Endüstriyel Tasarım Mühendisliği

Endüstriyel tasarım mühendisliğinin ürettiği şey yalnızca bir çizim ya da bir kalıp değildir; aynı zamanda üzerinde hak kurulabilen bir çıktıdır. Bir ürünün biçimi, ambalajı, adı ve teknik çözümü hukuki olarak farklı kategorilere girer ve bu kategorilerin ortak çatısını kuran metinlerden biri 6769 sayılı kanundur. Kanunun adı bu oturumun üç ayrı okumasında birebir aynı çıkmıştır: "SINAİ MÜLKİYET KANUNU". Adın yazımı, "SINAİ" sözcüğündeki harf biçimi dâhil, kaynakta görüldüğü hâliyle bırakılmış ve düzeltilmemiştir.

Kanunun künye satırları da bu belgede üç okumada birebir aynı çıktığı için satır olarak aktarılabilmektedir: "Kanun Numarası : 6769", "Kabul Tarihi : 22/12/2016", "Yayımlandığı Resmî Gazete : Tarih : 10/1/2017 Sayı : 29944" ve "Yayımlandığı Düstur : Tertip : 5 Cilt : 58". Etiketlerdeki ve iki nokta önündeki boşluklar kaynağın metne dönüştürülmüş hâlinde bu biçimdedir ve düzeltilmemiştir. Üç okuma da Düstur satırını "Cilt : 58" ile bitirmiştir; satırın kaynakta bir sayfa öğesi taşıyıp taşımadığı hakkında burada hiçbir iddia kurulmuyor, yalnızca üç okumada da görünmediği kaydediliyor.

Kanunun birinci maddesinin kenar başlığı iki okumada "Amaç ve kapsam" biçiminde görülmüştür. Maddenin birinci fıkrası kaynakta şöyledir: "Madde 1- (1) Bu Kanunun amacı; marka, coğrafi işaret, tasarım, patent, faydalı model ile geleneksel ürün adlarına ilişkin hakların korunması ve bu suretle teknolojik, ekonomik ve sosyal ilerlemenin gerçekleştirilmesine katkı sağlamaktır." İkinci fıkra ise aynı listeyi bir kez daha yazarak bu hakların hangi işlem zincirini kapsadığını gösterir: "(2) Bu Kanun; marka, coğrafi işaret, tasarım, patent, faydalı model ile geleneksel ürün adlarına ilişkin başvuruları, tescil ve tescil sonrası işlemleri ve bu hakların ihlaline dair hukuki ve cezai yaptırımları kapsar." Bu iki fıkra bu rehberin kanunla kurduğu bağın çekirdeğidir: "tasarım" sözcüğü, korunan hak türlerinden biri olarak her iki fıkrada da birebir geçmektedir ve kanun kendi amacını doğrudan teknolojik ve ekonomik ilerlemeye bağlamaktadır.

İkinci maddenin kenar başlığı "Tanımlar" sözcüğüyle, giriş cümlesi ise "Madde 2- (1) Bu Kanunun uygulanmasında;" biçiminde görülmüştür. Maddenin doğrulanabilen ilk bentleri şunlardır: "a) Amblem: Coğrafi işaretler ve geleneksel ürün adlarının bu Kanun hükümlerine uygun olarak tescil edilmiş olduğunu gösteren ve Kurum tarafından oluşturulan; tescil edildiği adla birlikte ürün veya ambalajı üzerinde kullanılan ya da niteliği gereği ürünün kendisi veya ambalajı üzerinde kullanılamadığı durumlarda kolayca görülebilecek şekilde hak sahibi kullanıcılar tarafından uygulanan ve coğrafi işaretler bakımından kullanılması zorunlu olan işareti,", "b) Bitki çeşidi: Bir veya birden fazla genotipin ortaya çıkardığı bazı özellikleri ile tanımlanan, aynı tür içindeki diğer genotiplerden en az bir tipik özelliğiyle ayrılan ve değişmeksizin çoğaltılmaya uygunluğu bakımından bir birim olarak kabul edilen en küçük taksonomik kısım içerisinde yer alan bitki grubunu,", "c) Biyolojik materyal: Genetik bilgi içeren ve kendi kendine üreyebilen ya da bir biyolojik sistemde üretilebilen herhangi bir maddeyi," ve "ç) Bülten: Yayım ortamının türüne bakılmaksızın bu Kanunda belirtilen hususların yayımlandığı ilgili yayını,". Bu bentlerden ilki, ürün ile ambalajın hukuki metinde birlikte anıldığı ilk yerdir ve bir tasarımcının hangi yüzeylerin düzenlenmiş olduğunu görmesi bakımından öğreticidir.

Aynı maddenin bu program için en doğrudan bendi ise çalışan tanımıdır: "d) Çalışan: Özel hukuk sözleşmesi veya benzeri bir hukuki ilişki gereğince, başkasının hizmetinde olan ve bu hizmet ilişkisini işverenin gösterdiği belli bir işle ilgili olarak kişisel bir bağımlılık içinde ona karşı yerine getirmekle yükümlü olan kişiler ile kamu görevlilerini,". Endüstriyel tasarım mühendisinin en sık karşılaştığı durum, bir işveren hizmetinde üretim yapmaktır; bu bent o durumu hukuken adlandırır. Bu tanımın bu kanunda hangi sonuçlara bağlandığı ise burada anlatılmamaktadır, çünkü o hükümler bu oturumda okunmamıştır.

Üçüncü madde korumadan kimin yararlanacağını kurar ve kaynakta şöyle görülmüştür: "MADDE 3- (1) Bu Kanunla sağlanan korumadan;", "a) Türkiye Cumhuriyet vatandaşları,", "b) Türkiye Cumhuriyet sınırları içinde yerleşim yeri olan veya sınai ya da ticari faaliyette bulunan gerçek veya tüzel kişiler,", "c) Paris Sözleşmesi veya 15/4/1994 tarihli Dünya Ticaret Örgütü Kuruluş Anlaşması hükümleri dâhilinde başvuru hakkına sahip kişiler,", "ç) Karşılıklılık ilkesi uyarınca, Türkiye Cumhuriyet uyruğundaki kişilere sınai mülkiyet hakkı koruması sağlayan devletlerin uyruğundaki kişiler," ve "yararlanır." Bu satırlardaki "Türkiye Cumhuriyet" biçimleri iki okumada da aynı yerde bu hâldedir; düzeltilmemiştir ve kaynakta böyle basılı olduğu iddia edilmemektedir. Aynı biçimde bu maddenin numara önekinin büyük harfli, aynı belgedeki öteki maddelerin numara öneklerinin küçük harfli görünmesi de bir dönüşüm çıktısı gözlemidir ve kaynağın basılı biçimi olarak sunulmamaktadır. İçerik bakımından bu madde, hem yurt içinde çalışan bir tasarımcıyı hem de uluslararası başvuru yolunu kullanan bir başvuru sahibini aynı maddede karşılar.

Dördüncü maddenin kenar başlığı "Marka olabilecek işaretler" sözcükleriyle görülmüştür ve birinci fıkrası şöyledir: "Madde 4- (1) Marka, bir teşebbüsün mallarının veya hizmetlerinin diğer teşebbüslerin mallarından veya hizmetlerinden ayırt edilmesini sağlaması ve marka sahibine sağlanan korumanın konusunun açık ve kesin olarak anlaşılmasını sağlayabilecek şekilde sicilde gösterilebilir olması şartıyla kişi adları dâhil sözcükler, şekiller, renkler, harfler, sayılar, sesler ve malların veya ambalajlarının biçimi olmak üzere her tür işaretten oluşabilir." Bu fıkra bir endüstriyel tasarım mühendisinin doğrudan çalıştığı değişkenleri tek tek sayması bakımından dikkat çekicidir: şekil, renk, harf, sayı, ses ve malların veya ambalajlarının biçimi. Ürün biçiminin ve ambalajın hukuki bir işaret kategorisine girebildiği yer burasıdır.

Beşinci maddenin kenar başlığı "Marka tescilinde mutlak ret nedenleri" sözcükleriyle görülmüştür; başlığın basılı satır biçimi doğrulanmamıştır, bu nedenle burada yalnızca sözcükleri kullanılmaktadır. Maddenin birinci fıkrasından doğrulanabilen kesit şudur: "Madde 5- (1) Aşağıda belirtilen işaretler, marka olarak tescil edilmez:", "a) 4 üncü madde kapsamında marka olamayacak işaretler." ve "b) Herhangi bir ayırt edici niteliğe sahip olmayan işaretler." İkinci fıkra ise kullanımla kazanılan ayırt ediciliği tanır: "(2) Bir marka, başvuru tarihinden önce kullanılmış ve başvuruya konu mal veya hizmetler bakımından bu kullanım sonucu ayırt edici nitelik kazanmışsa bu markanın tescili birinci fıkranın (b), (c) ve (d) bentlerine göre reddedilemez." İkinci fıkranın (c) ve (d) bentlerine atıf yapmasına karşılık o bentlerin gövdeleri bu oturumda hiç okunamamıştır; içerikleri hakkında burada hiçbir iddia kurulmuyor.

Burada özellikle ve açıkça kaydedilmesi gereken bir eksiklik vardır. Bu oturumda yapılan üç okumanın hiçbiri, belgenin metne dönüştürülmüş hâlinde kanunun tasarıma ayrılan kısmını görmemiştir; okumalar belgenin baş tarafındaki maddelerle sınırlı bir çıktı üzerinde çalışmıştır. Bu bir kapsam ve erişim eksikliğidir, bir yokluk değildir. Kanunda tasarıma ilişkin hüküm bulunmadığı, tasarımın tanımlanmadığı ya da tasarım korumasının düzenlenmediği yönünde burada hiçbir iddia kurulmuyor ve böyle bir iddia bu yöntemle kurulamaz. Adres açılmıştır; eksik olan, dönüşüm çıktısının kapsamıdır. Bu nedenle bu rehber kanundan tasarımın tanımını değil, yalnızca tasarım hakkının çerçevesini, yani Madde 1'de birebir doğrulanmış ifadeyi ve onu çevreleyen doğrulanmış maddeleri aktarmaktadır. Tasarımın kanuni tanımı, koruma şartları, tescil usulü ve koruma süresi hakkında bu rehberde hiçbir malzeme yoktur.

Örtüşmenin sınırı da aynı açıklıkla yazılmalıdır. Bu kanun bu programı kurmaz; bir yükseköğretim düzenlemesi değildir. Bu programın ders planını belirlemez; doğrulanan maddelerde hiçbir eğitim, müfredat, ders, staj ya da yükseköğretim kurumu hükmü geçmemektedir. Mezunun meslek tanımını da düzenlemez; doğrulanan maddelerde tasarımcıya ya da mühendise bir unvan, diploma şartı, oda kaydı, yetki belgesi veya meslek icrası koşulu getirilmemektedir ve "Çalışan" burada bir hizmet ilişkisi kategorisidir, bir mesleki yeterlik kategorisi değildir. Bu programın adı ve alanın mesleki unvanları bu oturumun okumalarında kanun metninde görülmemiştir; bunların kanunda bulunup bulunmadığına dair bir iddia kurulmuyor. Kanunun güncel hâli, yürürlük durumu ve değişiklik zinciri için kaynak listesindeki resmi adresin esas alınması gerekir.

Bu başlıkta bilerek eksik bırakılanlar şunlardır. Kanun metni bu oturumda üç ayrı okumayla, biri İngilizce yazılmış üç ayrı istekle çekilmiş ve yalnızca en az iki okumada karakter düzeyinde aynı çıkan öğeler alıntılanmıştır; dördüncü bir okuma yapılmamıştır, dolayısıyla mutabakatsız kalan öğeler ek bir denemeyle çözülmeye çalışılmamıştır ve doğrulanmamış bırakılmıştır. Yöntemin kendi sınırı da eksik olarak sayılmalıdır: üç okuma aynı kısa zaman aralığında yapıldığı ve okuma aracı aynı adres için yanıtı bir süre önbelleğe aldığı için okumalar büyük olasılıkla tek bir metne dönüştürme çıktısı üzerinde çalışmıştır. Bu nedenle okumalar arası mutabakat yalnızca okuma ve çıkarım hatasını eler, kaynağın metne dönüştürülmesi sırasında oluşmuş bir bozulmayı elemez; bu belgede iki ya da üç okumada birebir aynı görünen ve bu yüzden mutabakatla elenemeyen en az üç biçim vardır: madde numarası öneklerindeki büyük ve küçük harf asimetrisi, üçüncü maddedeki "Türkiye Cumhuriyet" biçimleri ve künye satırlarındaki boşluklu iki nokta düzeni. Bunların kaynakta böyle basılı olduğu iddia edilmemektedir. Aynı oturumda okunan öteki kanun için de benzer kalemler kaydedilmiştir: orada künye satırlarının biçimi yalnızca iki okumayla desteklenebilmiş, kenar başlıkların işaretsiz satır biçimi doğrulanamamış ve Düstur satırında bir sayfa öğesi hiçbir okumada görünmemiştir. Bu belgenin tasarıma ayrılan kısmı ve ileri maddeleri hiç okunamamıştır ve bu bir kapsam eksikliğidir; o bölüm hakkında hiçbir malzeme ve hiçbir iddia yoktur. Altıncı ve sonraki maddeler hiçbir okumada istenmemiştir; bu maddelerin varlığı ya da içeriği hakkında hiçbir iddia kurulmuyor. Tanım listeleri bilerek eksik bırakılmıştır: ikinci maddenin bentleri d) bendinden sonra istenmemiş ve gelmemiş, beşinci maddenin birinci fıkrası b) bendinden sonra kesilmiş, dördüncü maddenin birinci fıkradan sonraki fıkraları hiç gelmemiştir; bu listelerin nerede bittiğine dair hiçbir iddia kurulmuyor. Dipnot gövdeleri alınmamıştır ve bu belgede hiçbir okuma dipnot işareti ya da gövdesi vermemiştir; kanunda dipnot bulunup bulunmadığına dair olumsuz bir iddia kurulmuyor. Yalnızca tek okumada göründüğü için kullanılamaz sayılan ve bu nedenle buraya hiç taşınmayan öğeler de vardır: belgenin kitap ve kısım başlıkları, beşinci maddenin kenar başlığının önceki fıkra numarasına kaynamış biçimi ile aynı başlığın temiz satır biçimi, ikinci maddenin gövdesiz bent etiketleri ve okuma araçlarının kendi ürettiği İngilizce üst başlıklar ile kalın işaretler. Bu öğelerin hiçbirinin kaynakta bulunup bulunmadığına dair olumsuz bir iddia yazılmamıştır. Bu programa atanmış bir yedek kanun numarası vardır ve hiç denenmemiştir, çünkü birincil numara ilk denemede açılmış ve konu örtüşmesi doğrulanmış madde metninde tutmuştur; o numara hakkında bu rehberde hiçbir künye, ad ya da madde iddiası yoktur, varlığı da doğrulanmamıştır. Üçüncü bir kanun numarası hiç aranmamıştır. Kanunun yürürlük durumu, metinde geçen kurum ve sözleşme adlarının bugünkü karşılıkları ve değişiklik zinciri araştırılmamıştır; kaynaktaki kısaltmalar açılmamış, yazım ve noktalama düzeltilmemiştir. Son olarak bu başlıkta hiçbir puan, sıralama, kontenjan, maaş, ücret ya da istihdam verisi ve hiçbir para tutarı toplanmamıştır; doğrulanan madde gövdelerinin hiçbirinde yüzde ifadesi geçmemiştir ve yorum olarak yüzde üretilmemiştir.

Bu programın somut bir örneği için Gazi Üniversitesi'nin yayımladığı müfredat belgesi okundu. Belgede program adı "ENDÜSTRİYEL TASARIM MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ" biçiminde basılıdır ve düzey belgede yazılıdır: başlıkta "LİSANS PROGRAMI" ifadesi geçmektedir, yani düzey yarıyıl sayısından çıkarılmamıştır. Üniversitenin adı da belgede yayımlanmıştır ve alan adından çıkarım değildir; programı yürüten birim Teknoloji Fakültesi olarak belgede basılıdır. Plan sekiz yarıyıl üzerine kuruludur ve yarıyıl başlıkları belgede I. YARIYIL ile VIII. YARIYIL arasında Roma rakamlarıyla basılıdır. Ders adları Türkçe yayımlanmıştır ve bu rehberde belgedeki yazımıyla bırakılmıştır; hiçbiri çevrilmemiş, hiçbir kısaltma açılmamıştır.

Birinci yarıyılın dersleri İNGİLİZCE 1, FİZİK 1, MATEMATİK 1, TÜRK DİLİ 1, FİZİK LABORATUVARI, TASARIM MÜHENDİSLİĞİNE GİRİŞ, TEKNİK RESİM 1, TEMEL TASARIM 1 ve TASARIMDA ESKİZ VE ÇİZİM TEKNİKLERİ olarak yayımlanmıştır. Bu ilk blok programın çift karakterini daha ilk yarıyılda gösterir: aynı dönemde hem fizik laboratuvarı hem eskiz tekniği vardır.

İkinci yarıyılın dersleri İNGİLİZCE 2, FİZİK 2, MATEMATİK 2, TÜRK DİLİ 2, KİMYA, KİMYA LABORATUVARI, TEKNİK RESİM 2 ve TEMEL TASARIM 2 olarak yayımlanmıştır. Temel bilim ile temel tasarımın koşut yürümesi bu blokta da sürer.

Üçüncü yarıyılın dersleri İNGİLİZCE 3, DİFERANSİYEL DENKLEMLER, LİNEER CEBİR, OLASILIK VE İSTATİSTİK, ATATÜRK İLKE VE İNKILÂP TARİHİ, MALZEME BİLİMİ, STATİK ve MÜHENDISLIK TASARIM ARAÇ VE ELEMANLARI olarak yayımlanmıştır. Bu bloktaki tarih dersi belgede numarasız basılıdır; son satırın yazımında iki okuma arasında bir harf farkı bildirilmiştir ve bu fark işaretlenmiş, tek biçime getirilmemiştir.

Dördüncü yarıyılın dersleri İNGİLİZCE 4, ATATÜRK İLKE VE İNKILÂP TARİHİ 2, SAYISAL ANALİZ, İMALAT TEKNOLOJİLERİ 1, MUKAVEMET, X IÇIN TASARIM, MEKANİZMALAR, ÜRÜN VE SİSTEM TASARIMI İÇİN ELEKTRONİK, BİLGİSAYAR DESTEKLİ TASARIM 1 ve TEKNİK SEÇMELİ 1 olarak yayımlanmıştır. Bu blok programın en yoğun kesişme noktasıdır: aynı dönemde mukavemet, imalat, mekanizma, elektronik ve bilgisayar destekli tasarım yan yana durur.

Beşinci yarıyılın dersleri EKONOMİ, İNGİLİZCE 5, İŞ SAĞLIĞI VE GÜVENLİĞİ, TERMODİNAMİK, MAKİNE ELEMANLARI 1, ÜRÜN TASARIMI VE GELİŞTİRME, BİLGİSAYAR PROGRAMLAMA, SİSTEMATİK TASARIM, TEKNİK SEÇMELİ 2 ve TEKNİK SEÇMELİ 3 olarak yayımlanmıştır. Bu bloktaki iş sağlığı ve güvenliği satırı belgede numarasız basılıdır. Tasarımın bir yönteme bağlanması bu yarıyılda başlar.

Altıncı yarıyılın dersleri İŞ SAĞLIĞI VE GÜVENLİĞİ 2, İNGİLİZCE 6, AKIŞKANLAR MEKANİĞİ, MAKİNE ELEMANLARI 2, UYGULAMALI ÜRÜN VE SİSTEM TASARIMI, YARATICILIK VE İNOVASYON, MEZUNİYET PROJESİ HAZIRLIK, TEKNİK SEÇMELİ 4, TEKNİK SEÇMELİ 5 ve ALAN DIŞI SEÇMELİ olarak yayımlanmıştır. Alan dışı seçmeli satırı belgede bir kısaltma etiketiyle birlikte basılıdır ve kısaltma açılmamıştır.

Yedinci yarıyılda belgede yalnızca iki satır basılıdır: İŞYERİ EĞİTİMİ ve STAJ. Bu blok planın en belirgin yapısal tercihidir; öğrencinin bir yarıyılı bütünüyle iş yerinde geçirmesi öngörülmektedir.

Sekizinci yarıyılın dersleri SONLU ELEMANLAR ANALİZİ, TEKNOLOJİ İÇİN İNGİLİZCE, TASARIM PROJE YÖNETİMİ, MEZUNİYET PROJESİ, TEKNİK SEÇMELİ 6 ve TEKNİK SEÇMELİ 7 olarak yayımlanmıştır. Plan hesap, dil, proje yönetimi ve bitirme çalışmasını aynı yarıyılda birleştirerek kapanır.

Bu başlıkta bilerek eksik bırakılanlar şunlardır. Bu belge iki ayrı okumayla, farklı ifadeyle yazılmış iki ayrı istekle okunmuş; ayrıca iki okuma arasındaki bir farkı çözmek için hedefli bir üçüncü okuma yapılmıştır, yani toplam üç okuma vardır. Program adı, düzey ifadesi ve üniversite adı iki okumada birebir doğrulanmıştır ve yukarıdaki her ders adı en az iki ayrı okumada görünmüştür. Bu kaynaktan toplanan ders adı satırı sayısı altmış üçtür ve bunların hiçbiri düşürülmemiştir; okunamayan yarıyıl yoktur, sekiz yarıyılın tamamı iki okumada da dökülmüştür. Öğretim düzeyi belgede yazılıdır, yarıyıl sayısından çıkarım değildir. Üniversite adı belgede yayımlanmıştır, alan adından çıkarım değildir; fakülte adı da belgede basılıdır. Seçmeli havuzlar bilerek doldurulmamıştır: teknik seçmeli ve alan dışı seçmeli satırlarının içindeki tek tek ders adları bu belgede basılmadığı için yazılmamış, hiçbir havuz içeriği tahmin edilmemiş ve havuzdan kaç ders seçileceği hiç yazılmamıştır. Belge bir puan türü yayımlamamaktadır ve bu rehberdeki puan türü bu belgeye dayandırılmamıştır. Ders kodu, kredi ve iş yükü değerleri toplanmamış ve bu rehberde hiçbir yerde verilmemiştir; taban puan, başarı sırası, kontenjan ve ücret verisi de hiç toplanmamıştır. Belgedeki ders adlarının tamamen büyük harfle mi yoksa baş harfleri büyük mü basıldığı üç okumada da tutarlı hâle gelmemiştir ve bu soru çözülmemiş bırakılmıştır; yukarıdaki liste iki okumanın birebir alıntı olarak verdiği büyük harfli biçimle yazılmıştır ve bu bir düzeltme değil, alıntının tercih edilmesidir. İki okuma arasında dört satırda tek tek farklar bildirilmiştir ve bu farklar işaretlenmiş, tek biçime indirilmemiştir; bunlardan biri bir ders adının sonundaki rakamdır ve hedefli üçüncü okumayla çözülmüştür. Bu bölümün ders adlarını basmayan iki kurumsal sayfa da açılmıştır; ders adları yalnızca kurumun yayımladığı müfredat belgesinden okunmuştur. Belgenin daha eski sürüm etiketleri taşıyan müfredatları okunmamıştır; yalnızca güncel etiketli belge okunmuştur. İkinci bir üniversite kaynağı reddedilmiştir: bir başka üniversitenin sayfası açılmış ve iki kez okunmuş, ancak düzey ifadesinin yazılı mı çıkarım mı olduğu, yarıyıl başına ders satırı sayısı ve tekrar eden seçmeli blokların hangi yarıyıllarda basıldığı bakımından iki okuma birbirini tutmadığı için o kaynaktan hiçbir ders adı alınmamıştır; o sayfanın hatalı olduğu ya da o üniversitede bu programın bulunmadığı yönünde hiçbir iddia kurulmuyor. Bir aday sayfa da erişim engeliyle karşılaşıldığı için hiç okunamamıştır ve başka hiçbir yol denenmemiştir. Bu plan tek bir üniversitenin planıdır ve öteki üniversitelerin planları için hiçbir şey söylemez.