Fizik

Fizik, maddenin, enerjinin, uzayın ve zamanın en temel davranış kurallarını arayan dört yıllık bir fen bilimleri lisans programıdır. Alanın ayırt edici özelliği kapsamının genişliği değil, yönteminin katılığıdır: bir olgu, ölçülebilir bir büyüklüğe indirgenir, bu büyüklükler arasında matematiksel bir bağıntı kurulur ve bu bağıntı deneyle sınanır. Fizik bölümü öğrencisine bir konu listesinden çok bu yöntemi öğretir.

Programın omurgası dört klasik sütun ve iki modern sütun üzerine kuruludur. Klasik sütunlar mekanik, elektrik ve manyetizma, termodinamik ve istatistiksel fizik ile optik ve dalgalardır. Modern sütunlar ise kuantum mekaniği ve görelilikle başlayan çağdaş fiziktir. Bu altı sütunun üstünde katıhâl fiziği, nükleer fizik, atom ve molekül fiziği, yüksek enerji fiziği ile astrofizik gibi uzmanlık alanları yükselir.

Alanın ikinci ayağı matematiktir ve bu bölümde matematik bir yardımcı ders değildir. Analiz, diferansiyel denklemler, lineer cebir ve karmaşık analiz fiziğin konuşma dilidir. Bir öğrenci fizik derslerini bu dili öğrenmeden takip edemez. Bu nedenle ilk iki yılın planında matematik dersleri fizik dersleriyle aynı ağırlıkta durur.

Üçüncü ayak laboratuvardır. Fiziğin iddiası ölçmeye dayanır; bu yüzden hemen her temel fizik dersinin yanında bir laboratuvar dersi vardır. Laboratuvarda öğrenilen şey deneyin kendisinden çok belirsizliktir: bir ölçümün hata payı, tekrarlanabilirliği ve anlamlı basamak sayısı. Bu alışkanlık mezunun en taşınabilir becerisidir.

Dördüncü ayak hesaplamadır. Modern fizik problemlerinin çoğunun kapalı çözümü yoktur; sayısal analiz ve programlama bu boşluğu doldurur. Ders planlarında sayısal yöntemler dersinin erken yarıyıllarda görülmesi bu yüzdendir.

Programa ÖSYM'de sayısal puan türüyle öğrenci alınır ve öğretim düzeyi dört yıllık lisanstır. Şimdi mezunun unvanı ve bu unvanın mevzuattaki karşılığı konusuna geçiyoruz; burada dürüst olmak gerekiyor, çünkü bu konu tercih aşamasında en çok yanlış bilinen konudur.

Bu bölümü tercih edecek bir öğrencinin baştan bilmesi gereken şey şudur: Türkiye'de fizikçi unvanını doğrudan düzenleyen ve kullanımını belirli diplomalara bağlayan özel bir kanun bu rehber hazırlanırken tespit edilemedi. Bu bir eksiklik değil, bir olgu tespitidir ve dürüstçe söylenmesi gerekir.

Bu durumu somutlaştırmak için yakın bir alanla karşılaştırmak yararlı olur. Kimya tarafında böyle bir kanun vardır. 6269 sayılı Kimyagerlik ve Kimya Mühendisliği Hakkında Kanun 15/2/1954 tarihinde kabul edilmiş, RG 20/2/1954, 8639 ile yayımlanmıştır. Kanunun birinci maddesi aynen şöyledir: "Türkiye'de kimyager, kimya yüksek mühendisi ve kimya mühendisi unvanlarının kullanılması ve bu unvanların verdiği hak ve salahiyetler aşağıda yazılı hükümlere bağlıdır: a) "Kimyager" unvanını, Türkiye veya yabancı memleketler üniversitelerine bağlı olarak veya üniversite ayarında olup da müstakillen kimyagerlik diploması veren müesseselerden mezun olanlarla bu kimyagerlik diplomasına tekabül eden üniversiteler kimya tahsilini yaparak gereken diplomayı alanlar kullanabilirler. b) "Kimya yüksek mühendisi" unvanını, Türkiye veya yabancı memleketlerin üniversite veya üniversite ayarında olan yüksek öğretim müesseselerinin kimya mühendisliği zümresi mezunları kullanabilirler. c) "Kimya mühendisi" unvanını, üniversite ayarında olmayıp teknik ve mesleki öğretim yapan müesseselerin kimya mühendisliği zümresi mezunları kullanabilirler."

Görüldüğü gibi kimyager unvanı kanun düzeyinde belirli diplomalara bağlanmıştır. Fizikçi unvanı için bu rehber hazırlanırken böyle bir düzenleme bulunamadı. Buradan çıkarılacak sonuç fizik mezununun iş bulamayacağı değildir; çıkarılacak sonuç, bu alandaki istihdamın büyük ölçüde korunmuş bir unvan üzerinden değil, kazanılan yetkinlik üzerinden yürüdüğüdür. Bu, alanın hem esnekliğini hem de belirsizliğini açıklar.

Buna karşılık fizik eğitiminin doğrudan adıyla anıldığı bir kanun hükmü vardır ve tercih aşamasında bilinmesi çok yararlıdır. 1219 sayılı Tababet ve Şuabatı San'atlarının Tarzı İcrasına Dair Kanun 11/4/1928 tarihinde kabul edilmiş, RG 14/4/1928, 863 ile yayımlanmıştır. Kanunun ek on üçüncü maddesi sağlık meslek mensuplarını bent bent sayar ve bunlardan biri sağlık fizikçisidir. Maddenin (f) bendi aynen şöyledir: "Sağlık fizikçisi; fizik, fizik mühendisliği veya nükleer enerji mühendisliği eğitimi üzerine radyoterapi fiziği, diagnostik radyoloji fiziği veya nükleer tıp fiziği dallarının birinde yüksek lisans mezunu; ilgili uzmanının gözetiminde ve tedavi için yönlendirmesine bağlı olarak; radyasyon ile yapılan teşhis, görüntüleme ve tedavi sırasında ve sonrasında, gerektiğinde radyo izotop maddeleri ve iyonize ışın kaynaklarının kullanımından, uygulanmasından, korunmasından ve arıtılmasından sorumlu sağlık meslek mensubudur."

Bu bendin öğrenci açısından üç ayrı bilgisi vardır. Birincisi, sağlık fizikçisi olabilmenin ön koşulu lisans düzeyinde fizik, fizik mühendisliği ya da nükleer enerji mühendisliği eğitimidir; yani fizik lisansı bu yolun kapısıdır. İkincisi, lisans tek başına yeterli değildir; bent açıkça radyoterapi fiziği, diagnostik radyoloji fiziği ya da nükleer tıp fiziği dallarının birinde yüksek lisans mezunu olmayı arar. Üçüncüsü, bu meslek ilgili uzmanının gözetiminde ve yönlendirmesine bağlı olarak yürütülür; bağımsız bir teşhis ya da tedavi yetkisi tanımlanmamıştır.

Bu rehber, sağlık fizikçiliğine giden yolun bütün idari koşullarını, tescil ve çalışma izni usulünü aktarmıyor; bunlar ilgili ikincil düzenlemelerdedir ve burada doğrulanmadı. Ayrıca kanunun ek on üçüncü maddesi başka pek çok sağlık meslek mensubunu da sayar; bu rehberde yalnızca fizik eğitimini doğrudan anan bent aktarıldı.

Özetle unvan konusunda tablo şudur: fizik lisans diploması korunmuş bir meslek unvanı doğurmaz; buna karşılık kanunun tanımladığı belirli bir sağlık meslek mensupluğunun ön şartını karşılar. Bu ayrım tercih kararını doğrudan etkiler.

Tercih listelerinde en sık karışan iki program fizik ile fizik mühendisliğidir. Fizik bir fen bilimleri programıdır; hedefi doğanın yasalarını anlamak ve ölçmektir, mezunu mühendis unvanı almaz. Fizik mühendisliği ise bir mühendislik programıdır; aynı fizik çekirdeğini kullanır ama hedefi bu bilgiyi tasarıma ve üretime çevirmektir, mezunu mühendis unvanı alır. Yukarıda aktarılan 1219 sayılı Kanunun ek on üçüncü maddesinin (f) bendi bu iki lisansı sağlık fizikçiliğine giriş bakımından yan yana saymaktadır; ama bu, iki programın aynı olduğu anlamına gelmez.

İkinci karışıklık öğretmenlik programlarıyladır. Fizik öğretmenliği ayrı bir programdır ve eğitim fakültelerinde okutulur; öğretmen olma yolu bu programdan geçer. Fizik lisans mezununun öğretmenlik yolu ise farklı ve ek koşullara bağlıdır. Bu rehber öğretmen atama koşulları hakkında bilgi vermiyor; bu koşullar Millî Eğitim Bakanlığının güncel düzenlemelerine bağlıdır ve her yıl değişebilir.

Üçüncü karışıklık [matematik](/bolum/matematik) programıyladır. İki bölümün ilk iki yılı büyük ölçüde örtüşür. Fark, matematiğin kendi iç tutarlılığıyla ilgilenmesi, fiziğin ise matematiği doğayı açıklamak için kullanmasıdır. Kanıtın kendisinden zevk alan öğrenci matematikte, olguyu açıklamaktan zevk alan öğrenci fizikte daha rahat eder.

Dördüncü karışıklık [kimya](/bolum/kimya) programıyladır. İki alan atom ve molekül ölçeğinde buluşur; kimya maddenin dönüşümüne, fizik maddenin temel davranışına odaklanır. Fiziksel kimya bu ikisinin ortak sınırıdır.

Beşinci karışıklık mühendislik programlarıyladır. [Elektrik elektronik mühendisliği](/bolum/elektrik-elektronik-muhendisligi) programı yarı iletken ve elektromanyetik konularında, [metalurji ve malzeme mühendisliği](/bolum/metalurji-ve-malzeme-muhendisligi) programı ise katıhâl fiziği konusunda fizikle örtüşür. Bu bölümlerin çıktısı tasarım, fiziğinki ise açıklamadır.

Altıncı olarak sağlık tarafındaki karışıklığı da netleştirmek gerekir. Radyasyonla görüntüleme yapan teknikerlik programları ile sağlık fizikçiliği aynı şey değildir. [Tıbbi görüntüleme teknikleri](/bolum/tibbi-goruntuleme-teknikleri) iki yıllık bir önlisans programıdır ve cihazı kullanan teknikeri yetiştirir; sağlık fizikçiliği ise yukarıda aktarıldığı gibi lisans üstüne yüksek lisans arayan ayrı bir sağlık meslek mensupluğudur.

Ders planı üniversiteden üniversiteye değişir. Aşağıdaki liste Cumhuriyet Üniversitesi Fen Fakültesi Fizik Bölümünün lisans ders içerikleri belgesine aittir ve ilk dört yarıyılı kapsar.

Bu listeyi okurken dört noktayı bilmek gerekir. Birincisi, kaynak belge dersleri zorunlu ve seçmeli diye ayırmıyor; bu yüzden aşağıda böyle bir ayrım yapılmadı. İkincisi, listede Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi, Türk Dili ve Yabancı Dil dersleri görünmüyor; bu ortak zorunlu dersler bütün lisans programlarında bulunduğuna göre kaynak liste eksiktir ve bu eksiklik burada kapatılmadı, olduğu gibi bırakıldı. Üçüncüsü, kaynakta ikinci yarıyılın fizik dersi Fizik II biçiminde adlandırılıp parantez içinde yine mekanik yazılmış; bu adlandırma kaynağa aittir. Dördüncüsü, kaynakta genel kimya laboratuvarı derslerinin kod numaralarında bir asimetri var; bu da kaynağa aittir. Üniversitenin adı kaynak belgede eski biçimiyle geçtiği için burada da kaynaktaki biçim korundu.

Birinci yarıyıl mekanikle ve temel kimyayla başlar: Fizik I (Mekanik), Fizik Laboratuvarı I (Mekanik), Genel Kimya I, Genel Kimya I Laboratuvarı ile Analiz I. Her teori dersinin yanında laboratuvarının bulunması bu bölümün karakteridir.

İkinci yarıyıl aynı hattı sürdürür: Fizik II (Mekanik II), Fizik Laboratuvarı II (Mekanik II), Genel Kimya II, Genel Kimya Laboratuvarı II ile Analiz II. Mekaniğin iki yarıyıla yayılması, alanın bütün ileri konularının bu temele oturmasındandır.

Üçüncü yarıyıl elektrik ve manyetizmaya geçer ve hesaplamayı ekler: Fizik III (Elektrik ve Manyetizma), Fizik Laboratuvarı III (Elektrik ve Manyetizma), Sayısal Analiz ile Analiz III. Sayısal analizin bu yarıyılda gelmesi anlamlıdır; elektrik ve manyetizma problemleri elle çözülemeyen ilk büyük problem kümesidir.

Dördüncü yarıyıl dalgalara ve optiğe geçer, matematik tarafında ise diferansiyel denklemleri getirir: Fizik IV (Elektromanyetik Dalgalar ve Optik), Fizik Laboratuvarı IV (Elektromanyetik Dalgalar ve Optik) ile Diferansiyel Denklemler. Diferansiyel denklemler dersi programın kilit dersidir; kuantum mekaniği de dahil olmak üzere sonraki hemen her dersin altyapısıdır.

Bu dört yarıyılın toplu okunuşu şudur: program iki yıl boyunca klasik fiziğin dört büyük konusunu sırayla, her birini kendi laboratuvarıyla birlikte verir ve buna paralel olarak analiz zincirini tamamlar. Modern fizik, kuantum mekaniği, istatistiksel fizik ve katıhâl fiziği bu rehberde listelenmeyen ileri yarıyıllarda yer alır.

Okul seçerken bakılması gereken şey laboratuvar altyapısı, araştırma grupları ve bölümün ağırlık verdiği uzmanlık alanıdır. Katıhâl, nükleer, yüksek enerji ve astrofizik gruplarının hangisinin güçlü olduğu, öğrencinin lisansüstü yönünü doğrudan etkiler.

Fizik mezunlarının çalıştığı yerler üniversiteler ve araştırma merkezleri, kamu araştırma kurumları, nükleer düzenleme ve radyasyon güvenliği alanındaki kurumlar, hastanelerin radyoterapi ve nükleer tıp birimleri, tıbbi cihaz firmaları, savunma ve havacılık sanayii, yarı iletken ve optik üretimi yapan şirketler, enerji sektörü, ölçme ve kalibrasyon laboratuvarları, malzeme test laboratuvarları, veri ve yazılım ağırlıklı çalışan teknoloji şirketleri, patent ve teknik danışmanlık büroları ile eğitim kurumlarıdır.

Bu yerlerdeki roller genellikle araştırmacı, laboratuvar uzmanı, ölçme ve kalibrasyon uzmanı, kalite ve test mühendisliği destek görevleri, radyasyon güvenliği alanındaki görevler, teknik ürün uzmanlığı, simülasyon ve modelleme ile veri çözümleme alanlarında yoğunlaşır. Fizik mezunlarının sayısal ve programlama becerileriyle veri tarafına geçmesi yaygın bir yoldur; bunun için lisans sırasında programlama ve istatistik tarafını güçlendirmek gerekir.

Sağlık tarafındaki yol yukarıda aktarıldığı gibi ayrıca tanımlıdır: 1219 sayılı Kanunun ek on üçüncü maddesinin (f) bendi sağlık fizikçiliğini fizik lisansı üzerine belirli dallarda yüksek lisans yapmış olmaya bağlar ve bu mesleği ilgili uzmanın gözetiminde yürütülen bir sağlık meslek mensupluğu olarak tanımlar.

Akademik yol bu bölümde diğer birçok bölüme göre daha belirleyicidir. Fizik lisansının kendi başına bir meslek unvanı doğurmaması, mezunun yönünü lisansüstü eğitimle ya da ek bir uzmanlıkla belirlemesini gerektirir. Bunu bir dezavantaj olarak değil, erken planlama gerektiren bir özellik olarak görmek gerekir.

Bu rehberde bilerek hiçbir maaş rakamı yok. Kazanç akademide, kamuda, sağlık kurumlarında ve özel sektörde çok farklı biçimlerde belirleniyor ve deneyime göre geniş bir aralıkta değişiyor; buraya bir sayı yazmak yanlış beklenti üretirdi.

Bu bölümü, niçin sorusunu sormaktan yorulmayan öğrenciler için düşünmek doğru olur. Fizik, bir olgunun nasıl işlediğini ezberlemekle yetinmez; hangi varsayımlarla, hangi sınırlar içinde işlediğini sorar. Bu tür bir merakı olmayan biri için alan soyut ve yorucu gelir.

İkinci belirleyici özellik matematiğe yatkınlıktır ve bu konuda dürüst olmak gerekir. Fizik bölümü matematik yoğun bir programdır; analiz zinciri ve diferansiyel denklemler bölümün belkemiğidir. Matematikten hoşlanmayan bir öğrencinin bu bölümde ilerlemesi zordur.

Üçüncü özellik soyut düşünceye tahammüldür. Modern fiziğin konularının çoğu günlük sezgiyle çelişir. Sezgisine ters düşen bir sonucu matematiğin gösterdiği yerde kabul edebilmek bu alanın olmazsa olmazıdır.

Dördüncü özellik laboratuvar sabrıdır. Ölçüm almak, hatayı hesaplamak ve beklenenle ölçüleni karşılaştırmak zaman alır. Sonucu hemen görmek isteyen bir kişi bu tarafta zorlanır.

Beşinci nokta, belki de en önemlisi, yönünüzü erken belirlemeyi kabul etmenizdir. Bu bölüm mezuna hazır bir unvan ve hazır bir kariyer hattı vermez. Sağlık fizikçiliği, akademi, sanayide araştırma geliştirme ya da veri tarafı gibi yollardan hangisine yöneleceğinize lisans yıllarında karar verip ona göre seçmeli ders, staj ve yüksek lisans planlaması yapmak gerekir. Bu planlamayı yapmayı sıkıcı bulan bir öğrenci için daha tanımlı çıktısı olan bir program daha uygun olabilir.

Aynı çekirdeği mühendislik çıktısıyla isteyenlerin [elektrik elektronik mühendisliği](/bolum/elektrik-elektronik-muhendisligi) ve [metalurji ve malzeme mühendisliği](/bolum/metalurji-ve-malzeme-muhendisligi), soyut yapılarla ilgilenenlerin [matematik](/bolum/matematik), maddenin dönüşümüne yönelenlerin [kimya](/bolum/kimya), hesaplama tarafına geçmek isteyenlerin ise [bilgisayar mühendisliği](/bolum/bilgisayar-muhendisligi) programına ayrıca bakması yerinde olur.

Birinci not: bu rehberde hiçbir taban puan, başarı sıralaması ya da kontenjan sayısı yok. Bu üç veri her yıl değişir ve tek geçerli kaynağı ÖSYM tercih kılavuzu ile YÖK Atlas'tır.

İkinci not: program adını doğrulayın. Bu rehber dört yıllık lisans düzeyindeki Fizik programını anlatır ve bu program sayısal puan türüyle öğrenci alır. Fizik mühendisliği ve fizik öğretmenliği ayrı programlardır. Tercih listesine kod yazarken programın Tablo-4'te, yani lisans tablosunda yer aldığını ve tam adını kılavuzdan doğrulayın.

Üçüncü not: unvan beklentinizi gerçekçi kurun. Bu rehber hazırlanırken fizikçi unvanını doğrudan koruyan bir kanun tespit edilemedi. Buna karşılık 1219 sayılı Kanunun ek on üçüncü maddesi sağlık fizikçisini tanımlar ve bunun ön şartı olarak fizik lisansının üstüne belirli dallarda yüksek lisans arar.

Dördüncü not: okulun araştırma altyapısına bakın. Bu bölümde bölümün laboratuvarları, araştırma grupları ve lisansüstü programları ders listesinden daha belirleyici olabilir. Ayrıca bu rehberde yalnızca ilk dört yarıyıl aktarıldı ve kaynak liste ortak zorunlu dersleri içermiyordu; güncel ve tam planı ilgili fakültenin sayfasından inceleyin.

Beşinci not: Bu rehber bölümün ne olduğunu anlatır; hangi üniversiteye hangi puanla girileceğini anlatmaz. Taban puan, başarı sıralaması ve kontenjan her yıl değişir ve tek geçerli kaynağı ÖSYM tercih kılavuzu ile YÖK Atlas'tır. Bu sayfada bilerek puan, sıralama ya da maaş rakamı verilmiyor: eksik bilgi, yanlış bilgiden iyidir.