İngilizce Mütercim ve Tercümanlık

İngilizce Mütercim ve Tercümanlık, dört yıllık bir lisans programıdır ve DİL puan türüyle tercih edilir. Programın konusu "İngilizce öğrenmek" değildir — bölüme başlayan öğrenciden İngilizceyi zaten ileri düzeyde bildiği varsayılır. Programın konusu çeviridir: bir metnin ya da konuşmanın anlamını, tonunu, işlevini ve kültürel bağlamını başka bir dile taşıma işi.

Bu ayrımı en iyi gösteren şey ders planının kendisidir. Programın ilk dersleri arasında "Çeviribilime Giriş", "Metin Türleri ve Metin İnceleme" ve "Kültürel Farkındalık" bulunur. Yani öğrenci ilk yarıyıldan itibaren dil öğrenmez, metnin nasıl çalıştığını çözmeye başlar. Bir hukuk sözleşmesinin, bir hasta bilgilendirme formunun, bir romanın ve bir reklam metninin çevirisi birbirinden tamamen farklı işlerdir; program bu farkı öğretir.

Bölümün adı iki mesleği birlikte taşır ve aday bunları çoğu zaman aynı iş sanır.

Mütercim yazılı çeviri yapar. Zaman baskısı vardır ama düşünmek, araştırmak, terim doğrulamak, geri dönüp düzeltmek için imkân da vardır. Ürün kalıcıdır: sözleşme, kitap, rapor, altyazı, kullanım kılavuzu, yerelleştirilmiş yazılım arayüzü.

Tercüman sözlü çeviri yapar. Ürün anlıktır ve geri alınamaz. Ardıl çeviride konuşmacı durur, tercüman aktarır; simültane çeviride ikisi aynı anda olur. Bu iş bellek, konsantrasyon, ses kontrolü ve yüksek stres altında karar verme yeteneği ister — dil bilgisiyle ölçülemeyen bir performans işidir.

Program bu iki damarı ayrı ayrı besler. Yazılı damarda "Çeviri Uygulamaları", "Edebi Çeviri", "Düzeltme ve Son Okuma"; sözlü damarda "Not Alma Teknikleri", "Yazılı Metinden Sözlü Çeviri" ve üç döneme yayılan "Sözlü Çeviri Çalışmaları ve Uygulamaları" dersleri vardır. Öğrencinin dördüncü sınıfa gelmeden hangi damarda güçlü olduğunu keşfetmesi, kariyer planı için en değerli bilgidir.

Üçüncü bir ayrım daha var ve önemlidir: çevirmenlik ile İngilizce öğretmenliği aynı meslek değildir. [İngilizce Öğretmenliği](/bolum/ingilizce-ogretmenligi) ayrı bir lisans programıdır, eğitim bilimleri ve öğretmenlik uygulaması içerir ve öğretmen olarak atanmaya kaynak teşkil eden programlar Millî Eğitim Bakanlığı'nın çizelgesiyle belirlenir. Mütercim ve Tercümanlık mezununun öğretmenlik hedefi varsa, izlenecek yol pedagojik formasyon ve Bakanlığın yürürlükteki kaynak program listesidir; bu rehber o listeyi kopyalamıyor, Talim ve Terbiye Kurulu'nun güncel kararına yönlendiriyor.

Bu bölümü tercih eden adayın bilmesi gereken en önemli — ve en şaşırtıcı — gerçek şudur: Türkiye'de çevirmenlik korumalı bir meslek değildir. Bunu en açık gösteren yer, devletin kendi tercüman listesini düzenleyen yönetmeliktir.

Ceza Muhakemesi Kanununa Göre Tercüman Listelerinin Düzenlenmesi Hakkında Yönetmelik (RG 5/3/2013, 28578), adliyelerde görevlendirilecek tercümanların listesine kayıt şartlarını sayar:

> "(1) Listeye kayıt olabilmek için tercümanın; a) Türkiye Cumhuriyeti vatandaşı olması veya 29/5/2009 tarihli ve 5901 sayılı Türk Vatandaşlığı Kanununun 28 inci maddesine göre düzenlenmiş olan Mavi Kart sahibi olması, b) Başvuru tarihinde fiil ehliyetine sahip olması, c) En az ilkokul mezunu olması, ç) Başvuru tarihinde onsekiz yaşını tamamlamış olması, d) Affa uğramış ya da ertelenmiş olsalar bile Devlete ve adliyeye karşı işlenen suçlar, 12/4/1991 tarihli ve 3713 sayılı Terörle Mücadele Kanununda yer alan suçlar ile basit ve nitelikli zimmet, irtikâp, rüşvet, hırsızlık, dolandırıcılık, sahtecilik, güveni kötüye kullanma, hileli iflâs veya kaçakçılık, resmî ihale ve alım satımlara fesat karıştırma suçlarından hükümlü olmaması veya hakkında hükmün açıklanmasının geri bırakılmasına karar verilmemiş olması, e) Disiplin yönünden meslekten ya da memuriyetten çıkarılmamış veya sanat icrasından yasaklanmamış olması, f) Komisyonun bağlı bulunduğu il çevresinde oturması veya bir meslekî faaliyeti icra etmesi, g) Başka bir komisyonun listesinde kayıtlı olmaması, gerekir."

Dikkat edilmesi gereken bent (c)'dir: "En az ilkokul mezunu olması." Devletin ceza yargılamasında kullandığı tercüman listesine kayıt için üniversite diploması aranmaz. Yönetmeliğin (a) bendi 19 Ekim 2018 tarihli değişiklikle Mavi Kart sahiplerini de kapsayacak şekilde yeniden yazılmıştır.

Yönetmelik başvuru usulünü de düzenler:

> "(1) Tercüman olarak listeye kaydolmak isteyenler her yıl 31 Ekim tarihine kadar komisyona veya buralara gönderilmek üzere mahallî Cumhuriyet başsavcılıklarına bir dilekçeyle şahsen başvurur. Mahallî Cumhuriyet başsavcılıklarına verilen belgeler UYAP üzerinden ilgili komisyona gönderilir. … Bu tarihten sonra verilen dilekçeler değerlendirmeye alınmaz. (2) Başvuru dilekçesinde ayrıca kendisine ait bir banka hesap bilgilerinin belirtilmesi gerekir."

Buradan çıkan sonucu yumuşatmadan yazmak gerekir: bu diploma size tekel vermez. Çeviri piyasasında sizinle aynı işe talip olan kişi, diploması olmayan ama iki dili çok iyi bilen biri olabilir. Bu, bölümün değersiz olduğu anlamına gelmez — tam tersine, bölümün değerinin nereden geldiğini gösterir: kanıtlanabilir yetkinlikten, terim yönetiminden, çeviri teknolojilerine hâkimiyetten, kuramsal donanımdan ve portfolyodan. Korunan bir unvana yaslanamayacağınız bir alanda, işinizi iyi yaptığınızı gösterebilmek tek sermayedir.

"Yeminli tercümanlık" konusunda da abartılı beklenti kurmamak gerekir. Yeminli tercümanlık ayrı bir devlet sınavıyla kazanılan bir unvan değildir; noterlik uygulamasının bir parçasıdır. Noterlik Kanunu Yönetmeliği, noterliklerde tutulması gereken kartonlar arasında "Tercümanlara ait yemin tutanakları kartonu"nu sayar. Yani süreç, ilgili noterlikte yürütülen bir yemin ve kayıt işlemidir; ayrıntısı ve istenen belgeler noterliğe göre değişebileceği için doğrudan noterlikten teyit almak gerekir.

Aşağıdaki plan Bursa Teknik Üniversitesi İngilizce Mütercim ve Tercümanlık lisans programının ders öğretim programından alınmıştır. Ders adları ve dağılım üniversiteden üniversiteye değişir; tercih edeceğiniz bölümün kendi planına bakmanız gerekir.

1. yarıyıl: Çeviribilime Giriş, Metin Türleri ve Metin İnceleme, Kültürel Farkındalık, Kelime Öğrenme ve Pekiştirme, Eleştirel Okuma ve Yazma.

2. yarıyıl: Çeviribilim, Çeviri Uygulamaları, Sözlü İletişim Becerileri, Dilbilime Giriş.

3. yarıyıl: Çeviri Kuramlarına Giriş, Çeviri Teknolojilerine Giriş, Karşılaştırmalı Metin İnceleme, Dilbilim, Edebi Metinler.

4. yarıyıl: Çeviri Kuramları, Çeviri Teknolojileri, Not Alma Teknikleri, Sözcük Bilimi.

5. yarıyıl: Sözlü Çeviri Çalışmaları ve Uygulamaları I, Yazılı Metinden Sözlü Çeviri, Dijital Ortamda Çeviriye Giriş, Çeviribilimde Araştırma Yöntemleri.

6. yarıyıl: Sözlü Çeviri Çalışmaları ve Uygulamaları II, Edebi Çeviri, Dijital Ortamda Çeviri, Çeviri Projesi, Düzeltme ve Son Okuma.

7. yarıyıl: İşletmede Mesleki Eğitim.

8. yarıyıl: Sözlü Çeviri Çalışmaları ve Uygulamaları III, Çeviri Eleştirisi, Çeviri ve Çeviribilimde Güncel Konular.

Bu planda üç şey özellikle dikkat çeker.

Birincisi, programın zorunlu bir ikinci yabancı dil omurgası vardır: Almanca dersleri neredeyse bütün yarıyıllara yayılmış hâlde zorunlu olarak yer alır. Bu tesadüf değil; piyasada iki dilli çevirmenle üç dilli çevirmen arasındaki fark, iş bulma hızında doğrudan görünür.

İkincisi, teknoloji derslerinin erkenden başlaması. "Çeviri Teknolojilerine Giriş" üçüncü yarıyılda, "Çeviri Teknolojileri" dördüncü yarıyılda, "Dijital Ortamda Çeviri" beşinci ve altıncı yarıyıllarda yer alır. Bugün profesyonel çeviri işi bilgisayar destekli çeviri araçları, çeviri belleği, terim veritabanı ve makine çevirisi sonrası düzeltme üzerinden yürüyor. Bu dersleri hafife alan bir mezun, piyasaya eksik girer.

Üçüncüsü, yedinci yarıyılın tamamının işletmede mesleki eğitime ayrılmış olması. Bir dönemi gerçek bir iş yerinde geçirmek, bu meslekte teoriyi işe çeviren adımdır. Programlar arasında karşılaştırma yaparken staj ya da işletmede eğitim modelinin olup olmadığına mutlaka bakın.

Programlar zengin bir seçmeli havuzu da sunar: hukuk çevirisi, teknik çeviri, tıp çevirisi, görsel-işitsel çeviri ve altyazı, yerelleştirme gibi uzmanlık alanları genellikle seçmeli olarak açılır. Kariyer yönünüz büyük ölçüde bu seçimlerle şekillenir.

Yazılı çeviri tarafında ana alanlar şunlardır: çeviri büroları ve dil hizmeti sağlayıcıları, yayınevleri (edebi çeviri, editörlük, son okuma), hukuk büroları ve şirketlerin hukuk birimleri, teknik dokümantasyon, tıp ve ilaç sektörü, yazılım ve oyun yerelleştirmesi, altyazı ve dublaj çevirisi. Bu alanların çoğu serbest çalışmaya (freelance) çok uygundur; birçok mezunun ilk yılları böyle geçer.

Sözlü çeviri tarafında konferans çevirmenliği, kurumsal toplantı ve müzakere çevirmenliği, fuar ve saha çevirmenliği, adliye ve sağlık kuruluşlarında toplum çevirmenliği bulunur. Sözlü çeviri, yazılıya göre daha yüksek getirili ama daha dalgalı ve daha yorucu bir alandır.

Kamu tarafında dış ilişkiler birimleri, bakanlıkların çeviri ve tercüme büroları, uluslararası kuruluşlar ve mütercim-tercüman kadroları vardır. Ancak kamuda çalışmak için diploma tek başına yeterli değildir: kadrolu memurluk merkezi sınav ve kurum ilanlarına, bazı kadrolarda ayrıca yabancı dil sınavı sonucuna bağlıdır.

Yapay zekâ çevirisinin bu meslekte ne yaptığı da dürüstçe söylenmeli. Makine çevirisi, basit ve tekrarlı metinlerde işin bir kısmını gerçekten devraldı. Buna karşılık iki şey büyüdü: makine çıktısını denetleyip yayımlanabilir hâle getirme işi ve hatanın maliyetinin yüksek olduğu metinlerde (hukuk, tıp, patent, edebiyat, marka iletişimi) insan çevirmene duyulan ihtiyaç. Bu bölümü bugün tercih eden öğrenci için doğru strateji, teknolojiye direnmek değil onu araç olarak kullanan tarafta olmaktır. Ders planındaki teknoloji dersleri de tam olarak bunu hedefliyor.

Bu bölüm iki dilde birden düşünmeyi sevenlere göre. "İngilizcem iyi" yeterli bir gerekçe değil; asıl gerekli olan Türkçenin de çok iyi olması. Kötü çevirilerin çoğu kaynak dili anlamamaktan değil, hedef dilde doğru cümleyi kuramamaktan doğar. Türkçe yazma becerisi bu meslekte ana sermayedir.

İkinci nitelik meraktır. Çevirmen, çevirdiği her konuda kısa sürede yeterince bilgi sahibi olmak zorundadır: bir hafta gemi makineleri, ertesi hafta onkoloji, sonra bir sözleşme hukuku metni. Araştırmayı sevmeyen biri bu işte hep yüzeyde kalır.

Üçüncüsü titizliktir. Bir terimin tutarlı kullanılması, bir sayının doğru aktarılması, bir kaynağın teyit edilmesi bu meslekte kalitenin tamamıdır.

Sözlü çeviriye yönelmek isteyenler için ek olarak stres altında çalışabilmek, güçlü kısa süreli bellek ve sahne kaygısını yönetebilmek gerekir. Bunlar geliştirilebilir becerilerdir ama kendi kendine gelmezler.

Buna karşılık şu beklentiyle gelinmemeli: bu bölüm garantili bir unvan ya da korumalı bir meslek vermiyor. Girişte yönetmelikten aktarıldığı gibi, devletin tercüman listesi bile bu diplomayı şart koşmuyor. Kariyer, portfolyoyla ve uzmanlaşmayla kuruluyor — dört yılın sonunda elinizde diploma dışında gösterilebilir iş olması gerekiyor.

Birinci not program adıyla ilgili. "İngilizce Mütercim ve Tercümanlık", "Mütercim ve Tercümanlık (İngilizce)" ve "Çeviribilim" adları benzer alanı işaret eder ama müfredat vurguları farklı olabilir; ayrıca Almanca, Fransızca, Arapça, Rusça, Çince gibi diğer dillerde de aynı yapıda programlar vardır. ÖSYM kılavuzundaki tam program adını kontrol edin.

İkinci not hazırlık sınıfı ve dil düzeyiyle ilgili. Bazı programlar zorunlu ya da isteğe bağlı İngilizce hazırlık uygular, bazıları uygulamaz. Program DİL puanıyla öğrenci aldığı için giriş düzeyi zaten yüksek varsayılır; hazırlık şartını ve muafiyet sınavını okulun kendi sayfasından teyit edin.

Üçüncü not ikinci yabancı dille ilgili. Zorunlu ikinci dilin hangi dil olduğu program program değişir ve bu, mezuniyet sonrası piyasa konumunuzu etkiler. Planı açıp bu dersin hangi dilde ve kaç dönem olduğuna bakın.

Dördüncü not donanım ve uygulama imkânıyla ilgili. Sözlü çeviri eğitiminde simültane çeviri kabini ve laboratuvarı olması ciddi bir fark yaratır; yazılı çeviride ise bilgisayar destekli çeviri yazılımlarına öğrenci erişiminin bulunması gerekir. Bunlar bölümün tanıtım sayfalarında genellikle yazılıdır, yazılmıyorsa sorulmalıdır.

Bu rehber bölümün ne olduğunu anlatır; hangi üniversiteye hangi puanla girileceğini anlatmaz. Taban puan, başarı sıralaması ve kontenjan her yıl değişir ve tek geçerli kaynağı ÖSYM tercih kılavuzu ile YÖK Atlas'tır. Bu sayfada bilerek puan, sıralama ya da maaş rakamı verilmiyor: eksik bilgi, yanlış bilgiden iyidir.