İslami İlimler

İslami İlimler, dört yıllık bir lisans programıdır ve çoğunlukla SÖZ puan türüyle tercih edilir. Programın konusu, İslam düşüncesinin klasik disiplinlerini — Kur'an ve tefsir, hadis, fıkıh ve usul, kelam, İslam tarihi, tasavvuf ve Arap dili — akademik yöntemle okumaktır.

Bu programı diğer sosyal bilim programlarından ayıran şey, kaynak diline verdiği ağırlıktır. İslami ilimlerin birincil metinleri Arapçadır; ikincil literatürün önemli bir kısmı da öyledir. Bu yüzden bu fakültelerin bir bölümü lisans eğitiminin önüne bir yıllık Arapça hazırlık sınıfı koyar. Tokat Gaziosmanpaşa Üniversitesi İslami İlimler Fakültesi'nin "İslami İlimler (Hazırlıklı)" programında hazırlık yılının dersleri şunlardır: Arapça Dil Bilgisi (Sarf), Arapça Dil Bilgisi (Nahiv), Arapça Okuma-Anlama (Kıraat), Arapça Sözlü Anlatım (Muhadese), Arapça Yazılı Anlatım (İnşa-İmla), Arapça Duyma Anlama (İstima) ve Kur'ân Fonetiği.

Bu liste programın niyetini açık eder: dil burada bir seçmeli değil, mesleğin aletidir. Sarf ve nahiv (Arapça biçim ve söz dizimi bilgisi) olmadan klasik bir fıkıh ya da tefsir metnini okumak mümkün değildir.

Bu iki ad sık sık birbirinin yerine kullanılır ve tercih döneminde en çok yanlış anlaşılan konulardan biridir. Farkı doğru kurmak için iki gerçek ders planına bakmak gerekir.

Tokat Gaziosmanpaşa Üniversitesi'nin programı yukarıda görüldüğü gibi "Hazırlıklı" ibaresini taşır ve lisansın önünde tam bir yıl Arapça yoğunlaştırılmış eğitim bulunur. Bilecik Şeyh Edebali Üniversitesi'nin [İlahiyat](/bolum/ilahiyat) programında ise ayrı bir Arapça hazırlık yılı yoktur; Arapça, lisans yıllarına yayılmış dersler hâlinde — örneğin "Arap Dili Belagati I–IV" gibi — okutulur.

Buradan çıkarılacak doğru sonuç, "İslami İlimler daha çok Arapça öğretir, İlahiyat daha az" gibi genel bir kural değildir. Doğru sonuç şudur: bu iki ad arasındaki fark üniversiteden üniversiteye değişen kurumsal bir farktır. Bazı İslami İlimler fakülteleri bir yıllık Arapça hazırlık sınıfı işletir, bazı İlahiyat fakülteleri de işletir. Program adı size bunu garanti etmez.

Dolayısıyla yapılacak iş bellidir: ÖSYM kılavuzundaki tam program adına bakın — "(Hazırlıklı)", "(M.T.O.K.)" gibi ekler oradadır — ve ardından fakültenin kendi bilgi paketini açıp Arapça derslerinin nasıl yerleştirildiğini kendi gözünüzle görün. Aynı adı taşıyan iki program arasında bir yıllık eğitim farkı olabilir.

Program dört yıldır; hazırlıklı programlarda buna bir yıl Arapça hazırlık eklenir. Müfredat klasik İslam ilimleri disiplinleri üzerine kurulur ve bunların yanında Arap dili dersleri, din eğitimi ve din sosyolojisi/psikolojisi gibi alanlar ile felsefe ve mantık dersleri yer alır.

Yukarıda hazırlık sınıfının dersleri Tokat Gaziosmanpaşa Üniversitesi program kılavuzundan aynen verildi. Aynı kılavuzda lisans yıllarının yarıyıl dağılımı yer almakla birlikte, elimizdeki kaynak metinden yalnızca güz yarıyılları eksiksiz okunabildi; bahar yarıyıllarının ders listesi okunamadı. Bu rehber eksik kalan kısmı tahminle tamamlamıyor. Ders adlarını ve kredileri yarıyıl yarıyıl görmek isteyen aday, tercih edeceği fakültenin kendi bilgi paketini ya da program kılavuzunu açmalıdır; bu rehberin kaynaklar bölümünde ilgili kılavuzun bağlantısı verilmiştir.

Ders planı okurken üç şeye bakmanız işinize yarar. Birincisi Arapçanın nereye konduğu: hazırlık yılı var mı, yoksa dil dersleri lisansa mı yayılmış? İkincisi seçmeli havuzunun yönü: bazı fakülteler İslam hukuku ve fıkıh usulü tarafını, bazıları din eğitimi ve rehberlik tarafını, bazıları da İslam felsefesi ve mezhepler tarihi tarafını güçlendirir. Üçüncüsü uygulama: hitabet, Kur'an okuma ve din hizmetleri uygulaması gibi derslerin ne ölçüde yer aldığı, mezuniyetten sonra sahada işe hazır olmayı doğrudan etkiler.

En bilinen yol Diyanet İşleri Başkanlığı'dır. Kanunun ve yönetmeliğin yukarıda aktarılan hükümleri, dinî yükseköğrenim mezunlarına vaizlik, müftülük, uzmanlık ve denetim kadrolarının kapısını açar. Din hizmetleri sınıfının diğer unvanlarında — imam-hatiplik, müezzin-kayyımlık, Kur'an kursu öğreticiliği gibi — öğrenim şartları unvan bazında ve ilan bazında değişir; bu rehber tek tek şart saymıyor, çünkü şartlar yönetmelik değişiklikleri ve ilanlarla güncellenir.

İkinci yol akademidir. Kanun, Din İşleri Yüksek Kurulu üyeliği için "en az lisans düzeyinde dini yüksek öğrenim görmüş veya dini ilimlerde temayüz etmiş kişiler" ile birlikte ilahiyat fakültesi öğretim üyelerini de sayar; bu, alanın akademik kariyer damarının kurumsal olarak tanındığını gösterir. Lisansüstü eğitim, bu bölümde kariyerin ana ekseni hâline gelebilir.

Üçüncü yol yurt dışı din hizmetleridir; 633 sayılı Kanun yurt dışında sözleşmeli personel istihdamına ayrı bir madde ayırır. Bu görevler dil yeterliği ve sınav süreçlerine bağlıdır.

Dördüncü yol öğretmenliktir ve yukarıda anlatıldığı gibi Bakanlığın kaynak program çizelgesine bağlıdır.

Bunların dışında vakıf ve dernekler, yayıncılık ve editörlük, İslam iktisadı ve faizsiz finans alanındaki kurumsal birimler, kültür ve arşiv kurumları da mezunların çalıştığı alanlar arasındadır. Bu alanlarda diploma bir ön koşul değil, alan bilgisiyle birlikte değerlenen bir donanımdır.

Bu bölüm, metinle uzun süre baş başa kalmayı sevenler için yapılmıştır. İşin merkezinde bir metni satır satır anlamak, bir tartışmanın kim tarafından, hangi gerekçeyle, hangi yüzyılda kurulduğunu izlemek vardır. Okumaktan yorulmayan biri burada mutlu olur.

İkinci nitelik dil çalışmasına tahammüldür. Arapça, özellikle hazırlıklı programlarda, ilk yılın neredeyse tamamını alır. Dil çalışmasını sıkıcı bulan bir öğrenci için bu yıl uzun geçer; ama bu yılı ciddiye alan öğrenci, dört yılın geri kalanını çok daha rahat okur.

Üçüncüsü, alanın kendi içindeki fikir çeşitliliğine açık olmaktır. İslami ilimler tarih boyunca farklı yaklaşımların tartıştığı bir alandır; müfredat da bu tartışmayı görmezden gelmez. Kendi kanaatiyle uyuşmayan bir görüşü kaynağından okuyup anlamaya çalışmak, bu bölümde akademik bir zorunluluktur.

Buna karşılık şu beklentiyle gelinmemeli: bu bölüm mezununa otomatik bir kadro ya da unvan vermez. Diyanet kadroları sınavlı ve ilanlıdır, akademik kariyer lisansüstü eğitim gerektirir, öğretmenlik Bakanlığın çizelgesine bağlıdır. Diploma bir kapı değil, birkaç kapının önündeki ortak koridordur.

Birinci not program adıyla ilgili: "İslami İlimler", "İlahiyat", "Uluslararası İlahiyat", "İslami İlimler (Hazırlıklı)" gibi adlar farklı öğrenim yapıları anlatır. Ayrıca aynı ad altında farklı öğretim türleri (örgün, uzaktan/açıköğretim, önlisans düzeyi programlar) listelenebilir. ÖSYM kılavuzundaki tam program adını ve öğretim türünü kontrol etmek zorunludur.

İkinci not Arapça hazırlıkla ilgili: hazırlık sınıfının olup olmaması toplam öğrenim süresini ve ilk yılın yükünü değiştirir. Tercih listesine iki programı yan yana yazarken bu farkı bildiğinizden emin olun.

Üçüncü not öğretim kadrosu ve alan derinliğiyle ilgili: bu alanda fakülteler arasındaki fark, kütüphane ve öğretim üyesi kadrosunun uzmanlık dağılımında ortaya çıkar. Fıkıh, tefsir, hadis ve kelam alanlarında kadronun dengeli olması, seçmeli derslerin gerçekten açılabilmesi anlamına gelir.

Dördüncü not kariyer planıyla ilgili: hedefiniz Diyanet ise sınav ve ilan takvimini lisansın son yılına bırakmayın; hedefiniz akademi ise ikinci yıldan itibaren bir alanda derinleşmeye ve kaynak dili sağlamlaştırmaya başlayın.

Bu rehber bölümün ne olduğunu anlatır; hangi üniversiteye hangi puanla girileceğini anlatmaz. Taban puan, başarı sıralaması ve kontenjan her yıl değişir ve tek geçerli kaynağı ÖSYM tercih kılavuzu ile YÖK Atlas'tır. Bu sayfada bilerek puan, sıralama ya da maaş rakamı verilmiyor: eksik bilgi, yanlış bilgiden iyidir.