Havacılık ve Uzay Mühendisliği

Havacılık ve Uzay Mühendisliği, atmosfer içinde ve atmosfer dışında hareket eden araçların tasarımı, analizi, üretimi ve işletilmesiyle uğraşan bir mühendislik dalıdır. Programın adındaki iki kelime iki ayrı ortamı gösterir: havacılık, içinde hava bulunan ve bu havanın taşıyıcı kuvvet ürettiği ortamı; uzay ise havanın taşımadığı, hareketin yalnızca itki ve yörünge mekaniğiyle yönetildiği ortamı anlatır. Aynı bölümde okutulmalarının nedeni, iki ortamın da benzer temel bilimler üzerine kurulu olmasıdır.

Alanın birinci ekseni aerodinamiktir. Bir kanadın neden taşıdığı, kanat kesitinin ve açısının taşıma ile direnci nasıl değiştirdiği, akışın ne zaman düzenli ne zaman kopuk davrandığı, ses hızına yaklaşıldığında akışın niteliğinin nasıl değiştiği bu eksenin sorularıdır. Bu yüzden müfredatta akışkanlar mekaniği önce temel düzeyde, sonra sıkıştırılabilir akış olarak ayrı ayrı yer alır.

İkinci eksen yapıdır. Uçak yapısı, mümkün olan en hafif ağırlıkla en yüksek dayanımı sağlamak zorundadır ve bu zorunluluk sıradan makine yapılarında görülmeyen çözümler üretir: ince cidarlı kabuklar, kafes taşıyıcılar, kompozit malzeme kullanımı, yorulma ömrünün titizlikle hesaplanması. Programın planında yapı mekaniği derslerinin iki dönem sürmesi ve ayrıca havacılık yapıları dersinin bulunması bu eksenin karşılığıdır.

Üçüncü eksen itkidir. Bir aracın hareket etmesi için gereken kuvvetin nasıl üretildiği, jet motorunun hangi termodinamik çevrimle çalıştığı, roket itkisinin hangi ilkelere dayandığı bu eksenin konusudur. Bu nedenle mühendislik termodinamiği ve jet itkisi ilkeleri müfredatın omurgasında yer alır.

Dördüncü eksen uçuş mekaniği ve kontroldür. Bir aracın havada kendiliğinden dengede kalıp kalmadığı, pilotun ya da otomatik sistemin verdiği komuta nasıl tepki verdiği, kararlılığın nasıl ölçüldüğü ve kontrol sisteminin nasıl tasarlandığı bu eksenin sorularıdır. Uçuş mekaniği, uçuş kararlılığı ve kontrolü ile otomatik kontrolün prensipleri derslerinin bir arada bulunması bu nedenledir.

Bu dört eksen son yılda tasarım dersinde birleşir. Havacılık ve uzay mühendisliğinin ayırt edici tarafı, tasarımın hiçbir zaman tek bir başlığa indirgenemeyeceğidir: hafiflik dayanımı, dayanım ağırlığı, ağırlık yakıt tüketimini, yakıt menzili, menzil ise ticari kullanımı etkiler. Bu nedenle alan bir ödünleşim mühendisliğidir.

Alan, [makine mühendisliği](/bolum/makine-muhendisligi) ile temel bilimleri, [metalurji ve malzeme mühendisliği](/bolum/metalurji-ve-malzeme-muhendisligi) ile malzeme tarafını, [elektrik elektronik mühendisliği](/bolum/elektrik-elektronik-muhendisligi) ve [mekatronik mühendisliği](/bolum/mekatronik-muhendisligi) ile kontrol tarafını, [uçak teknolojisi](/bolum/ucak-teknolojisi) ile bakım tarafını paylaşır. Paylaşmak aynı olmak değildir; ayrım başlığı bu farkı açar.

[Makine mühendisliği](/bolum/makine-muhendisligi) ile ayrım kapsam ayrımıdır. Makine mühendisliği hareket, kuvvet, ısı ve akış konularını genel biçimde ele alır ve çok geniş bir uygulama alanına açılır. Havacılık ve uzay mühendisliği aynı temel bilimleri kullanır, ancak tek bir uygulama ortamına, yani havada ve uzayda hareket eden araca odaklanır. Bu odaklanma programın son iki yılında belirginleşir.

[Uçak teknolojisi](/bolum/ucak-teknolojisi) ile ayrım hem düzey hem rol ayrımıdır. O program ön lisans düzeyindedir ve hava aracının bakımı, onarımı ve kontrolü üzerine kuruludur. Bu program lisans düzeyindedir ve aracın tasarımı ile analizi üzerine kuruludur. İki alan aynı hangarda bulunabilir; biri aracın nasıl tasarlandığını, diğeri aracın nasıl uçuşa hazır tutulduğunu önceler.

[Havacılık yönetimi](/bolum/havacilik-yonetimi) ve [sivil hava ulaştırma işletmeciliği](/bolum/sivil-hava-ulastirma-isletmeciligi) ile ayrım en nettir: bu programlar havacılığın işletme, operasyon ve yönetim tarafındadır ve mühendislik programı değildir. Bir havayolunun tarife, filo planlaması ve yer hizmetleri kararları onların konusudur.

Pilotluk da bu programın hedefi değildir. [Pilot](/meslek/pilot) olmak ayrı bir eğitim ve lisans sürecine bağlıdır; bu mühendislik programından mezun olmak kendiliğinden böyle bir yetki vermez. Aynı biçimde [sivil havacılık kabin hizmetleri](/bolum/sivil-havacilik-kabin-hizmetleri) da bu programdan tamamen ayrı bir yoldur.

[İnsansız hava aracı teknolojisi ve operatörlüğü](/bolum/insansiz-hava-araci-teknolojisi-ve-operatorlugu) ile temas noktası platformdur; ancak o program ağırlıklı olarak operasyon ve sistem kullanımı tarafındadır. [Elektrik elektronik mühendisliği](/bolum/elektrik-elektronik-muhendisligi), [mekatronik mühendisliği](/bolum/mekatronik-muhendisligi) ve [bilgisayar mühendisliği](/bolum/bilgisayar-muhendisligi) ile temas noktası aviyonik ve kontrol yazılımıdır; [metalurji ve malzeme mühendisliği](/bolum/metalurji-ve-malzeme-muhendisligi) ile temas noktası kompozit ve hafif alaşımlardır; [endüstri mühendisliği](/bolum/endustri-muhendisligi) ile temas noktası ise üretim ve bakım planlamasıdır. Bu programların hiçbiri bu programın yerine geçmez.

Aşağıdaki bilgiler Samsun Üniversitesi'nin Havacılık ve Uzay Mühendisliği programı için yayımladığı iki ayrı sayfadan alınmıştır ve hangi bilginin hangi sayfadan geldiği ayrı ayrı yazılmıştır.

Birinci sayfa program tanıtım sayfasıdır. Bu sayfada programın Havacılık ve Uzay Bilimleri Fakültesi bünyesinde kurulduğu, derecenin düzeyinin Lisans olduğu ve mezun olan öğrencinin Havacılık ve Uzay Mühendisi unvanını almaya hak kazandığı yazılıdır. Öğretim süresi bu sayfada dört yıl olarak yazılmıştır.

İkinci sayfa ders listesi sayfasıdır ve aşağıdaki yarıyıl listeleri bu sayfadan alınmıştır. Sayfanın başlığı Havacılık ve Uzay Bilimleri Fakültesi ile programın adını bir arada yazar. Bu sayfada öğretim düzeyi ve öğretim süresi yazılı olmadığı için program kimliğine ilişkin iddia yalnızca birinci sayfaya dayandırılmıştır.

Ders listesi sayfası her yarıyıl için zorunlu dersleri ve ayrıca geniş seçmeli havuzlarını yayımlar. Aşağıya yalnızca zorunlu dersler aktarılmıştır; seçmeli havuzlardaki ders adları bu sayfaya alınmadı ve o havuzların içeriği hakkında hiçbir iddia yok.

Birinci yarıyıl zorunlu dersleri şöyle yazılıdır: Fizik I, Fizik I Lab., Genel Kimya, Genel Kimya Lab., Matematik I, Computer Programming, Foreign Language-I.

İkinci yarıyıl zorunlu dersleri şöyle yazılıdır: Fizik II, Fizik II Lab., Matematik II, Yaz Stajı I, Uçuşa Giriş, Bilgisayar Destekli Teknik Çizim, Structural Mechanics I, Foreign Language II.

Üçüncü yarıyıl zorunlu dersleri şöyle yazılıdır: Türk Dili I, Dinamik, Diferansiyel Denklemler, Lineer Cebir, Structural Mechanics II, Engineering Materials.

Dördüncü yarıyıl zorunlu dersleri şöyle yazılıdır: Yaz Stajı II, Türk Dili II, Engineering Thermodynamics, Fluid Mechanics, Sayısal Yöntemler.

Beşinci yarıyıl zorunlu dersleri şöyle yazılıdır: Aerospace Structures, Fundamentals of Aerodynamics, Fundamentals of Electrical Engineering, Ölçme Tekniği.

Altıncı yarıyıl zorunlu dersleri şöyle yazılıdır: Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi I, Flight Mechanics, Compressible Aerodynamics, Experimental Engineering, Otomatik Kontrolün Prensipleri.

Yedinci yarıyıl zorunlu dersleri şöyle yazılıdır: Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi II, Design Project I, Flight Stability and Control, Jet Propulsion Principles, Aircraft Design.

Sekizinci yarıyıl için kaynak sayfada zorunlu ders yazılı değildir. Bu nedenle bu rehberde sekizinci yarıyıla ilişkin hiçbir ders adı yazılmadı ve o yarıyılda hangi derslerin bulunduğu konusunda hiçbir iddia yapılmıyor.

Bu listelerle ilgili sınırlar açıkça yazılmalıdır. İngilizce yayımlanan ders adları çevrilmedi ve Türkçeleştirilmedi; kaynakta karışık biçimde bulunan Türkçe ve İngilizce yazım birbirine uydurulmadı. "Lab." kısaltması kaynaktaki haliyle bırakıldı. Ders kodu, kredi ve AKTS değerleri bilerek aktarılmadı; yaz stajı derslerinin süresine ilişkin hiçbir bilgi yazılmadı. Seçmeli havuzlar açılmadığı için zorunlu ders listesinin bir öğrencinin aldığı derslerin tamamı olduğu iddia edilmiyor. Bu liste tek bir üniversitenin ders planıdır ve her üniversitenin planı farklıdır.

Listelerin akışı programın mantığını gösterir: ilk iki yıl fizik, kimya, matematik, diferansiyel denklemler, lineer cebir, dinamik ve yapı mekaniği ile temel zemin; üçüncü yıl termodinamik, akışkanlar mekaniği, havacılık yapıları, aerodinamik ve elektrik mühendisliğinin temelleri; dördüncü yıl uçuş mekaniği, sıkıştırılabilir aerodinamik, kararlılık ve kontrol, jet itkisi ve uçak tasarımı ile bütünleşme.

Programın hedeflediği işlerin merkezinde havacılık ve uzay sanayisi bulunur. Hava aracı, motor, aviyonik sistem, insansız hava aracı ve uydu üreten ya da bunların alt sistemlerini geliştiren kuruluşlarda tasarım mühendisi, analiz mühendisi, test mühendisi ve sistem mühendisi gibi roller bu alanın tipik işleridir.

İkinci alan bakım ve sürekli uçuşa elverişlilik tarafıdır. Havayolları ve bakım kuruluşlarında mühendislik desteği, yapısal onarım analizi, tasarım değişikliği yönetimi ve teknik doküman hazırlığı gibi işler bulunur. Bu alanda çalışmak ilgili mevzuatın öngördüğü yetkilendirme ve belge koşullarına bağlı olabilir; bu rehber böyle bir koşulun bulunup bulunmadığı hakkında iddia yapmıyor.

Üçüncü alan savunma sanayisi ve kamu tarafındaki araştırma kuruluşlarıdır. Roket ve füze sistemleri, uydu ve yer istasyonu sistemleri, rüzgâr tüneli ve test altyapıları bu tarafta yer alır. Dördüncü alan ise havacılığa özgü olmayan ama aynı bilgiyi kullanan sektörlerdir: rüzgâr enerjisi, otomotiv aerodinamiği, akış ve yapı analizi hizmeti veren mühendislik firmaları bu gruba girer.

Lisans mezunları için akademik süreklilik yolu yüksek lisans ve doktora programlarıdır. Aerodinamik, yapılar, itki, uçuş kontrolü ve uzay sistemleri alanlarında lisansüstü programlar bulunmaktadır. Hangi programa hangi koşulla başvurulabileceği üniversitelere ve yıllara göre değiştiği için bu sayfada program listesi verilmiyor.

Bu rehberde hiçbir pozisyon için maaş aralığı, istihdam oranı ya da iş bulma süresi verilmiyor. Bu rakamlar yıla, şehre ve kuruma göre değişir ve doğrulanmış kaynak olmadan yazılması yanlış bilgi üretmek olur.

Program, matematik ve fizikle uzun süre çalışmaya hazır öğrenciye uygundur. Müfredatta matematiğin iki dönem, fiziğin laboratuvarlarıyla birlikte iki dönem, ardından diferansiyel denklemler, lineer cebir ve sayısal yöntemlerin ayrı dersler olarak yer alması, alanın hesap yoğunluğunu gösterir. Bu derslerden uzak durmak isteyen öğrenci için program uygun değildir.

İkinci koşul soyut düşünceye dayanmaktır. Akış, gerilme ve kararlılık gözle görülmeyen büyüklüklerdir; öğrencinin bunları denklem ve grafik üzerinden düşünmeye alışması gerekir. Görselleştirme becerisi bu alanda ayrı bir avantajdır.

Üçüncü koşul yabancı dildir. Kaynak ders planında Computer Programming, Structural Mechanics, Engineering Thermodynamics, Fluid Mechanics, Aerospace Structures, Fundamentals of Aerodynamics, Flight Mechanics, Jet Propulsion Principles ve Aircraft Design gibi derslerin İngilizce adlarla yayımlanması tesadüf değildir. Alanın teknik literatürü, standartları ve dokümantasyonu büyük ölçüde İngilizcedir. Bu rehber söz konusu programın öğretim dilinin ne olduğu konusunda bir iddia yapmıyor; yalnızca ders adlarının kaynakta bu biçimde yayımlandığını aktarıyor.

Dördüncü koşul titizlik ve emniyet bilincidir. Kanunun birinci maddesinin sürat ve emniyet etkenlerini birlikte anmasının mühendislik karşılığı şudur: bu alanda küçük bir hata, başka alanlarda karşılaşılmayan sonuçlar üretebilir. Hesabı kontrol etmeyi, varsayımı yazmayı ve belirsizliği bilinçli olarak paylaştırmayı sıkıcı bulan bir öğrenci alanla uyuşmaz.

Birinci not: Program adı üniversiteler arasında farklı yazılabilir ve ders planı farkı belirgindir. Bazı programlar aerodinamik ve uçuş tarafını, bazıları yapı ve malzeme tarafını, bazıları ise uzay ve uydu sistemlerini ağırlıklandırır. Tercih listesi yapılırken her programın kendi ders planı ayrı ayrı okunmalıdır.

İkinci not: Öğretim dili bu alanda belirleyici bir ayrıntıdır. Aynı ad altındaki programların bir bölümü İngilizce, bir bölümü Türkçe öğretim yapar ve hazırlık koşulları da buna göre değişir. Öğretim dili ve hazırlık koşulu her program için ayrı ayrı, ÖSYM tercih kılavuzundan ve üniversitenin kendi sayfasından okunmalıdır.

Üçüncü not: Aynı aile içindeki [makine mühendisliği](/bolum/makine-muhendisligi), [mekatronik mühendisliği](/bolum/mekatronik-muhendisligi) ve [metalurji ve malzeme mühendisliği](/bolum/metalurji-ve-malzeme-muhendisligi) programlarıyla karşılaştırma yapılması yerinde olur. Bu programlar bu programla temel derslerde geniş biçimde örtüşür; hangisinin uygun olduğu öğrencinin hedeflediği sektöre göre değişir.

Dördüncü not: Havacılık ve uzay sanayisi belirli şehirlerde ve belirli kuruluşlar çevresinde yoğunlaşır. Bu yoğunlaşma staj ve iş bulma açısından anlamlıdır; ancak bu rehber hangi şehirde ne kadar iş olduğu konusunda hiçbir rakam vermiyor. Programın bulunduğu üniversitenin sanayi bağlantıları ve laboratuvar altyapısı tercih öncesi bakılması gereken ayrıntılardandır.

Beşinci not: Bu rehber bölümün ne olduğunu anlatır; hangi üniversiteye hangi puanla girileceğini anlatmaz. Taban puan, başarı sıralaması ve kontenjan her yıl değişir ve tek geçerli kaynağı ÖSYM tercih kılavuzu ile YÖK Atlas'tır. Bu sayfada bilerek puan, sıralama ya da maaş rakamı verilmiyor: eksik bilgi, yanlış bilgiden iyidir.