Kimya

Kimya, maddenin yapısını, dönüşümünü ve bu dönüşümün ölçülmesini çalışan dört yıllık bir lisans programıdır. Programın konusu tek bir sanayi kolu değil, bütün sanayi kollarının ortak dili: ilaç da, gıda da, boya da, yakıt da, kozmetik de, plastik de aynı bağ kurma ve bağ kırma mantığıyla üretilir.

Program üç soru etrafında kuruludur. Birincisi yapı sorusudur: bu madde nelerden ve nasıl kurulmuş? İkincisi tepkime sorusudur: bu madde hangi koşulda neye dönüşür ve dönüşüm ne kadar hızlı ve ne kadar tamamlanabilir? Üçüncüsü ölçüm sorusudur: bu maddenin bir numunede ne kadar bulunduğunu hangi güvenilirlikle söyleyebilirim?

Bu üçüncü soru programın en çok küçümsenen ama iş hayatında en çok karşılığı olan tarafıdır. Bir kimya mezununun günlük işinin büyük bölümü yeni bir madde keşfetmek değil, mevcut bir maddeyi doğru ölçmek, sonucun güvenilir olduğunu gösterebilmek ve o sonucu bir standarda karşı raporlamaktır.

Bu yüzden program laboratuvar ağırlıklıdır. Ders planında her teorik dersin yanında bir laboratuvar dersi bulunur; öğrenci dört yıl boyunca cam malzemeyle, tartımla, çözelti hazırlamayla, saflaştırmayla ve cihazla çalışır. Laboratuvar disiplini bu programda notla ölçülen bir davranış değil, mesleğin ön koşuludur.

Programın ÖSYM'deki açılış biçimi Sayısal puan türüyle öğrenci alan dört yıllık lisans programıdır; program çoğunlukla fen fakülteleri ile fen-edebiyat fakülteleri bünyesinde açılır. Bazı üniversitelerde aynı program tamamen İngilizce öğretim yapan varyantlarla da açılıyor; öğretim dilini ilgili yılın ÖSYM tercih kılavuzundan doğrulamanız gerekir.

Bu iki program tercih listelerinde en çok karıştırılan çiftlerden biridir ve yukarıdaki kanun ikisini adıyla ayırıyor.

Kimya programı maddenin kendisiyle uğraşır. Sorusu şudur: bu tepkime nasıl yürür, bu bileşiğin yapısı nedir, bu numunede ne kadar madde var, bu ölçüm ne kadar güvenilir? Çıktısı bir yöntem, bir analiz sonucu ya da yeni bir bileşiktir. Mezuniyet karşılığı kanundaki kimyagerlik tanımıdır.

Kimya mühendisliği ise o tepkimeyi fabrika ölçeğinde çalıştırmakla uğraşır. Sorusu şudur: laboratuvarda gram ölçeğinde yürüyen bu tepkime, ton ölçeğinde hangi reaktörde, hangi sıcaklıkta, hangi enerji ve maliyetle yürür? Çıktısı bir süreç tasarımı ve işletme kararıdır. Mezuniyet unvanı ise kanunun ikinci ve üçüncü bentlerinde tanımlanan mühendislik unvanlarıdır.

Bu ayrım sadece akademik değil; kanun ikisine farklı yetkiler veriyor. 6269 sayılı Kanunun 4. maddesi kimyagerlere ve kimya yüksek mühendislerine laboratuvar kurma ve mesul müdürlük üstlenme yetkisi tanırken, kimya mühendislerine imalathane açma ve fabrika kurup idare etme yetkisi tanıyor. Yani laboratuvar tarafı ile üretim tarafı kanunda da ayrılmış durumda.

Yakın diğer programlar da farklı sorular sorar: gıda tarafındaki programlar maddeyi besin olarak çalışır ve [gıda mühendisliği](/bolum/gida-muhendisligi) bu tarafın mühendislik ayağıdır; [eczacılık](/bolum/eczacilik) ilacı ve hastayı merkeze alan ayrı bir meslek kanunuyla düzenlenir; [matematik](/bolum/matematik) ise yöntemin kendisiyle uğraşır. Biyokimya ve moleküler biyoloji tarafındaki programlar ise canlı sistemlerin kimyasına odaklanır ve bu sitede henüz ayrı rehberleri bulunmuyor.

Ders planı üniversiteden üniversiteye değişir. Aşağıdaki plan Bursa Uludağ Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi'nin Kimya lisans programına aittir; sekiz yarıyıl ve toplam iki yüz kırk AKTS üzerinden kuruludur. Tercih edeceğiniz üniversitenin kendi bilgi paketini ayrıca açıp karşılaştırmanız gerekir.

Birinci yarıyıl temeli kurar: Genel Fizik I, Genel Kimya I, Genel Kimya Laboratuvarı I, Genel Matematik I, mesleki İngilizce dersi, Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi I, Türk Dili I ve Yabancı Dil. İkinci yarıyıl aynı temeli tamamlar ve hesaplama tarafını ekler: Genel Fizik II, Genel Fizik Laboratuvarı, Genel Kimya II, Genel Kimya Laboratuvarı II, Kimyada Pratik Hesaplar, Genel Matematik II, kimyacılar için teknik İngilizce, Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi II, Türk Dili II ve Yabancı Dil. Kimyada Pratik Hesaplar dersi küçük görünür ama programın en işlevsel derslerinden biridir; çözelti hazırlamaktan verim hesabına kadar bütün laboratuvar işi bu derste öğrenilen hesaplara dayanır.

Üçüncü ve dördüncü yarıyıllar kimyanın üç ana dalını paralel olarak açar. Üçüncü yarıyılda Analitik Kimya I, Anorganik Kimya I ve Organik Kimya I dersleri, her biri kendi laboratuvarıyla birlikte okutulur; yanında İş Sağlığı ve Güvenliği I dersi bulunur. Dördüncü yarıyıl aynı üç dalın ikinci basamağını ve laboratuvarlarını, yine İş Sağlığı ve Güvenliği II dersiyle birlikte verir. İş sağlığı ve güvenliği derslerinin bu programda zorunlu olması tesadüf değildir; kimya laboratuvarı, mezuniyet sonrası çalışılacak her ortamda risk yönetimi gerektiren bir yerdir.

Beşinci ve altıncı yarıyıllar fizikokimya ve cihazlı analiz dönemidir. Beşinci yarıyılda Fizikokimya I ve laboratuvarı ile enstrümental analiz dersi ve laboratuvarı yer alır; altıncı yarıyılda Fizikokimya II ve laboratuvarı ile biyokimya dersi ve laboratuvarı okutulur. Bu iki yarıyıla ayrıca staj dersleri eşlik eder. Bu dönem programın iş hayatına en yakın dönemidir: enstrümental analiz dersinde tanınan cihazlar, mezunun çalışacağı kalite kontrol ve araştırma laboratuvarlarındaki cihazların aynısıdır.

Yedinci ve sekizinci yarıyıllar sanayi ve araştırma tarafını kapatır: Endüstriyel Kimya I ve II ile Bitirme Çalışması I ve II. Bitirme çalışması bu programda mezuniyet sonrası hem yüksek lisans başvurusunda hem iş görüşmesinde en çok konuşulan çıktıdır.

Bu üniversitenin planında bazı derslerin adı kaynağında İngilizce yazılıdır; yukarıda o dersler Türkçe karşılıklarıyla anlatıldı, ders içerikleri değiştirilmedi. Seçmeli ders adları ise bilerek yazılmadı; seçmeli havuzları her yıl ve her üniversitede değişiyor, bu yüzden burada sabit bir liste vermek yanıltıcı olur.

Mezunların çalıştığı alanlar ilaç, gıda, kozmetik, boya, deterjan, plastik, kauçuk, tekstil terbiye, metal yüzey işlem, petrokimya ve rafineri sanayilerinin kalite kontrol ve araştırma laboratuvarları, akredite bağımsız analiz laboratuvarları, kamu kurumlarının denetim ve analiz birimleri, çevre analizi ve arıtma tesisleri, cihaz ve kimyasal madde satan firmaların teknik destek ve ürün uzmanlığı birimleri, üniversitelerde akademik kariyer ve öğretmenlik yoludur.

Bu meslekte kanundan gelen somut bir avantaj var. 6269 sayılı Kanunun 4. maddesi kimyagerlere laboratuvar kurma ve mesul müdürlüğünü üstlenme yetkisini doğrudan tanıyor; 2. maddesi ise bu unvanla istihdam edilmeyi, meslek icra etmeyi ve imza atmayı diploma sahibi olmayanlara yasaklıyor. Bu, kimya mezununun iş piyasasında rekabet ettiği kişilerin diplomasının kanunla sınırlandığı anlamına gelir; pek çok programın sahip olmadığı bir korumadır.

Buna karşılık, unvan korumasının otomatik iş güvencesi anlamına gelmediğini yazmak gerekiyor. Sanayide kalite kontrol pozisyonları için diploma gereklidir ama yeterli değildir: hangi cihazı kullandığınız, hangi standarda göre analiz yaptığınız, akreditasyon süreçlerini bilip bilmediğiniz ve laboratuvar kayıt disiplininiz belirleyici olur. Öğretmenlik yolu ise ayrı bir öğrenim ve atama rejimine tabidir; bu rehberde bu yola ilişkin hiçbir şart yazılmadı, çünkü öğretmenliğe girişi düzenleyen güncel kanun metnine bu rehber hazırlanırken erişilemedi. Akademik yol için ise lisansüstü eğitim gerekir.

Bu rehberde bilerek hiçbir maaş rakamı yok. Kazanç sektöre, laboratuvarın ölçeğine, şehre ve kişinin cihaz tecrübesine göre değişiyor; buraya bir sayı yazmak bilgi vermek değil, yanlış beklenti üretmek olurdu.

Bu programı, bir sonucun neden o sonuç olduğunu sormaktan vazgeçmeyen öğrenciler için düşünmek doğru olur. Kimyanın çekirdek zevki, gözle görülmeyen bir düzenin ölçülebilir sonuçlar ürettiğini fark etmektir.

El becerisi ve sabır bu programda ölçülebilir yeteneklerdir. Bir titrasyonu doğru bitirmek, bir kristalizasyonu bozmamak, bir kolonu düzgün çalıştırmak tekrar ister. Laboratuvarda çoğu deney ilk seferde istenen sonucu vermez; bu programda başarısız deneyle çalışmayı öğrenmek işin kendisidir.

Dikkat ve kayıt disiplini üçüncü belirleyici özelliktir. Bu meslekte bir sonucun doğru olması yetmez, doğru olduğunun gösterilebilmesi gerekir. Defter tutmak, koşulları yazmak, tekrarlanabilirliği sağlamak sıkıcı görünen ama mesleğin çekirdeğinde duran alışkanlıklardır.

Güvenlik bilinci dördüncü koşuldur. Bu programda kimyasal maruziyet, yanıcı çözücü, basınç ve cam kırığı gerçek risklerdir. Kurala uymayı gereksiz bulan kişi hem kendini hem laboratuvarı tehlikeye atar.

Buna karşılık, teoriyi sevip laboratuvarı "zorunlu bir yük" olarak gören öğrenci için bu program yorucu olur; ders planındaki laboratuvar saatleri programın en büyük yükünü oluşturur. Üretim ve işletme tarafı sizi daha çok çekiyorsa kimya mühendisliği tarafına, hesaplama ve modelleme tarafı çekiyorsa [matematik](/bolum/matematik) ve fizik tarafına, işyeri riskleri ve mevzuat denetimi çekiyorsa [iş sağlığı ve güvenliği](/bolum/is-sagligi-ve-guvenligi) tarafına bakmak daha doğru olur.

Birinci not: bu rehberde hiçbir taban puan, başarı sıralaması ya da kontenjan sayısı yok. Bu üç veri her yıl değişir ve tek geçerli kaynağı ÖSYM tercih kılavuzu ile YÖK Atlas'tır. Kontenjan ve puan bilgisini oradan, tercih dönemi içinde kontrol etmeniz gerekir.

İkinci not: Kimya ile Kimya Mühendisliğini karıştırmayın. Bunlar iki ayrı program, iki ayrı müfredat ve 6269 sayılı Kanunda iki ayrı unvandır; kanun ikisine farklı yetkiler tanır. Ayrıca bu programın bazı üniversitelerde İngilizce öğretimle açıldığını unutmayın; öğretim dilini kılavuzdan doğrulamadan kod yazmayın.

Üçüncü not: bu programda okulun laboratuvar donanımı ders planından daha belirleyicidir. Öğrenci başına düşen laboratuvar saati, cihaz çeşitliliği, enstrümental analiz derslerinde cihazı öğrencinin kendisinin çalıştırıp çalıştırmadığı, kimyasal ve sarf malzeme bütçesi ile araştırma projesi sayısı mezuniyet kalitenizi doğrudan etkiler. Bu bilgiyi ilgili fakültenin kendi sayfasından araştırmanız, mümkünse yerinde görmeniz gerekir.

Dördüncü not: mevzuat tarafındaki avantajı doğru anlayın. 6269 sayılı Kanun kimyager unvanını korur, izinsiz kullanımını yasaklar ve aykırılığa hapis cezası bağlar; laboratuvar kurma ve mesul müdürlük yetkisini de tanır. Ancak kanun 1954 dilinde yazılmıştır ve bugünün lisans terminolojisini kullanmaz; somut bir başvuruda tereddüt varsa yetkili kuruma sormak gerekir. Kanunun 6. maddesinin atıf yaptığı, hangi sınai işlerin mesul müdür bulundurmak zorunda olduğunu gösteren liste bu rehberde yazılmadı. Öğretmenlik yolunun öğrenim ve atama şartları da bu rehberde yer almıyor; ilgili kanun metnine erişilemediği için bu konuda hiçbir şart aktarılmadı.

Beşinci not: Bu rehber bölümün ne olduğunu anlatır; hangi üniversiteye hangi puanla girileceğini anlatmaz. Taban puan, başarı sıralaması ve kontenjan her yıl değişir ve tek geçerli kaynağı ÖSYM tercih kılavuzu ile YÖK Atlas'tır. Bu sayfada bilerek puan, sıralama ya da maaş rakamı verilmiyor: eksik bilgi, yanlış bilgiden iyidir.