Enerji Sistemleri Mühendisliği

Enerji Sistemleri Mühendisliği, enerjiyi tek bir makinenin ya da tek bir hattın içinden değil, baştan sona bir sistem olarak okuyan lisans programıdır. Sorusu şudur: enerji nereden gelir, hangi dönüşümden geçer, hangi kayıpla taşınır, nerede depolanır ve son kullanıcıya ulaştığında ne kadarı işe yaramış olur? Bu soruyu cevaplamak için tek bir mühendislik disiplini yetmez; bu yüzden program termodinamik, akışkanlar mekaniği, ısı transferi, elektrik makineleri, güç elektroniği, otomatik kontrol ve enerji ekonomisi konularını aynı diploma altında toplar.

Programın kapsamına giren kaynaklar bilinçli olarak geniştir. Fosil kaynaklı termik üretim, buhar kazanları ve türbinler, doğal gaz tesisatı ve gaz tekniği, güneş, rüzgâr, jeotermal, hidrolik ve biyoyakıt temelli üretim, hidrojen ve yakıt hücreleri, ısı pompaları ve ısı depolama, nükleer teknolojiler, binada yalıtım ve iklimlendirme, sanayide enerji verimliliği. Bunların hepsinin ortak dili aynı fizik ve aynı hesaptır: enerji korunur, dönüşümde kayıp olur, kaybın nerede oluştuğu ölçülebilir.

Bu nedenle mezunun ayırt edici becerisi bir sistemin enerji dengesini kurabilmesidir. Bir tesisin ya da binanın enerjiye ne kadar para verdiğini değil, enerjinin nereden kaçtığını görmek; bir üretim seçeneğinin teknik olarak neyi gerektirdiğini çıkarmak; iki farklı çözümü aynı ölçütle karşılaştırmak. Alanın en çok iş üreten kısmı da burasıdır: verimlilik.

Programın ÖSYM'deki yeri lisans programlarının gösterildiği Tablo-4'tür ve sayısal puan türüyle öğrenci alır. Öğretim süresi dört yıldır ve program çoğunlukla mühendislik ya da teknoloji fakülteleri içinde açılır. Bu rehberde hangi üniversitede kaç kontenjan olduğu, taban puanın kaç olduğu ya da sıralamanın nereye düştüğü yazılmıyor; bunların tek geçerli kaynağı ÖSYM tercih kılavuzu ile YÖK Atlas'tır.

Bir noktayı baştan açık söylemek gerekiyor: enerji tek bir kanunun konusu değil. Elektrik piyasası, doğal gaz, petrol, yenilenebilir enerji, nükleer alan, enerji verimliliği ve maden mevzuatı ayrı ayrı kanunlarla düzenlenmiştir. Bu rehber bunlardan yalnızca birini, yer altından çıkan ısı kaynağının hukuki rejimini kuran kanunu harfi harfine okuyup aktarıyor. Diğer mevzuat başlıkları bu sayfada incelenmedi; incelenmemiş bir mevzuat hakkında hiçbir iddia yazılmadı.

Bu program en çok makine mühendisliğiyle karıştırılır ve karıştırılmasının haklı bir tarafı vardır: termodinamik, akışkanlar mekaniği, ısı transferi ve makine elemanları dersleri iki programda da okutulur.

Ayrım kapsamda ve merkezdedir. [Makine Mühendisliği](/bolum/makine-muhendisligi) makinenin kendisini merkeze alır; tasarım, imalat, malzeme, mekanik ve üretim yöntemleri programın ana gövdesidir ve enerji bu gövdenin içinde bir konudur. Enerji Sistemleri Mühendisliği ise enerjinin yolunu merkeze alır; makine burada sistemin bir bileşenidir. Bunun somut sonucu şudur: bu programın müfredatında elektrik makineleri, güç elektroniği ve enerji üretim teknolojileri makine mühendisliğine göre daha ağırlıklı yer tutar, buna karşılık imalat ve makine tasarımı tarafı daha sınırlıdır. Bir [makine mühendisi](/meslek/makine-muhendisi) bir kazanı tasarlayabilir; enerji sistemleri mühendisi o kazanın bulunduğu tesisin enerji dengesini kurar.

[Elektrik-Elektronik Mühendisliği](/bolum/elektrik-elektronik-muhendisligi) tarafıyla da kesişir. O program elektriğin üretiminden çok devre, sinyal, haberleşme ve güç sistemlerinin elektriksel tarafını konu alır; bir [elektrik-elektronik mühendisi](/meslek/elektrik-elektronik-muhendisi) şebekenin elektriksel davranışını çözer. Enerji sistemleri mühendisi ise şebekeye giren enerjinin nereden ve hangi dönüşümle geldiğiyle ilgilenir. [Mekatronik](/bolum/mekatronik) programı mekanik ile elektroniğin kontrol altında birleşmesine, [Metalurji ve Malzeme Mühendisliği](/bolum/metalurji-ve-malzeme-muhendisligi) yüksek sıcaklık ve korozyon koşullarında malzemenin davranışına odaklanır. [Çevre Mühendisliği](/bolum/cevre-muhendisligi) emisyon ve atık tarafını, [İnşaat Mühendisliği](/bolum/insaat-muhendisligi) barajın ve yapının kendisini konu alır.

Önlisans tarafındaki programlarla da karışabilir. [Elektrik](/bolum/elektrik) ve [Kaynak Teknolojisi](/bolum/kaynak-teknolojisi) gibi programlar sahada uygulama ve tekniker yetkinliği üretir; bu rehberin konusu ise dört yıllık lisans programıdır. [İş Sağlığı ve Güvenliği](/bolum/is-sagligi-ve-guvenligi) programı ise riskin yönetimini merkeze alır; enerji tesislerinde bu iki alan sürekli birlikte çalışır.

Aşağıdaki ders adları Karabük Üniversitesi Teknoloji Fakültesi Enerji Sistemleri Mühendisliği bölümünün yayımladığı ders planı belgesinden, yayımlandığı yazımla alınmıştır. Kaynak belgede programın adı Enerji Sistemleri Mühendisliği, bağlı olduğu birim Teknoloji Fakültesi, öğretim düzeyi lisans ve öğretim süresi dört yıl olarak yayımlanmıştır. Tek bir üniversitenin planıdır; her üniversitenin planı farklıdır ve tercih öncesinde ilgili üniversitenin kendi bilgi paketi okunmalıdır.

Birinci yarıyılda Matematik I, Genel Fizik I, Genel Kimya, Türk Dili I, Yabancı Dil I, Atatürk İlke. ve İnkılap Tarihi I, Temel Bilg. Tekno. Kullanımı, Teknik Resim I ve Enerji Mühendisliğine Giriş dersleri yer alıyor. İkinci yarıyılda Matematik II, Genel Fizik II, Türk Dili II, Yabancı Dil II, Atatürk İlke. ve İnkılap Tarihi II, Elektrik-Elektronik Teknoloji, Bilgisayar Destekli Çizim, Temel İmalat İşlemleri, Pazarlama, Davranış Bilimleri, Halkla İlişkiler, Kritik Analitik Düşünme Teknikleri ve Girişimcilik I dersleri görünüyor.

Üçüncü yarıyılda Diferansiyel Denklemler, Mesleki Yabancı Dil I, Mühendislik Mekaniği, Ölçme ve Kalite Kontrol, Malzeme Bilimi, Tesisat Sistemleri Teknolojisi, Buhar Kazanları Teknolojisi, Üç Boyutlu Tasarım ve Elektromekanik Enerji Dönüşümü dersleri bulunuyor. Dördüncü yarıyılda Mesleki Yabancı Dil II, Cisimlerin Dayanımı, Termodinamik-I, Alternatif Enerji Kaynakları, Doğalgaz Sistemleri Teknolojisi, Sayısal Analiz, Endüstri Stajı, Bilim Felsefesi, Fabrika Organizasyonu, Standardizasyon, Proje Yöntemleri ve Girişimcilik II dersleri görünüyor.

Beşinci yarıyılda Makine Elemanları I, Termodinamik II, Isı Transferi, Akışkanlar Mekaniği I, Yakıtlar ve Yanma, Güneş Enerji Sistemleri, Psikrometrik Analiz, Enerji Üretimi ve Depolama Sistemleri, Yakıt Hücreleri, Pompalar, Isı Pompası, İş Güvenliği, İş Hukuku, Patent ve Endüstriyel Tasarım ile Bilimsel Araştırma Teknikleri ve Etkin Sunum Yöntemleri dersleri yer alıyor. Altıncı yarıyılda Akışkanlar Mekaniği II, Isı Değiştiriciler, Isıtma, Havalandırma ve İklimlendirme, Enerji Sistemlerinde Simülasyon, Endüstri Stajı II, Yalıtım Teknolojileri, Enerji Sistemleri Otomatik Kontrol, Termik Turbo Makineler, Kaynak Teknolojileri, Gaz Tekniği, Isıtma Sistemleri Teknolojisi, Güç Elektroniği, Uluslararası İletişim, İnsan Kaynakları ve Yönetim Sistemleri dersleri görünüyor.

Yedinci yarıyılda Hidrolik Makineler, Soğutma Teknolojisi, Mühendislik Etiği, Alternatif Isıtma ve Soğutma Yöntemleri, Enerji Hukuku, Isı Depolama Tekniği, Biyoyakıt ve Enerji Biyoteknolojileri, Sayısal Isı Transferi, Ekserji Uygulamaları, Işınımla Isı Transferi, İleri Nükleer Teknolojileri, Rüzgâr Enerjisi Sistemleri ve Hidrojen Enerji Sistemleri dersleri bulunuyor. Sekizinci yarıyılda Mezuniyet Projesi, Mühendislik Ekonomisi ve Enerji Verimliliği, Mühendislikte Laboratuar, Hijyenik (Hastane) Klimalar, Temiz Oda Uygulamaları, End. Isıtma Havalandırma İklimlendirme ve Soğutma Sistemleri, Bor Teknolojileri, Enerji Mimarisi, Teknik Rapor Yazımı ve İşletimi, Endüstride Enerji Yöntemi, Sürdürülebilir Enerji Teknikleri, İçten Yanmalı Motorlar, Hidrolik Enerji Sistemleri ve Jeotermal Enerji Sistemleri dersleri görünüyor.

Bu listede yukarıda okunan kanunun ders karşılığı doğrudan duruyor: sekizinci yarıyılda Jeotermal Enerji Sistemleri dersi yer alıyor ve yedinci yarıyılda Enerji Hukuku dersi bulunuyor. Planın genel kurgusu da alanın mantığını gösteriyor. İlk iki yıl temel bilimleri, çizimi ve elektrik-elektronik zeminini kuruyor; üçüncü ve dördüncü yarıyıl tesisat, kazan ve enerji dönüşümü gibi ilk teknik gövdeyi ekliyor; üst yarıyıllar ise kaynak kaynak dallanıyor: güneş, rüzgâr, jeotermal, hidrolik, biyoyakıt, hidrojen, nükleer, ısı pompası ve depolama.

Burada bir dürüstlük notu gerekiyor. Kaynak belge derslerin zorunlu mu seçmeli mi olduğunu ayırt edecek biçimde okunamadı; bu yüzden hiçbir ders için zorunluluk ya da seçmelilik iddiası yazılmadı. Üst yarıyıllardaki ders sayısının fazlalığı, listenin bir kısmının seçmeli havuz olabileceğini düşündürüyor ancak bu bir çıkarımdır ve bu sayfada iddia olarak yazılmadı. Kaynakta kısaltılmış olarak yayımlanan ders adları açılmadı ve yayımlandığı gibi bırakıldı: "Atatürk İlke. ve İnkılap Tarihi I", "Atatürk İlke. ve İnkılap Tarihi II", "Temel Bilg. Tekno. Kullanımı" ve "End. Isıtma Havalandırma İklimlendirme ve Soğutma Sistemleri". Kaynakta "Mühendislikte Laboratuar" biçiminde yayımlanan ders adı da düzeltilmeden aktarılmıştır. Ders kodları, kredi ve AKTS değerleri bu sayfaya aktarılmadı ve stajın süresine ilişkin bir bilgi yazılmadı; süre iddiası üniversitenin kendi staj yönergesinden okunmalıdır.

Bu programın mezununun çalıştığı yerler birkaç kümede toplanır. Birincisi üretim tarafıdır: termik ve doğal gaz çevrim tesisleri, jeotermal ve hidroelektrik santraller, güneş ve rüzgâr enerjisi projeleri, biyogaz ve biyoyakıt tesisleri. İkincisi tesisat ve iklimlendirme tarafıdır: ısıtma, havalandırma, iklimlendirme ve soğutma projeleri, doğal gaz ve buhar tesisatı, endüstriyel proses tesisatı. Üçüncüsü verimlilik tarafıdır: sanayide enerji etüdü, binada yalıtım ve enerji performansı, atık ısı geri kazanımı, ölçme ve izleme sistemleri. Dördüncüsü proje ve satış tarafıdır: ekipman tedariki, teklif ve fizibilite hazırlığı, taahhüt firmalarında saha yönetimi. Beşincisi kamu ve denetim tarafıdır: enerji alanındaki kamu birimleri, belediyelerin ısıtma ve gaz işletmeleri, akredite ölçüm ve denetim kuruluşları.

İşin gerçek içeriği çoğu zaman bir sistemin dengesini kurmak ve savunmaktır: bir tesisin enerji ve kütle dengesini çıkarmak, kaybın nerede oluştuğunu ölçmek, iki çözümü aynı ölçütle karşılaştırmak, bir ekipmanın kapasitesini hesaplamak, ölçüm sonucunu rapora dönüştürmek. Bu yüzden alanın en değerli becerisi ölçmek ve hesabı belgelemektir.

Bu rehberde hiçbir meslek için maaş, ücret, atama, kadro ya da unvan iddiası yazılmıyor. Bu tür bilgiler işverene, sektöre, şehre ve yıla göre değişir; doğrulanmış tek bir kaynağı olmadığı için burada rakam verilmiyor. Enerji alanında bazı işlerin ayrı bir yetki belgesi, sertifika ya da yetkilendirilmiş kuruluş bünyesinde çalışma koşulu gerektirdiği biliniyor; ancak bu koşulların hangi mevzuata dayandığı ve hangi diplomayı kapsadığı bu sayfada incelenmedi ve bu konuda hiçbir iddia yazılmadı. Bu koşullar ilgili mevzuatın kendi metninden okunmalıdır.

Lisans sonrası akademik yol açıktır. Enerji sistemleri mühendisliği, makine mühendisliği, enerji bilimi ve teknolojileri, yenilenebilir enerji ve enerji ekonomisi alanlarında yüksek lisans programları bulunur. Hangi programın hangi lisans mezununu kabul ettiği o programın kendi başvuru koşullarında yazılıdır.

Bu bölümü düşünen öğrencinin kendine sorması gereken ilk soru şudur: fizik ve hesapla uğraşmaktan hoşlanıyor muyum? Bu programın gövdesi termodinamik, akışkanlar mekaniği ve ısı transferidir; bu üç dersin dili hesap dilidir. Formülü ezberlemek değil, hangi büyüklüğün neye bağlı olduğunu görmek gerekir.

İkinci olarak, sistem düşünmeye yatkın olmak avantajdır. Bu alanda tek bir parçayı en iyi hâle getirmek çoğu zaman yeterli değildir; bütünün verimini artıran çözüm bazen parçanın kendisini kötüleştirmek olabilir. Bir tesisi kutu kutu değil akış olarak görebilen öğrenci burada rahat eder.

Üçüncü olarak, alanın disiplinler arası doğasını kabul etmek gerekiyor. Bu program bilinçli olarak makine ile elektriğin arasında durur. Sadece makine ya da sadece elektrik okumak isteyen öğrenci bu genişliği dağınıklık olarak yaşayabilir. Buna karşılık iki dili birlikte konuşmak isteyen öğrenci için bu genişlik programın en güçlü tarafıdır.

Dördüncü olarak, sahaya çıkmaya açık olmak gerekiyor. Enerji işi ölçümle yürür ve ölçüm masada yapılmaz: kazan dairesi, çatı, santral sahası, üretim hattı. Yalnızca ofis işi arayan öğrenci alanın önemli bir kısmını kaçırır.

Buna karşılık makine tasarımı ve imalatı merkezde olsun isteyen öğrenci için makine mühendisliği, devre ve haberleşme merkezde olsun isteyen öğrenci için elektrik-elektronik mühendisliği daha uygundur.

Birinci not: bu programın adı ve bulunduğu fakülte üniversiteler arasında değişebiliyor. Aynı işi anlatan programlar mühendislik fakültesinde ya da teknoloji fakültesinde açılabiliyor; bazı üniversitelerde ise yakın adlı ayrı programlar bulunuyor. Program adı ÖSYM tercih kılavuzundan tam olarak kontrol edilmelidir; bu rehber "Enerji Sistemleri Mühendisliği" adını taşıyan lisans programını anlatıyor.

İkinci not: bu alanda laboratuvar ve saha imkânı eğitimin kalitesini belirgin biçimde etkiliyor. Termodinamik ve ısı transferi laboratuvarları, güneş ve rüzgâr ölçüm düzenekleri, iklimlendirme uygulama alanı ve bölgedeki enerji tesisleriyle kurulan staj ilişkileri tercih öncesinde sorulmaya değer. Bu rehber hiçbir üniversitenin imkânı hakkında iddia içermiyor.

Üçüncü not: bu sayfanın ders bölümü tek bir üniversitenin yayımladığı plana dayanıyor ve bu planda derslerin zorunlu mu seçmeli mi olduğu ayırt edilemedi. Aday, mezuniyet için hangi dersleri almak zorunda olduğunu kendi tercih ettiği üniversitenin bilgi paketinden görmelidir.

Dördüncü not: yukarıda okunan kanun bir mesleki yetki belgesi değil. Jeotermal Kaynaklar ve Doğal Mineralli Sular Kanunu bir kaynağın aranması, işletilmesi ve korunması rejimini kurar; bir diploma sahibine ruhsat alma, proje imzalama ya da denetim yapma yetkisi vermez. Hangi işin hangi belgeyi gerektirdiği kendi özel mevzuatından okunmalıdır ve bu sayfada bu konuda hiçbir yetki iddiası yapılmadı.

Beşinci not: Bu rehber bölümün ne olduğunu anlatır; hangi üniversiteye hangi puanla girileceğini anlatmaz. Taban puan, başarı sıralaması ve kontenjan her yıl değişir ve tek geçerli kaynağı ÖSYM tercih kılavuzu ile YÖK Atlas'tır. Bu sayfada bilerek puan, sıralama ya da maaş rakamı verilmiyor: eksik bilgi, yanlış bilgiden iyidir.