Hititoloji, Anadolu'nun çivi yazılı belgelerini kendi dilinde okumayı, bu belgeleri üreten toplumların dilini, dinini, hukukunu ve maddi kültürünü birlikte incelemeyi öğreten dört yıllık bir lisans programıdır. Alanın çalıştığı malzemeye ve saha çalışmasına değen kamusal metinlerden biri 2863 sayılı kanundur. Bu rehber puan vermez.
- Puan türü
- DİL
- Seviye
- Lisans
- Süre
- 4 yıl
- ÖSYM 2025 taban
- 316,68–341,50
- Üniversite
- 2
- Genel kontenjan
- 69
- Meslek çıktısı
- 8
Taban puanlar ÖSYM'nin 2025 yerleştirme sonuçlarından alınmıştır; başarı sıralaması içermez ve her yıl değişir.
Hititoloji Nedir?
Hititoloji, Anadolu'nun eskiçağına ait çivi yazılı belgeleri kendi dilinde okuyan, bu belgeleri üreten toplumların dilini, dinini, hukukunu, siyasetini ve maddi kültürünü birlikte inceleyen dört yıllık bir lisans programıdır. Programı bir tarih programından ayıran şey ilgi alanı değil, kaynakla kurulan ilişkidir: burada öğrenci bir olayı başkasının çevirisinden öğrenmez, o olayı anlatan tabletin işaretlerini tek tek çözerek okur. Bu yüzden alanın merkezinde bir dil ve yazı eğitimi durur ve bu eğitim ilk yarıyıldan itibaren başlar.
Alanın birinci ayağı yazı sistemidir. Çivi yazısı bir alfabe değildir; hece işaretleri, sözcük işaretleri ve okunmayan belirleyicilerden oluşan karma bir sistemdir ve aynı işaret bağlama göre farklı değerler alabilir. Bu rehberde okunan ders planında birinci sınıfın iki yarıyılında da bir çivi yazısı dersinin bulunması bu nedenledir. Öğrenci burada bir tabletin kopyasına bakıp işaretleri tanımayı, işaret değerleri arasında seçim yapmayı ve okuduğunu bir çeviri yazıya dökmeyi öğrenir.
İkinci ayak dilbilgisidir. Yazıyı tanımak metni anlamaya yetmez; adın çekimi, eylemin kipleri, cümlenin dizimi ve dilin kendi mantığı ayrıca öğrenilir. Planda birinci sınıfta gramerin ana hatlarının iki dönem boyunca okutulması, ikinci sınıfta ileri gramer ve sentaks dersinin gelmesi bu sıralamayı gösterir. Alanın dil ayağı burada bitmez: plan eski Yakındoğu dillerine giriş derslerini son sınıfa yerleştirir ve Latince gramer ile bir dil karşılaştırma imkânı açar.
Üçüncü ayak metin türleridir. Çivi yazılı arşivler tek tip belge içermez. Planda dini metinler, mitolojik metinler, yasal metinler, kanunlar, politik antlaşma metinleri, siyasal metinler, yönetmelikler, kült ve tapınak envanterleri ile mektuplaşmalar ayrı ayrı ders adı olarak yer alır. Bu ayrım biçimseldir ve gereklidir: bir antlaşma metninin dili ile bir tapınak envanterinin dili aynı değildir, kalıpları aynı değildir, tarih araştırmasına verdiği bilgi de aynı değildir. Bir öğrencinin dört yılda öğrendiği şeylerden biri, elindeki belgenin türünü tanımak ve o türe uygun soruyu sormaktır.
Dördüncü ayak tarihtir. Planda eski Anadolu tarihine giriş, eski devletin ana kaynakları, imparatorluk tarihi ve tarihi coğrafya dersleri bulunur. Tarihi coğrafya, bu alanda özel bir yer tutar: çivi yazılı belgelerde geçen yer adlarının bugünkü hangi noktaya karşılık geldiği çoğu zaman tartışmalıdır ve bu tartışma hem filolojik hem arkeolojik kanıtla yürütülür.
Beşinci ayak arkeoloji ve maddi kültürdür. Bu program bir filoloji programıdır, ama okunan planda arkeoloji dersleri azımsanmayacak bir yer tutar: arkeoloji yöntembilimi, Ege arkeolojisi, klasik arkeolojiye giriş, neolitik çağ, prehistorik sanat, antik şehircilik, Roma mimarlığı, mitoloji ve ikonografi, protohistorik dönemde ölü gömme gelenekleri ve maddi kültürden örnekler bunlardandır. Bunun nedeni basittir: tablet toprakta bulunur, bir yapının içinde bulunur, bir katmanın içinde bulunur; belgeyi bulunduğu bağlamdan kopararak okumak eksik bir okumadır.
Altıncı ayak yöntem ve bilimsel çalışmadır. Planda ikinci sınıfta bilimsel çalışma yöntemleri hazırlık semineri, sonraki yıllarda antlaşma metinleri semineri, kültür semineri ve bir başka bölge semineri bulunur. Seminer, bu alanda bir ders biçiminden fazlasıdır: öğrenci bir metni tek başına ele alır, ikincil literatürü tarar, kendi okumasını savunur ve eleştiri alır. Alanın gündelik pratiği tam olarak budur.
Yedinci ayak korumadır. Planda kültürel miras yönetimi dersinin bulunması, alanın yalnızca okuma değil, okuduğu malzemenin geleceği ile de ilgilendiğini gösterir. Bir tabletin, bir mühür baskısının ya da bir kaya anıtının hukuki statüsü, kime bildirileceği ve hangi izinle kazılabileceği bu alanın çalışma koşullarını doğrudan belirler; bu çerçeve bir sonraki başlıkta ele alınmaktadır.
Bu yedi ayak programı hem [arkeoloji](/bolum/arkeoloji), [protohistorya ve ön asya arkeolojisi](/bolum/protohistorya-ve-on-asya-arkeolojisi) ve [tarih öncesi arkeolojisi](/bolum/tarih-oncesi-arkeolojisi) gibi saha ve maddi kültür alanlarına, hem [tarih](/bolum/tarih) ve [sanat tarihi](/bolum/sanat-tarihi) gibi yorum alanlarına, hem de [dilbilimi](/bolum/dilbilimi) ve [latin dili ve edebiyatı](/bolum/latin-dili-ve-edebiyati) gibi dil alanlarına yakın kılar.
Alanın Kamusal Çerçevesi: 2863 Sayılı Kanun
Bu alanın çalıştığı malzeme kişisel bir merakın nesnesi değildir; hukuken tanımlanmış bir kategoridir. Bir tablet bulunduğunda, bir höyükte kazı yapılmak istendiğinde ya da bir kaya anıtı belgelendiğinde işleyen kurallar bu alanın kamusal çerçevesini kurar. Bu çerçeveye doğrudan değen metinlerden biri 2863 sayılı kanundur. Kanunun adı kaynakta KÜLTÜR VE TABİAT VARLIKLARINI KORUMA KANUNU olarak yayımlanmıştır. Bu ad, bu oturumda yapılan üç okumadan birinci ve üçüncüsünde tek satır ve tümü büyük harf biçiminde aynı çıkmıştır; ikinci okuma aynı satırı sonuna kaynamış iki rakamla verdiği için ad kaleminde tanık sayılmamıştır ve o rakamlar ada dâhil edilmemiştir. Rakamların kaynakta basılı olup olmadığına dair burada hiçbir iddia kurulmamaktadır.
Doğrulama üç okuma ile yapılmıştır ve dördüncü bir okuma yapılmamıştır. Üç okuma da aynı adres üzerinde ve okuma aracının yaklaşık on beş dakikalık önbellek penceresi içinde gerçekleştiği için büyük olasılıkla tek bir metne dönüştürme çıktısı üzerinde çalışılmıştır; bu nedenle okumalar arası mutabakat yalnızca okuma ve çıkarım hatasını eler, kaynağın metne dönüştürülmesi sırasında oluşmuş bir bozulmayı elemez. Bu uyarı bu başlıktaki her alıntı için geçerlidir.
Künye değerleri üç okumada da özdeştir: Kanun Numarası : 2863, Kabul Tarihi : 21/7/1983, Yayımlandığı Resmî Gazete : Tarih: 23/7/1983 Sayı: 18113 ve Yayımlandığı Düstur : Tertip: 5 Cilt: 22 Sayfa: 444. Künye bloğunda noktalama karışıktır: dış etiketlerde iki noktadan önce boşluk varken satırın içindeki Tarih:, Sayı:, Tertip:, Cilt: ve Sayfa: alt etiketlerinde yoktur. Bu asimetri üç okumada da aynı geldiği için mutabakatla elenememiştir ve düzeltilmemiştir. Künyedeki Tertip değeri, belgenin açıldığı adresin tertibiyle tutarlıdır.
Madde kenar başlıkları üç okumada da aynı çıkmıştır ve sonlarındaki iki nokta silinmemiştir: Amaç:, Tanımlar ve kısaltmalar:, Haber verme zorunluğu:, Korunması gerekli taşınmaz kültür ve tabiat varlıkları:, Korunması gerekli taşınır kültür ve tabiat varlıkları: ve Araştırma, sondaj ve kazı izni:. Haber verme zorunluğu: başlığındaki zorunluğu yazımı üç okumada da böyledir ve düzeltilmemiştir. Madde öneki Madde 1 – biçiminde ve uzun tireyle ikinci ve üçüncü okumanın mutabakatıyla kayıtlıdır; birinci okuma öneki kenar başlığıyla aynı satıra kaynatıp kalınlaştırdığı için önek biçiminde tanık sayılmamıştır.
Kanunun birinci maddesi kapsamı kurar: Madde 1 – Bu Kanunun amacı; korunması gerekli taşınır ve taşınmaz kültür ve tabiat varlıkları ile ilgili tanımları belirlemek, yapılacak işlem ve faaliyetleri düzenlemek, bu konuda gerekli ilke ve uygulama kararlarını alacak teşkilatın kuruluş ve görevlerini tespit etmektir. Bu cümle üç okumada da aynıdır.
Üçüncü madde bu rehberin en can alıcı yeridir, çünkü alanın çalıştığı malzemenin hukuki adını koyar. Madde Madde 3 – Bu Kanunda geçen tanımlar ve kısaltmalar şunlardır: cümlesiyle açılır ve a) Tanımlar: başlığı altında sıralar. Birinci tanım şöyledir: (1) (Değişik: 14/7/2004 – 5226/1 md.)"Kültür varlıkları"; tarih öncesi ve tarihi devirlere ait bilim, kültür, din ve güzel sanatlarla ilgili bulunan veya tarih öncesi ya da tarihi devirlerde sosyal yaşama konu olmuş bilimsel ve kültürel açıdan özgün değer taşıyan yer üstünde, yer altında veya su altındaki bütün taşınır ve taşınmaz varlıklardır. İkinci tanım tabiat varlıklarını, üçüncü tanım ise siti tarif eder: (3) "Sit"; tarih öncesinden günümüze kadar gelen çeşitli medeniyetlerin ürünü olup, yaşadıkları devirlerin sosyal, ekonomik, mimari ve benzeri özelliklerini yansıtan kent ve kent kalıntıları, kültür varlıklarının yoğun olarak bulunduğu sosyal yaşama konu olmuş veya önemli tarihi hadiselerin cereyan ettiği yerler ve tespiti yapılmış tabiat özellikleri ile korunması gerekli alanlardır. Bu üçüncü tanım burada birinci ve üçüncü okumanın mutabakatıyla ve rakamsız biçimde verilmektedir; ikinci okuma cümlenin sonuna kaynamış bir rakam getirdiği için o kalemde tanık sayılmamıştır. Aynı maddede ören yeri de tanımlıdır: (7) (Ek:14/7/2004 – 5226/1 md.) "Ören yeri"; tarih öncesinden günümüze kadar gelen çeşitli uygarlıkların ürünü olup, topoğrafik olarak tanımlanabilecek derecede yeterince belirgin ve mütecanis özelliklere sahip, aynı zamanda tarihsel, arkeolojik, sanatsal, bilimsel, sosyal veya teknik bakımlardan dikkate değer, kısmen inşa edilmiş, insan emeği kültür varlıkları ile tabiat varlıklarının birleştiği alanlardır. Maddenin b) (Değişik: 17/6/1987 - 3386/1 md.) Kısaltmalar: bölümünde (1) "Bakanlık"; Kültür ve Turizm Bakanlığını, (2) "Koruma Yüksek Kurulu"; Kültür Varlıklarını Koruma Yüksek Kurulunu, ve (3) (Değişik:14/7/2004 – 5226/1 md.) "Koruma Bölge Kurulu"; Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulunu, karşılıkları verilir ve madde İfade eder. cümlesiyle kapanır. Bu maddenin (8) numaralı tanımı doğrulanmış olmasına rağmen bu rehberde bilerek dışarıda bırakılmıştır: metinde bir sorun bulunduğu için değil, bu kaydın konusuyla ilgisiz bir plânlama tarifi olduğu için. O tanımın içeriği hakkında burada hiçbir iddia kurulmamaktadır ve içinden tek bir sözcük aktarılmamıştır.
Dördüncü madde alanın en gündelik hukuki refleksini yazar: Madde 4 – Taşınır ve taşınmaz kültür ve tabiat varlıklarını bulanlar, malik oldukları veya kullandıkları arazinin içinde kültür ve tabiat varlığı bulunduğunu bilenler veya yeni haberdar olan malik ve zilyetler, bunu en geç üç gün içinde, en yakın müze müdürlüğüne veya köyde muhtara veya diğer yerlerde mülki idare amirlerine bildirmeye mecburdurlar. Madde askeri garnizonlar ve yasak bölgeler için üst komutanlıklara bildirimi öngörür, ihbarı alan muhtar, mülki amir ya da ilgili makamların muhafaza ve güvenlik için gerekli tedbirleri alacağını söyler ve İhbar alan Bakanlık ve müze müdürü bu Kanun hükümlerine göre, en kısa zamanda gerekli işlemleri yapar. cümlesiyle biter. Bu madde burada birinci ve ikinci okumanın mutabakatıyla verilmektedir; üçüncü okuma maddenin dördüncü fıkrasında tek bir sözcüğü bozuk yazdığı için o kalemde tanık sayılmamıştır ve bozuk biçim hiçbir yere alınmamıştır.
Altıncı madde taşınmaz tarafı sayar: Madde 6 – Korunması gerekli taşınmaz kültür ve tabiat varlıkları şunlardır: dedikten sonra korunması gerekli tabiat varlıkları ile 19 uncu yüzyıl sonuna kadar yapılmış taşınmazları, sonraki tarihlerde yapılmış olup korunmalarında gerek görülen taşınmazları, sit alanı içindeki taşınmaz kültür varlıklarını ve milli tarih bakımından önem taşıyan yapıları sıralar. Maddenin uzun örnek fıkrası alanın birincil kaynak ortamını doğrudan adlandırır: Kaya mezarlıkları, yazılı, resimli ve kabartmalı kayalar, resimli mağaralar, höyükler, tümülüsler, ören yerleri, akropol ve nekropoller diye başlar ve kitabeler, freskler, kabartmalar ile eski anıt ve duvar kalıntılarını da sayarak taşınmaz kültür varlığı örneklerindendir ifadesiyle biter. Bu fıkra burada birinci ve üçüncü okumanın mutabakatıyla ve rakamsız biçimde verilmektedir; ikinci okuma fıkranın sonuna kaynamış bir rakam getirdiği için o kalemde tanık sayılmamıştır. Fıkradaki isihkamlar ve tesbit yazımları üç okumada da böyledir ve düzeltilmemiştir.
Yirmi üçüncü madde taşınır tarafı sayar ve bu alanın eline aldığı nesneler o listede adıyla geçer: Madde 23 – Korunması gerekli taşınır kültür ve tabiat varlıkları şunlardır: cümlesinden sonra a) bendi (Değişik: 17/6/1987 - 3386/9 md.) işaretiyle jeolojik, tarih öncesi ve tarihi devirlere ait, jeoloji, antropoloji, prehistorya, arkeoloji ve sanat tarihi açılarından belge değeri taşıyan varlıkları tanımlar; devamındaki örnek fıkrasında tabletler, mühürler, damgalı veya yazılı levhalar ile deri, bez, papirus, parşümen veya maden üzerine yazılı veya tasvirli belgeler açıkça sayılır. Aynı fıkradaki kab ve kacaklar yazımı kaynakta olduğu gibi bırakılmıştır. Bir çivi yazılı tableti, bir mühür baskısını ya da yazılı bir levhayı okuyan kişinin elindeki nesne, kanunun kendi listesinde adı geçen nesnedir; örtüşme yoruma değil, metnin kendi sözcüklerine dayanmaktadır.
Otuz beşinci madde ise alanın saha ayağını düzenler: Madde 35 – Bu kanun hükümlerine tabi, taşınır ve taşınmaz kültür ve tabiat varlıklarını meydana çıkarmak üzere, araştırma, sondaj ve kazı yapma hakkı, sadece Kültür ve Turizm Bakanlığına aittir. Bu cümlenin ardından gelen (Ek cümleler:20/11/2025-7565/8 md.) işaretli bölüm burada birinci ve ikinci okumanın mutabakatıyla anılmaktadır; üçüncü okuma aynı cümleleri bu ibare olmadan yazdığı için o kalemde tanık sayılmamıştır ve bu, üçüncü okuma tarafında bir kapsam eksikliğidir, ibarenin kaynakta bulunmadığı anlamına gelmez. Maddenin ikinci fıkrası izin rejimini kurar: Bilimsel ve mali yeterliği Kültür ve Turizm Bakanlığınca takdir ve kabul olunan Türk ve yabancı heyet ve kurumlara araştırma izni, Kültür ve Turizm Bakanlığı tarafından; sondaj ve kazı yapma izni Cumhurbaşkanı kararı ile verilir, Kültür ve Turizm Bakanlığı elemanları veya bu Bakanlıkça görevlendirilecek Türk bilim adamları tarafından yapılacak araştırma, sondaj ve kazılar, Kültür ve Turizm Bakanlığının iznine bağlıdır. Aynı fıkra askeri yasak bölgelerde ruhsatnamenin Genelkurmay Başkanlığının iznini müteakip düzenleneceğini söyler. Üçüncü fıkra su altı tarafını düzenler ve bu bölgelerde sportif amaçlı dalışın yasak olduğunu, ikinci fıkra hükümlerine göre izin almak şartıyla araştırma ve kazı yapılabileceğini yazar. İkinci ve üçüncü fıkralar burada birinci ve üçüncü okumanın mutabakatıyla ve rakamsız biçimde verilmektedir; ikinci okuma bu iki fıkranın sonuna kaynamış rakamlar getirdiği için o kalemlerde tanık sayılmamıştır. Bu maddede hiçbir hükmün yokluğuna, kaldırıldığına ya da iptal edildiğine dair bir iddia kurulmamıştır.
Örtüşmenin sınırı aynı açıklıkla yazılmalıdır. Bu kanun bu programı kurmaz: bir yükseköğretim düzenlemesi değildir, bir lisans bölümü ihdas etmez, bir üniversite, fakülte ya da anabilim dalı düzenlemez. Bu programın ders planını da belirlemez: doğrulanan hiçbir maddede ders adı, ders saati, zorunlu ve seçmeli ders ayrımı ya da öğretim dili hükmü yoktur; üçüncü maddedeki bilimsel yöntemlerle tanıtılması ile otuz beşinci maddedeki Bilimsel ve mali yeterliği ifadeleri izin ve değerlendirme ölçütleridir, bir müfredat hükmü değildir. Mezunun meslek tanımını da düzenlemez: doğrulanan maddelerde bu alanın mezununa bir unvan, yetki alanı, mesleğe giriş koşulu, sicil ya da oda düzeni getirilmemektedir; otuz beşinci maddede geçen Türk bilim adamları ifadesi bir görevlendirme kategorisidir, bir meslek tanımı değildir ve kimin bu kategoriye gireceği bu belgede belirlenmemiştir. Hitit, çivi yazısı, filoloji, epigrafi ya da tablet arşivi gibi terimlerin bu kanunda geçip geçmediğine ya da tanımlanıp tanımlanmadığına dair hiçbir olumsuz iddia kurulmamaktadır; yalnızca bu oturumun üç okumasında böyle bir ibarenin iki okumada birebir teyit edilmediği kaydedilir. Buna karşılık tabletler sözcüğü yirmi üçüncü maddede geçmektedir ve doğrulanmıştır; bu ayrıdır. Kanunun güncel hâli, bugünkü uygulanışı, yürürlük durumu, metinde geçen kurum adlarının bugünkü karşılığı, ikincil mevzuatı ve değişiklik zincirinin bugünkü hâli hakkında bu rehber hiçbir hüküm vermez; bunlar için kaynak listesindeki resmi adresin esas alınması gerekir.
Bu başlıkta bilerek eksik bırakılanlar şunlardır. Kanun metni üç ayrı okumayla çekilmiş, yalnızca en az iki okumada karakter düzeyinde aynı çıkan öğeler alıntılanmıştır; dördüncü bir okuma yapılmamıştır, dolayısıyla tek okumada kalan hiçbir öğe ek bir denemeyle çözülmeye çalışılmamıştır. Yöntemin kendi sınırı da eksik olarak sayılmalıdır: üç okuma aynı kısa zaman aralığında yapıldığı ve okuma aracı aynı adres için yanıtı yaklaşık on beş dakika önbelleğe aldığı için mutabakat okuma ve çıkarım hatasını eler, PDF biçiminden metne dönüştürme sırasında oluşmuş bir bozulmayı elemez. Bunun somut kanıtları bu belgede görülmüştür ve hangi etiketin hangi iki okumadan geldiği yukarıda tek tek yazılmıştır: ad satırı ile üçüncü maddenin sit tanımı, altıncı maddenin örnek fıkrası ve otuz beşinci maddenin ikinci ve üçüncü fıkraları birinci ve üçüncü okumanın mutabakatıyla kayıtlıdır, çünkü ikinci okuma bu beş yerde de sözcüğe ya da noktalamaya kaynamış dipnot rakamları getirmiştir ve bu yüzden o kalemlerde tanık sayılmamıştır; dördüncü madde ile otuz beşinci maddenin birinci fıkrası birinci ve ikinci okumanın mutabakatıyla kayıtlıdır, çünkü üçüncü okuma dördüncü maddenin bir sözcüğünü bozuk yazmış ve otuz beşinci maddedeki ek cümleler ibaresini hiç getirmemiştir; madde öneki ise ikinci ve üçüncü okumanın mutabakatıyla kayıtlıdır, çünkü birinci okuma öneki kenar başlığıyla aynı satıra kaynatıp kalınlaştırmıştır. Bu ayrışmaların hiçbirinde kaynakta hangi biçimin basılı olduğu iddia edilmemekte, yalnızca hangi okumaların ne verdiği kaydedilmektedir. Birinci okumanın çıktısının başında yer alan ve isteğin kendi numaralandırmasını yansıtan cevap iskeleti satırları uydurma yapı sayılmış ve reddedilmiştir; ret kalem bazında uygulanmış, aynı çıktının gerçek Türkçe gövdeleri geçerli tanık olarak kalmıştır ve okuma yeniden çalıştırılmamıştır. Aynı okumanın bölüm başlığı ile alt başlığı tek satırda birleştirip madde imli listeye çevirdiği satırlar da reddedilmiştir; bu belgeden hiçbir bölüm ya da kısım başlığı iki okumayla gelmemiştir, dolayısıyla burada hiçbir bölüm başlığı iddiası yoktur ve böyle başlıkların bulunmadığı da söylenmemektedir. İkinci ve üçüncü okumadan bölüm başlığı zaten istenmemiştir; bu bir talep sınırıdır. Birinci ve ikinci okumanın eklediği başlık, kalınlaştırma ve ayırıcı işaretler biçim eklemesi sayılmış, kaynak metin sayılmamıştır. Üçüncü maddenin bir tanımı yukarıda anlatılan editoryal gerekçeyle alıntı dışında bırakılmıştır; bu bir doğrulama eksiği değildir. Birinci, üçüncü, dördüncü, altıncı, yirmi üçüncü ve otuz beşinci maddeler dışındaki maddeler hiçbir okumadan istenmemiştir ve o maddelerin içeriği hakkında hiçbir iddia kurulmamıştır. Dipnot gövdeleri hiçbir okumada görünmemiştir; kanunda dipnot bulunup bulunmadığına dair olumsuz bir iddia kurulmamıştır. Doğrulanan altı madde gövdesinin hiçbiri mülga değildir ve bu rehberde hiçbir mülga hüküm gövdesinden alıntı yapılmamıştır. Önceki bir oturumda bu belgede görüldüğü bildirilen noktalama kaybı ve bir maddenin kısa kesilmesi bu oturumda tekrarlanmamıştır; üçüncü okuma noktalamayı korumuş ve altıncı maddeyi son fıkrasına kadar getirmiştir. Bu, önceki tespitin doğrulanması ya da yalanlanması değildir, yalnızca bu oturumun kaydıdır. Adres ilk denemede açıldığı için başka tertip adresleri hiç denenmemiş, atanan yedek numaraya hiç geçilmemiştir ve o numara bu oturumda hiç çekilmediği için bu rehberde onun hakkında hiçbir şey söylenmemektedir. Hiçbir adres için curl, wget, istek kütüphanesi, arşiv, önbellek ya da ayna kullanılmamıştır. Alıntılanan gövdelerde lira, kuruş, idari para cezası miktarı, maaş ya da ücret geçmemektedir ve bu gerekçeyle düşürülen bir madde olmamıştır; üçüncü maddedeki ölçekli ifadesi bir çizim ölçeğidir, para tutarı değildir. Doğrulanan gövdelerde yüzde ifadesi geçmemektedir ve yorum olarak yüzde üretilmemiştir. Kaynaktaki hiçbir kısaltma açılmamış, yazım, büyük ve küçük harf kullanımı ile noktalama düzeltilmemiştir. Son olarak taban puan, başarı sıralaması, kontenjan, maaş, ücret ve işe girme oranı hiç toplanmamıştır.
Hititoloji ile Yakın Alanlar Aynı Şey Değil
Bu program birkaç alanla karıştırılır ve karışmanın nedeni çoğu zaman ortak malzemedir. En sık karıştığı yer arkeolojidir. [Arkeoloji](/bolum/arkeoloji), [klasik arkeoloji](/bolum/klasik-arkeoloji), [tarih öncesi arkeolojisi](/bolum/tarih-oncesi-arkeolojisi) ve [protohistorya ve ön asya arkeolojisi](/bolum/protohistorya-ve-on-asya-arkeolojisi) aynı höyükte, aynı katmanda ve çoğu zaman aynı ekip içinde çalışır. Ayrım sorunun yönündedir: arkeoloji nesneden ve bağlamdan yola çıkar, bu program ise yazılı belgeden yola çıkar ve belgenin dilini kendisi okur. Bu rehberde okunan planda arkeoloji derslerinin bulunması programı bir arkeoloji programına dönüştürmez; o dersler filolojik okumanın bağlamını kurar.
İkinci karışma noktası tarihtir. [Tarih](/bolum/tarih) ve [bilim tarihi](/bolum/bilim-tarihi) geçmişi kaynaklar üzerinden kurar, ama kaynağın büyük bölümü yayımlanmış ve çevrilmiş hâliyle kullanılabilir. Burada ise kaynağın kendisi ham hâldedir: okunmamış, çeviri yazısı yapılmamış, kimi zaman kırık bir tablettir. Bu fark, alanın gündelik iş yükünü bütünüyle değiştirir.
Üçüncü karışma noktası öteki dil ve edebiyat programlarıdır. [Latin dili ve edebiyatı](/bolum/latin-dili-ve-edebiyati), [çağdaş yunan dili ve edebiyatı](/bolum/cagdas-yunan-dili-ve-edebiyati), [arap dili ve edebiyatı](/bolum/arap-dili-ve-edebiyati) ve [fars dili ve edebiyatı](/bolum/fars-dili-ve-edebiyati) de bir dili kaynağından okumayı öğretir. Ayrım, okunan malzemenin niteliğindedir: bu alanda edebi kanon değil, arşiv belgesi merkezdedir ve metinlerin önemli bir bölümü hukuki, dini ya da idari kayıtlardır.
Dördüncü karışma noktası dil biliminin kendisidir. [Dilbilimi](/bolum/dilbilimi) dilin yapısını kuram düzeyinde ele alır. Bu programda gramer ve sentaks dersleri kuramsal bir ilgi için değil, bir metni doğru okumak için vardır; kuram burada araçtır, amaç değildir.
Beşinci karışma noktası koruma ve müze tarafıdır. [Kültür varlıklarını koruma ve onarım](/bolum/kultur-varliklarini-koruma-ve-onarim), [mimari restorasyon](/bolum/mimari-restorasyon) ve [müzecilik](/bolum/muzecilik) nesnenin fiziksel geleceğiyle ve sergilenmesiyle ilgilenir. Bu programda kültürel miras yönetimi dersinin bulunması, programı bir koruma ya da onarım programı yapmaz; buradaki bilgi belgeyi okuyanın koruma çerçevesini tanımasını sağlar.
Altıncı karışma noktası kültürel mirasın turizm ve yönetim yüzüdür. [Kültürel miras ve turizm](/bolum/kulturel-miras-ve-turizm), [turizm rehberliği](/bolum/turizm-rehberligi) ve [sanat ve kültür yönetimi](/bolum/sanat-ve-kultur-yonetimi) aynı alanları anlatır ve yönetir, ama birincil kaynağı kendisi okumaz. Bu rehber hangisinin daha iyi olduğu yönünde bir değerlendirme yapmaz; yalnızca kapsamların aynı olmadığını kaydeder.
Yedinci karışma noktası insan ve toplum bilimleridir. [Antropoloji](/bolum/antropoloji) ve [sanat tarihi](/bolum/sanat-tarihi) bu alanla sürekli alışveriş içindedir; planda mitoloji ve ikonografi ile ölü gömme gelenekleri derslerinin bulunması bu alışverişin izidir. Yine de bu derslerin varlığı programın kimliğini değiştirmez.
Bir Üniversitenin Ders Planı: İstanbul Üniversitesi
Bu programın somut bir örneği için bir üniversitenin kendi eğitim bilgi sisteminde herkese açık biçimde yayımlanan ders programı sayfası okundu. Sayfa program adını ve öğretim düzeyini birlikte basmaktadır: HİTİTOLOJİ, LİSANS PROGRAMI, (ÖRGÜN ÖĞRETİM). Ad tümü büyük harfle basılıdır ve düzeltilmemiştir; düzey ifadesi de bu başlığın içinde basılıdır, yani yarıyıl sayısından yapılmış bir çıkarım değildir. Plan dört sınıfın güz ve bahar dönemleri olmak üzere sekiz blok üzerine kuruludur. Ders adları sayfada tümü büyük harfle yayımlanmıştır ve bu rehberde küçük harfe çevrilmemiştir; iki ders adı İngilizce basılmıştır ve çevrilmemiştir.
Birinci sınıfın güz bloğunda ATATÜRK İLKELERİ VE İNKILAP TARİHİ I, BEDEN EĞİTİMİ I, GÜZEL SANATLAR I, HİTİT ÇİVİ YAZISI I, HİTİT GRAMERİNİN ANAHATLARI I, HİTİTOLOJİYE GİRİŞ I, TÜRK DİLİ I, YABANCI DİL I, YABANCI ÖĞRENCİLER İÇİN ATATÜRK İLKELERİ VE İNKILAP TARİHİ I ve YABANCI ÖĞRENCİLER İÇİN TÜRK DİLİ I satırları yayımlanmıştır. Bahar bloğu aynı derslerin ikinci dönemlerini taşır: ATATÜRK İLKELERİ VE İNKILAP TARİHİ II, BEDEN EĞİTİMİ II, GÜZEL SANATLAR II, HİTİT ÇİVİ YAZISI II, HİTİT GRAMERİNİN ANAHATLARI II, HİTİTOLOJİYE GİRİŞ II, TÜRK DİLİ II, YABANCI DİL II, YABANCI ÖĞRENCİLER İÇİN ATATÜRK İLKELERİ VE İNKILAP TARİHİ II ve YABANCI ÖĞRENCİLER İÇİN TÜRK DİLİ II. Yazının ve gramerin daha ilk yıldan iki dönem boyunca birlikte yürümesi, alanın giriş kapısının bir dil kapısı olduğunu gösterir.
İkinci sınıfın güz bloğunda ESKİ HİTİT DEVLETİNİN ANA KAYNAKLARI, HİTİT DİLİ İLERİ GRAMER VE SENTAKSI, HİTİT DİNİ METİNLERİ, HİTİT KANUNLARI ve HİTİTOLOJİDE BİLİMSEL ÇALIŞMA YÖNTEMLERİ HAZIRLIK SEMİNERİ yer alır. Bahar bloğu ANTİKÇAĞDA DİLBİLGİSİ KURAMLARI II, ARKEOLOJİ'DE YÖNTEMBİLİM, EGE ARKEOLOJİSİ II (KYKLADES VE HELLAS KÜLTÜRLERİ), HİTİT DİNİ VE MİTOLOJİSİ, HİTİT İMPARATORLUK TARİHİ, HİTİT KÜLT VE TAPINAK ENVANTERLERİ, HİTİT MİTOLOJİK METİNLERİ, HİTİT YASAL METİNLERİ ve ROMA MİMARLIĞI satırlarını taşır. ARKEOLOJİ'DE YÖNTEMBİLİM satırındaki kesme işareti sayfada bu biçimdedir ve düzeltilmemiştir. Bu iki blok, metin türlerinin ayrıştığı ve yöntem eğitiminin başladığı yerdir.
Üçüncü sınıfın güz bloğu üç satır taşır: ESKİ ANADOLU TARİHİNE GİRİŞ, HİTİT POLİTİK ANTLAŞMA METİNLERİ ve HİTİT YÖNETMELİKLERİ I. Bahar bloğunda ANTİK ŞEHİRCİLİK, HİTİT ANTLAŞMA METİNLERİ SEMİNERİ, HİTİT SİYASAL METİNLERİ, HİTİT YÖNETMELİKLERİ II, KLASİK ARKEOLOJİYE GİRİŞ II, LATİNCE GRAMER II, MİTOLOJİ VE İKONOGRAFİ II, NEOLİTİK ÇAĞ ve PREHİSTORİK SANAT bulunur. Antlaşma metinlerinin önce ders, sonra seminer olarak gelmesi, aynı malzemenin önce okutulup sonra öğrenciye bırakıldığını gösterir.
Dördüncü sınıfın güz bloğunda ESKİ YAKINDOĞU DİLLERİNE GİRİŞ I, HİTİT KÜLTÜRÜ SEMİNERİ, HİTİT TARİHİ METİNLERİ, INTRODUCTION TO HITTITE, M.Ö.1.BİNYILDA ANADOLU DEVLETLERİ TARİHİ ve YAZILI BELGELERE GÖRE HİTİT KÜLTÜRÜ satırları yayımlanmıştır. INTRODUCTION TO HITTITE satırı sayfada İngilizce basılıdır ve çevrilmemiştir; M.Ö.1.BİNYILDA ANADOLU DEVLETLERİ TARİHİ satırındaki boşluksuz noktalar da düzeltilmemiştir.
Dördüncü sınıfın bahar bloğunda ANAHATLARIYLA TARİH ÖNCESİ II, ÇİVİ YAZILI BELGELERE GÖRE HİTİT TARİHİ COĞRAFYASI, ESKİ YAKINDOĞU DİLLERİNE GİRİŞ II, HİTİT ARKEOLOJİSİ II (SANAT), HİTİT ARKEOLOJİSİ II (SANAT), HİTİT MADDİ KÜLTÜRÜNDEN ÖRNEKLER, HİTİTLERİN MEKTUPLAŞMALARI, INTRODUCTION TO LUWIAN, KÜLTÜREL MİRAS YÖNETİMİ, PROTOHİSTORİK DÖNEMDE ANADOLU ÖLÜ GÖMME GELENEKLERİ, ROMA TARİH YAZICILIĞI, URARTU SEMİNERİ ve UYGULAMALI GİRİŞİMCİLİK satırları yer alır. HİTİT ARKEOLOJİSİ II (SANAT) satırı burada iki kez yazılmıştır, çünkü sayfa aynı adı üç okumadan ikisine göre iki kez basmaktadır; birinci okuma bu satırı bir kez bildirmiştir. Satır tekilleştirilmemiş, iki bildirimden biri doğru ilan edilmemiştir. INTRODUCTION TO LUWIAN satırı da İngilizce basılıdır ve çevrilmemiştir. Bu blokta hem tarihi coğrafya hem mektuplaşmalar hem de kültürel miras yönetiminin bir arada bulunması, son yarıyılın filolojiyi bağlamla ve korumayla birlikte kapattığını gösterir.
Bu başlıkta bilerek eksik bırakılanlar şunlardır. Bu sayfa üç ayrı okumayla, birbirinden farklı ifadelerle yazılmış üç ayrı istekle okunmuştur; dördüncü bir okuma yapılmamıştır. Sekiz blok boyunca alınan ders adı sayısı birinci okumaya göre altmış dört, ikinci ve üçüncü okumaya göre altmış beştir; fark yukarıda anlatılan tekrarlanan satırdan gelmektedir ve iki sayı da olduğu gibi bırakılmıştır, aralarında hakemlik yapılmamış, tek bir sayıya karar verilmemiştir. Düşürülen ders adı yoktur ve düşürülen yer tutucu satır sayısı sıfırdır: üç okuma da bu sayfada seçmeli ya da bölüm seçmeli türü bir yer tutucu satır bulunmadığını bildirmiştir; dolayısıyla bu kaynakta doldurulacak bir seçmeli havuz da doğmamıştır ve hiçbir havuz doldurulmamıştır. Öğretim düzeyi bu sayfada birebir basılıdır ve üç okuma da bunu bildirmiştir; sayfanın gezinme menüsündeki düzey bağlantıları ise düzey kanıtı sayılmamıştır, çünkü bir menü ögesi programın kendi kaydı değildir. Üniversite adı konusunda durum ayrıca yazılmalıdır: ad ne alan adından çıkarımdır ne de programın kendi kaydında basılıdır; üç okuma da adı yalnızca sistemin üst başlığındaki İSTANBUL ÜNİVERSİTESİ EĞİTİM BİLGİ SİSTEMİ dizesi içinde görmüştür. Bu nedenle ad burada yayımlanmış olarak değil, yayımlayan sayfadan alınan bir ara durum olarak sunulmaktadır. Fakülte ve bölüm adı sayfada basılı değildir; programın hangi fakülteye bağlı olduğu bu rehberden çıkarılamaz ve tahmin edilmemiştir. Öğrenim süresi sayfada yazılı değildir; sekiz blok yalnızca bir yapı bilgisidir ve bu rehberdeki dört yıllık süre bu sayfaya dayandırılmamıştır. Blok başlıklarının yazımında okumalar arasında bir boşluk farkı görülmüştür ve bu fark tek biçime getirilmemiş, yalnızca işaretlenmiştir. Ders kodu, kredi ve iş yükü değerleri bu rehberde hiçbir yerde verilmemiştir. Adres bir yıl parametresi taşımaktadır ve bu müfredat iki bin on yedi yılına aittir; parametrenin ne anlama geldiği sayfada açıklanmamış, başka bir yıl parametresi denenmemiş ve sonuç başka bir yıla taşınmamıştır, dolayısıyla bu planın güncel hâl olduğu iddia edilmemektedir. Bu program için ikinci bir plan kaynağı aranmamıştır; bu bilinçli bir eksiktir ve başka bir üniversitenin bu programa ait yayımlanmış bir planının bulunmadığı yönünde hiçbir iddia kurulmamaktadır. Aramalarda görünen üçüncü taraf tanıtım, puan ve sıralama siteleri ile bir yüksek lisans düzeyi sayfası hiç açılmamıştır; adları bir kurum adına benzediği için arama sonucuna düşen ilgisiz sayfalar da açılmamıştır. Bir başka üniversitenin ilgili adları devralınan engelli listede olduğu için o adlara hiç istek gönderilmemiştir ve o kurumun bir plan yayımlayıp yayımlamadığı hakkında burada hiçbir iddia yoktur. Bu batch'in bütün plan araştırmasında olduğu gibi burada da YÖK Atlas adresleri arama sonuçlarında görünmüş ama ders planı kaynağı olarak hiç açılmamıştır; kaynak listesindeki YÖK Atlas adresi yalnızca program tablosu içindir. Son olarak iki şey açıkça yazılmalıdır: buradaki plan tek bir üniversitenin yayımladığı plandır ve programın ülke çapındaki ortak müfredatı değildir; sayfa puan türü yayımlamamaktadır ve bu kaydın puan türü değeri ÖSYM program tablosuna dayanır, bu sayfaya değil. Sayfa taban puan, başarı sıralaması ve kontenjan da yayımlamamaktadır.
Mezunlar Ne İş Yapar?
Bu programın mezununun ilk ve en belirgin çalışma alanı çivi yazılı belgelerin okunması ve yayımlanmasıdır. Bir tabletin kopyasının çıkarılması, çeviri yazısının yapılması, çevirisinin ve yorumunun hazırlanması bu işin gövdesidir; planda çivi yazısı, gramer, sentaks ve metin türü derslerinin bu kadar yer tutması bu alana hazırlar.
İkinci alan kazı ve yüzey araştırmasıdır. Kanun metninde araştırma, sondaj ve kazı yapma hakkının Kültür ve Turizm Bakanlığına ait olduğu ve iznin belirli bir rejim içinde verildiği yazılıdır; bir ekipte çalışacak mezunun tabi olacağı çerçeve budur. Planda arkeoloji yöntembilimi, antik şehircilik ve maddi kültür derslerinin bulunması bu tarafa açılır.
Üçüncü alan müze ve koleksiyon çalışmasıdır. Kanun taşınır kültür varlıkları arasında tabletleri, mühürleri ve yazılı levhaları saymaktadır; bu nesnelerin tanımlanması, envanterlenmesi ve belgelenmesi filolojik bilgi gerektiren bir iştir.
Dördüncü alan envanter ve belgelemedir. Kanun taşınmaz tarafta yazılı, resimli ve kabartmalı kayaları, höyükleri ve kitabeleri saymaktadır; bu varlıkların kayıt altına alınması sürecinde yazılı malzemeyi okuyabilen kişiye ihtiyaç duyulur.
Beşinci alan akademik araştırmadır. Bu alanda lisans sonrası çalışma yaygındır ve planın seminer ağırlığı bunu görünür kılar; bu rehber lisansüstü koşulları hakkında bir iddia kurmaz.
Altıncı alan yayın, arşiv ve kütüphanedir. Metin yayınlarının hazırlanması, dizinlenmesi ve arşivlenmesi işi [bilgi ve belge yönetimi](/bolum/bilgi-ve-belge-yonetimi) alanının araçlarıyla kesişir.
Yedinci alan kültürel miras yönetimidir. Planda bu adı taşıyan bir dersin bulunması, alanın yalnızca okumakla değil, okuduğu malzemenin korunmasıyla da ilgilendiğini gösterir.
Sekizinci alan bilgi aktarımı ve tanıtımdır: sergi metni, katalog, popüler yayın ve alan anlatımı için birincil kaynağı okumuş bir kişiye ihtiyaç duyulur.
Bu alanda bazı işlerin belirli belge, yeterlik, izin ya da yetki şartlarına bağlı olduğu bilinmekle birlikte, bu rehber hangi işin hangi şarta bağlı olduğu konusunda bir iddia kurmamaktadır; bu bilgi ilgili mevzuattan ve yetkili kurumdan öğrenilmelidir. Bu rehber hiçbir iş için ücret aralığı, işe girme oranı ya da kariyer hızı vermez.
Kimler Tercih Etmeli?
Bu programı düşünen öğrencinin kendine sorması gereken ilk soru şudur: ayrıntıya tahammülünüz var mı? Bu alanda bir tek işaretin yanlış okunması cümlenin anlamını değiştirir. Sabırla, tekrar tekrar ve kendi okumasından şüphe ederek çalışamayan bir öğrenci burada zorlanır.
İkinci soru dildir. Program bir dil programıdır ve bu dil bugün konuşulmamaktadır; öğrenci sözlükle, işaret listesiyle ve dilbilgisi kitabıyla çalışmayı sevmek zorundadır. Planda gramerin, sentaksın ve eski Yakındoğu dillerine girişin ayrı ayrı yer alması bu yükün gerçekliğini gösterir.
Üçüncü soru yabancı dilde okuyabilmektir. Planda iki ders adı İngilizce yayımlanmıştır ve bu alanın ikincil literatürünün önemli bir bölümü Türkçe dışındaki dillerde üretilmektedir. Yabancı dilde okumaya isteksiz bir öğrenci hem derste hem araştırmada kendini sınırlı bulur.
Dördüncü soru sahadır. Bu alanın öğrenimi yalnızca sınıfta geçmez; kazı, müze ve depo çalışması işin parçasıdır. Tozlu, sıcak ve fiziksel bir çalışma ortamını baştan reddeden bir öğrenci alanın bir bölümünü kendine kapatmış olur.
Beşinci soru disiplinler arası çalışabilmektir. Bir tabletin anlamı yalnızca dilden çıkmaz; bulunduğu yapı, katman ve nesne topluluğu da anlamın parçasıdır. Arkeolog, sanat tarihçisi ve koruma uzmanıyla aynı masada oturmayı sevmeyen bir öğrenci burada eksik çalışır.
Altıncı soru belirsizliğe dayanmaktır. Bu alanda kırık bir tablet, eksik bir satır ve tartışmalı bir yer adı olağandır; kesin cevap beklentisiyle gelen bir öğrenci hayal kırıklığı yaşar. Alanın ilerlemesi çoğu zaman bir okumanın başka bir okumayla yer değiştirmesiyle olur.
Yedinci soru uzun soluktur. Bu programın dört yıllık bir lisans programı olduğu, ders dışı çalışmanın ağırlık taşıdığı ve alanda derinleşmenin lisanstan sonra da devam eden bir uğraş olduğu baştan bilinmelidir. Alanın komşularını merak eden öğrenci için [arkeoloji](/bolum/arkeoloji) ve [tarih](/bolum/tarih) ilk bakılacak yerlerdir.
Tercih Öncesi Notlar
Birinci not: Bu programın adı ve kapsamı üniversiteler arasında farklılaşabilmektedir. Yakın içerikler eskiçağ dilleri, eski Anadolu dilleri ya da başka adlar altında da açılabilmekte ve bu adların altındaki ders planları birbirinden belirgin biçimde ayrışabilmektedir. Tercih listesi yapılırken adın değil, ilgili üniversitenin kendi ders planının okunması gerekir.
İkinci not: Bu rehberde okunan plan tek bir üniversitenin planıdır ve bir müfredat yılına aittir; güncel hâl olduğu iddia edilmemektedir. Aynı programın başka bir üniversitedeki ya da başka bir yıldaki planının aynı olacağı varsayılmamalıdır. Ders adlarının bir bölümünün İngilizce basılmış olması da öğretim dili hakkında tek başına bir sonuç vermez; hazırlık sınıfının bulunup bulunmadığı ve hangi derslerin hangi dilde okutulduğu tercihten önce sorulmalıdır.
Üçüncü not: Saha, müze ve arşiv erişimi bu alanda olağandan daha belirleyicidir. Bölümün bir kazıyla düzenli ilişkisi olup olmadığı, öğrencilerin kazıya ya da müze çalışmasına katılıp katılamadığı, çivi yazısı derslerinde gerçek belge kopyalarıyla çalışılıp çalışılmadığı ve kütüphanenin alanın temel yayınlarını taşıyıp taşımadığı sorulmalıdır. Bu rehberde okunan planda seminerlerin ikinci sınıftan itibaren başlaması dikkate değerdir; bu düzenin her üniversitede aynı olmadığı bilinmelidir.
Dördüncü not: Alanın komşularına bakmak isteyen öğrenci için saha ve maddi kültür tarafında [arkeoloji](/bolum/arkeoloji), [klasik arkeoloji](/bolum/klasik-arkeoloji), [tarih öncesi arkeolojisi](/bolum/tarih-oncesi-arkeolojisi), [protohistorya ve ön asya arkeolojisi](/bolum/protohistorya-ve-on-asya-arkeolojisi) ve [arkeoloji ve sanat tarihi](/bolum/arkeoloji-ve-sanat-tarihi); yorum ve tarih tarafında [tarih](/bolum/tarih), [sanat tarihi](/bolum/sanat-tarihi), [bilim tarihi](/bolum/bilim-tarihi), [coğrafya](/bolum/cografya) ve [felsefe](/bolum/felsefe); dil tarafında [latin dili ve edebiyatı](/bolum/latin-dili-ve-edebiyati), [çağdaş yunan dili ve edebiyatı](/bolum/cagdas-yunan-dili-ve-edebiyati), [arap dili ve edebiyatı](/bolum/arap-dili-ve-edebiyati), [fars dili ve edebiyatı](/bolum/fars-dili-ve-edebiyati), [dilbilimi](/bolum/dilbilimi) ve [karşılaştırmalı edebiyat](/bolum/karsilastirmali-edebiyat); koruma, müze ve miras tarafında [kültür varlıklarını koruma ve onarım](/bolum/kultur-varliklarini-koruma-ve-onarim), [mimari restorasyon](/bolum/mimari-restorasyon), [müzecilik](/bolum/muzecilik), [kültürel miras ve turizm](/bolum/kulturel-miras-ve-turizm), [sanat ve kültür yönetimi](/bolum/sanat-ve-kultur-yonetimi) ve [turizm rehberliği](/bolum/turizm-rehberligi); belge ve bilgi tarafında [bilgi ve belge yönetimi](/bolum/bilgi-ve-belge-yonetimi) ve [antropoloji](/bolum/antropoloji) karşılaştırılmaya değer yollar oluşturur.
Beşinci not: Bu rehber bölümün ne olduğunu anlatır; hangi üniversiteye hangi puanla girileceğini anlatmaz. Taban puan, başarı sıralaması ve kontenjan her yıl değişir ve tek geçerli kaynağı ÖSYM tercih kılavuzu ile YÖK Atlas'tır. Bu sayfada bilerek puan, sıralama ya da maaş rakamı verilmiyor: eksik bilgi, yanlış bilgiden iyidir.
ÖSYM bu programı 2 üniversitede, 2 ayrı kontenjan satırında açtı. Aşağıdaki iki puan, bu programın ÖSYM'de yayımlanmış en yüksek ve en düşük taban puanıdır.
ÖSYM'nin bu tablolarında başarı sıralaması yoktur; sıralama için YÖK Atlas kullanılmalıdır. Taban puanlar geçmiş yılın sonucudur, her yıl değişir.
Bu rehber bilgilendirme amaçlıdır; müfredat ve koşullar üniversiteye göre değişir. Bölümün bulunduğu üniversiteler ile güncel taban puan, başarı sıralaması ve kontenjanlar için ÖSYM tercih kılavuzu ve YÖK Atlas esastır.