve hukuki tarafını açar: Endüstriyel Tasarım III, Fikri Mülkiyet, Malzeme ve Üretim II, Pazarlama, Tasarımda İnsan Faktörleri. Fikri Mülkiyet dersinin dördüncü yarıyılda yer alması yukarıda anlatılan hukuki tabloyla birebir örtüşüyor; öğrenci ürettiği tasarımın nasıl korunacağını daha stüdyo yıllarının başında öğrenmeye başlıyor.

Bir eksiği burada belirtmek gerekiyor: bu rehber hazırlanırken İstanbul Üniversitesi'nin ders planı sayfasında yalnızca ilk dört yarıyıl görüntülenebildi. Beşinci yarıyıldan sekizinci yarıyıla kadarki dersler okunamadığı için buraya yazılmadı; bu bölümü üniversitenin kendi bilgi paketinden kontrol etmeniz gerekir.

İkinci plan TOBB Ekonomi ve Teknoloji Üniversitesi'nin Endüstriyel Tasarım lisans programına ait ve tamamen farklı bir modele dayanıyor: program ortak eğitim modeliyle on bir yarıyıl üzerinden kurulu ve toplamda yüz elli kredi ile üç yüz iki AKTS taşıyor. Yarıyılların arasına Ortak Eğitim I, II ve III dönemleri yerleştirilmiş; yani öğrenci eğitimin ortasında sektörde ücretli çalışma dönemleri geçiriyor. Ders omurgası altı yarıyıla yayılan Endüstri Ürünleri Tasarımı Stüdyosu dizisidir; yanında Temel Tasarım I ve II, Ürün Görselleştirme I ve II, Teknik Çizim, Yapısal Tasarım, Endüstriyel Tasarım Tarihi I ve II, Maket Yapımı, Malzeme ve Üretim I ve II, Ürün Tasarımında Ergonomi, Bilgisayar Destekli Ürün Tasarımı, Tasarımda Kullanıcı Araştırmaları, Tasarımda Sayısal Yöntemler, Bilgisayar Destekli Üretim, Pazarlama, Girişimcilik ve Liderlik ile Güncel Mesleki Uygulamalar dersleri yer alıyor. Bu planda ayrıca Tasarımda Yapay Zekâ Uygulamaları ve Tasarım İletişiminde Güncel Araçlar ve Yapay Zekâ Uygulamaları adlı dersler bulunuyor.

İki planın karşılaştırılması tercih açısından şu uyarıyı üretiyor: aynı program adı altında biri dört yıllık örgün, diğeri sektörde çalışma dönemleriyle uzayan on bir yarıyıllık bir eğitim var. Süre, mezuniyet zamanı ve sektörle temas biçimi bu iki modelde aynı değil. Tercih listesine kod yazmadan önce ilgili üniversitenin ortak eğitim uygulayıp uygulamadığını ve programın kaç yarıyıl sürdüğünü kendi bilgi paketinden doğrulamanız gerekir.

Seçmeli ders adları bilerek yazılmadı; seçmeli havuzları her yıl ve her üniversitede değişiyor, bu yüzden burada sabit bir liste vermek yanıltıcı olur.

Mezunların çalıştığı alanlar beyaz eşya, mobilya, otomotiv yan sanayi, elektronik ve küçük ev aletleri, ambalaj, aydınlatma, oyuncak, tıbbi cihaz ve mutfak ürünleri üreten firmaların ürün geliştirme ve tasarım merkezleri, bağımsız tasarım stüdyoları, kalıp ve prototip atölyeleriyle çalışan serbest tasarımcılık, marka ve perakende şirketlerinin ürün yönetimi birimleri ve kendi ürününü üretip satan girişimlerdir.

Bu meslekte portfolyo diplomadan daha görünürdür. İşverenin bakacağı ilk şey mezun olduğunuz okul değil, ürettiğiniz projelerin sunum dosyası, teknik çizimleriniz, üç boyutlu modelleme yetkinliğiniz ve yaptığınız maketlerin kalitesidir. Bu hem avantaj hem risktir: iyi bir dosya orta ölçekli bir okulun yerini tutabilir, kötü bir dosya köklü bir okulu kurtarmaz.

Hukuki tarafta mezunun elindeki en somut araç eser korumasıdır. Ürettiğiniz proje 5846 sayılı Kanunun 2. maddesindeki "endüstri, çevre ve sahne tasarım ve projeleri" ifadesinin kapsamına giriyorsa, hak 8. madde uyarınca onu meydana getirene aittir. İkinci araç tescildir ve bunun çerçevesi 6769 sayılı Kanundur; ancak yukarıda yazıldığı gibi kanunun tasarım kitabı bu rehber hazırlanırken okunamadığı için buradan süre, ücret ya da başvuru şartı bilgisi verilmiyor.

Buna karşılık, bu meslekte oda kaydına bağlı bir yetki alanı yoktur. 6235 sayılı Kanunda "tasarımcı" unvanı geçmediği için, mühendislik ve mimarlıkta olduğu gibi kanunla korunmuş bir imza yetkiniz olmaz. Bu, hem serbestlik hem güvencesizlik anlamına gelir: kimse sizden oda belgesi istemez, ama unvanınız da yasal olarak sizin tekelinizde değildir.

Bu rehberde bilerek hiçbir maaş rakamı yok. Kazanç firmanın ölçeğine, şehre, sektöre ve kişinin portfolyosuna göre çok geniş bir aralıkta değişiyor; buraya bir sayı yazmak bilgi vermek değil, yanlış beklenti üretmek olurdu.

Bu programı, bir nesneyi elinde tuttuğunda "bu neden böyle yapılmış?" diye soran öğrenciler için düşünmek doğru olur. Mesleğin çekirdek yeteneği güzel çizim yapmak değil, bir kullanım sorununu nesne üzerinden çözmektir.

Üç boyutlu düşünme bu programda ölçülebilir bir yetenektir. Bir parçanın kalıptan nasıl çıkacağını, iki parçanın nasıl birleşeceğini, bir yüzeyin nasıl döneceğini kafada canlandırmak öğretilebilir ama başlangıçta bir eğilim gerektirir. Programın Sayısal puan türüyle öğrenci alması da bu tarafla ilgilidir: malzeme, üretim ve yapısal tasarım dersleri fizik ve geometri temeli ister.

Eliyle çalışmayı sevmek üçüncü belirleyici özelliktir. Maket ve prototip yapımı bu programın vazgeçilmez parçasıdır; ekranda mükemmel görünen bir tasarımın elde tutulduğunda yanlış olduğu çok sık ortaya çıkar.

Buna karşılık, tasarımı yalnızca görsel bir uğraş sanan ve malzeme, üretim, maliyet gibi kısıtları "yaratıcılığı engelleyen detaylar" olarak gören öğrenci için bu program yorucu olur. Bu meslekte kısıt, tasarımın düşmanı değil malzemesidir. Ayrıca stüdyo dersleri uzun saatler, tekrar tekrar eleştiri ve çok sayıda başarısız denemeyi içerir; kendi işine yapılan sert eleştiriyi kişisel almamayı öğrenmek gerekir.

Odağınız iki boyutlu görsel iletişim ise [grafik tasarım](/bolum/grafik-tasarimi) ve [görsel iletişim tasarımı](/bolum/gorsel-iletisim-tasarimi), mekân ise [iç mimarlık](/bolum/ic-mimarlik), üretim sistemleri ve verimlilik ise [endüstri mühendisliği](/bolum/endustri-muhendisligi) tarafına bakmak daha doğru olur.

Birinci not: bu rehberde hiçbir taban puan, başarı sıralaması ya da kontenjan sayısı yok. Bu üç veri her yıl değişir ve tek geçerli kaynağı ÖSYM tercih kılavuzu ile YÖK Atlas'tır. Kontenjan ve puan bilgisini oradan, tercih dönemi içinde kontrol etmeniz gerekir.

İkinci not: program adını Endüstriyel Tasarım Mühendisliği ile karıştırmayın. Bunlar iki ayrı programdır, iki ayrı müfredata ve iki ayrı diplomaya karşılık gelir. Aynı şekilde bu programın hem devlet hem vakıf üniversitelerinde, bir bölümü İngilizce olarak ve farklı ücret koşullarıyla açıldığını unutmayın; parantez içindeki ibareyi kılavuzdan doğrulamadan kod yazmayın.

Üçüncü not: bu programda okulun atölye ve laboratuvar donanımı ders planından daha belirleyicidir. Maket atölyesi, ahşap ve metal işleme imkânı, üç boyutlu yazıcı ve lazer kesim, üç boyutlu tarayıcı, boyama ve yüzey işlem alanı, stüdyo başına düşen öğrenci sayısı ve sektörle yürütülen proje sayısı mezuniyet kalitenizi doğrudan etkiler. Bu bilgiyi ilgili fakültenin kendi sayfasından araştırmanız, mümkünse yerinde görmeniz gerekir.

Dördüncü not: mevzuat tarafındaki durumu doğru anlayın. Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu endüstri tasarım ve projelerini eser olarak sayar ve hakkı üretene bağlar; Sınai Mülkiyet Kanunu tasarımı korunacak haklar arasında yazar. Buna karşılık Türk Mühendis ve Mimar Odaları Birliği Kanununda "tasarımcı" diye bir unvan yoktur ve kanunun 37. maddesi unvan kullanımını kanunen verilmiş unvanlarla sınırlar. Yani bu diploma korunmuş bir unvan getirmez. Sınai Mülkiyet Kanunu'nun tasarım kitabına bu rehber hazırlanırken erişilemediği için tescil süreci, süresi ve şartları buraya yazılmadı; bu bilgiyi Türk Patent ve Marka Kurumu'nun kaynaklarından doğrulayın.

Beşinci not: Bu rehber bölümün ne olduğunu anlatır; hangi üniversiteye hangi puanla girileceğini anlatmaz. Taban puan, başarı sıralaması ve kontenjan her yıl değişir ve tek geçerli kaynağı ÖSYM tercih kılavuzu ile YÖK Atlas'tır. Bu sayfada bilerek puan, sıralama ya da maaş rakamı verilmiyor: eksik bilgi, yanlış bilgiden iyidir.