Kimya Mühendisliği

Kimya Mühendisliği, maddenin kimyasal ya da fiziksel olarak dönüştürüldüğü süreçleri tasarlayan, hesaplayan, kuran ve işleten dört yıllık bir mühendislik lisans programıdır. Alanı bir cümlede anlatmanın en dürüst yolu şudur: kimyager bir tepkimenin olup olmadığını bulur, kimya mühendisi o tepkimenin günde tonlarca ürün verecek ölçekte, güvenli, sürekli ve kârlı biçimde nasıl çalıştırılacağını çözer.

Bu ölçek farkı bölümün bütün müfredatını belirler. Bir deney tüpünde ısınan bir karışımın ısısı kendiliğinden dağılır; aynı tepkime birkaç metre çapında bir reaktörde yapıldığında açığa çıkan ısı hem tehlike hem maliyet hâline gelir. Bu yüzden programda ısı transferi, kütle transferi ve akışkanlar mekaniği ayrı ayrı zorunlu derslerdir. Bunlar kimya dersleri değildir; ölçek büyüdüğünde ortaya çıkan fizik problemlerinin dersleridir.

Mesleğin gündelik pratiği dört başlıkta toplanır. Birincisi proses tasarımıdır: hangi hammaddeden hangi yolla, hangi sıcaklık ve basınçta, hangi verimle ürün elde edileceğinin hesaplanması. İkincisi ekipman tarafıdır: reaktör, ısı değiştirici, damıtma kolonu, pompa ve boru hattının seçimi ve boyutlandırılması. Üçüncüsü işletmedir: kurulmuş bir tesisin verim, kalite ve güvenlik ölçütleriyle çalıştırılması, arıza ve duruşların yönetilmesi. Dördüncüsü ise güvenlik ve çevredir: yanıcı, patlayıcı, aşındırıcı ya da zehirli maddelerle çalışan bir tesiste riskin önceden hesaplanması ve atığın yönetilmesi.

Bölümün çalıştığı sektörler bu yüzden çok geniştir. Petrokimya ve rafineri, ilaç ve kozmetik, gıda işleme, boya ve reçine, gübre, deterjan, çimento, kâğıt, metal işleme, enerji ve arıtma tesisleri hep aynı temel hesaplarla kurulur. Ürün değişir, birim işlemler büyük ölçüde aynı kalır. Bölümün mezununun bir sektörden diğerine geçebilmesinin sebebi budur.

Programa ÖSYM'de sayısal puan türüyle öğrenci alınır ve öğretim düzeyi dört yıllık lisanstır. Mezun mühendis unvanı alır. Bu unvanın hukuki dayanağı bu bölümde özel bir yere sahiptir, çünkü bu alan Türkiye'de kendi adını taşıyan bir kanuna sahip az sayıdaki alandan biridir; aşağıda bunu ayrı bir başlıkta ele alıyoruz.

Bu iki ad tercih listelerinde en çok karıştırılan çiftlerden biridir ve ikisi farklı diplomaya, farklı unvana ve 6269 sayılı Kanuna göre farklı yetkilere götürür.

[Kimya](/bolum/kimya) programı fen bilimleri tarafındadır ve maddenin yapısını, tepkimelerini ve analizini merkeze alır. Mezunu kimyagerdir. Kimya Mühendisliği ise mühendislik fakültesindedir, aynı kimyayı temel alır ama üzerine ölçek, ekipman, hesap ve maliyet katmanını koyar; mezunu mühendistir. Yukarıda aktarılan 6269 sayılı Kanunun birinci maddesi bu iki unvanı ayrı bentlerde tanımlar, dördüncü maddesi ise yetkilerini farklı biçimde dağıtır. İki bölümün de sayısal puan türüyle öğrenci aldığını ve dört yıllık lisans düzeyinde olduğunu belirtmek gerekir; fark süresinde değil, içeriğinde ve unvandadır.

[Gıda mühendisliği](/bolum/gida-muhendisligi) aslında kimya mühendisliğinin birim işlemlerini gıda ürünlerine uygular; ısıl işlem, kurutma ve ayırma orada da temel derslerdir, ancak mikrobiyoloji ve gıda güvenliği mevzuatı orada merkezdedir. [Makine mühendisliği](/bolum/makine-muhendisligi) ile kesişme akışkanlar ve termodinamik derslerindedir; fark, makine mühendisinin makineyi, kimya mühendisinin ise makinenin içindeki dönüşümü tasarlamasıdır. [Endüstri mühendisliği](/bolum/endustri-muhendisligi) üretimin akışını ve planlamasını çalışır, tepkimenin kendisini değil.

[Eczacılık](/bolum/eczacilik) ile karıştırma da görülür. Eczacılık bir sağlık mesleğidir ve ilacın hastaya ulaşmasıyla ilgilenir; kimya mühendisliği ilacın etken maddesinin üretim tesisinde nasıl elde edileceğiyle ilgilenir. İkisi aynı fabrikada çalışabilir, aynı işi yapmazlar.

Son olarak bir düzey uyarısı: kimya teknolojisi adlı iki yıllık ön lisans programları da vardır ve bunlar tekniker yetiştirir. Bu rehber bu iki düzey arasında bir denklik iddia etmiyor; ön lisans mezununun dört yıllık programa geçiş yolu dikey geçiş sınavıdır ve hangi programdan hangisine başvurulabileceği yalnızca ilgili yılın ÖSYM dikey geçiş kılavuzunda yer alır.

Ders planı üniversiteden üniversiteye değişir. Aşağıdaki plan Atatürk Üniversitesi Mühendislik Fakültesi Kimya Mühendisliği lisans programına aittir ve sekiz yarıyıl üzerinden kuruludur. Kaynak ders planında ders kodları da yer alır; burada yalnızca ders adları aktarılmıştır. Kaynakta "seçmeli" ibaresi taşıyan dersler ile bölüm ve fakülte seçmeli havuzları bu listeye alınmadı, çünkü havuz içerikleri her yıl değişir. Kaynak plan bazı ders adlarında eski yazımı kullanır ve "laboratuvar" sözcüğünü "laboratuar" biçiminde yazar; ayrıca bir ders adında "mühendisliği" sözcüğü kısaltılmıştır. Aşağıda bu adlar okunabilirlik için düzeltilmiş biçimde verildi ve durum burada belirtildi.

Birinci yarıyıl temeli kurar: Genel Kimya I, Bilgisayar Programlama, Teknik Resim, Fizik I, Kimya Mühendisliğine Giriş, Matematik I ve Yabancı Dil I. Alanın adını taşıyan giriş dersinin daha ilk dönemde verilmesi anlamlıdır; öğrenci mesleğin ne olduğunu matematik yükünün altına girmeden önce görür.

İkinci yarıyıl kimyayı ve fiziği derinleştirir: Genel Kimya II, Temel Kimya Laboratuvarı, Analitik Kimya, Fizik II, Matematik II, Mühendislik Mekaniği ve Yabancı Dil II. Analitik kimyanın erken verilmesi, ölçmenin bu meslekte hesabın önkoşulu olmasındandır.

Üçüncü yarıyıl mühendislik matematiğine ve fizikokimyaya geçer: Diferansiyel Denklemler, Fizikokimya, Organik Kimya, Organik Kimya Laboratuvarı, İstatistik ve Olasılık, Malzeme Bilimi ve Türk Dili I. Diferansiyel denklemlerin bu yarıyıla konması tesadüf değildir; sonraki yarıyıllardaki transfer dersleri bu matematiğin üzerine kurulur.

Dördüncü yarıyıl mesleğin çekirdek hesaplarını açar: Akışkanlar Mekaniği, Kimyasal Proses Hesaplamaları, Mühendislik Termodinamiği, Sayısal Yöntemler ve Türk Dili II. Proses hesaplamaları dersi bölümün dönüm noktasıdır: kütle ve enerji denkliği burada öğrenilir ve sonraki bütün tasarım dersleri bu denklikler üzerinden yürür.

Beşinci yarıyıl transfer ve reaksiyon derslerini birlikte getirir ve ilk stajı içerir: Staj I, Isı Transferi, Kimya Mühendisliği Termodinamiği, Kimya Mühendisliğinde Bilgisayar Uygulamaları, Kimyasal Reaksiyon Mühendisliği I, İş Güvenliği ve Mühendislik Etiği ile Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi I. İş güvenliği dersinin ayrı bir zorunlu ders olarak yer alması bu alanın karakteristiğidir.

Altıncı yarıyıl tasarım tarafına yaklaşır: Kimyasal Reaksiyon Mühendisliği II, Kütle Transferi, Kimya Mühendisliği Laboratuvarı I, Kimya Mühendisliği Matematiksel Modelleme, Mühendislik Ekonomisi ve Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi II. Mühendislik ekonomisinin zorunlu olması, bu meslekte teknik olarak mümkün olanın ekonomik olarak da savunulması gerektiğini gösterir.

Yedinci yarıyıl ayırma işlemlerini ve bitirme çalışmasını başlatır: Staj II, Ayırma İşlemleri I, Kimya Mühendisliği Laboratuvarı II ve Bitirme Projesi I.

Sekizinci yarıyıl tamamlayıcıdır: Kimyasal Teknolojiler, Ayırma İşlemleri II, Kimya Mühendisliği Laboratuvarı III ve Bitirme Projesi II.

Bu planda iki stajın ayrı ayrı zorunlu ders olarak yer aldığına dikkat edin. Staj bu bölümde bir formalite değildir; tesis görmemiş bir mezunun kâğıt üzerindeki hesabı sahadaki işletmeye çevirmesi zordur. Tercih edeceğiniz okulun staj bağlantılarını ve laboratuvar altyapısını ayrıca araştırmanız gerekir.

Mezunların çalıştığı yerler rafineri ve petrokimya tesisleri, ilaç ve kozmetik fabrikaları, gıda işleme tesisleri, boya, reçine ve polimer üreticileri, gübre ve tarım kimyasalları sanayii, deterjan ve temizlik ürünleri sanayii, çimento, seramik ve cam üretimi, kâğıt ve selüloz tesisleri, metal işleme ve kaplama tesisleri, enerji santralleri, su ve atık su arıtma tesisleri, tehlikeli atık bertaraf tesisleri, kalite kontrol ve analiz laboratuvarları ile mühendislik ve müşavirlik şirketleridir.

Tesis içinde mezunun oturabileceği masalar da çeşitlidir: proses mühendisliği, üretim ve işletme, bakım planlama, kalite kontrol, araştırma ve geliştirme, iş sağlığı ve güvenliği, çevre yönetimi, satın alma ve teknik satış. Teknik satış tarafı özellikle atlanır; kimyasal ürün ve ekipman satan şirketlerin müşteriye teknik danışmanlık verecek mühendise ihtiyacı vardır.

Kamu tarafında da istihdam alanı vardır. Bakanlıkların ve kamu kurumlarının laboratuvarları, denetim birimleri ve arıtma tesisleri kimya mühendisi istihdam eder. Bu rehberde hangi kurumun hangi kadroya hangi şartla atama yaptığı yazılmadı; bu şartlar ilgili kurumun kendi ilanında belirlenir ve yıldan yıla değişir. Doğru kaynak o ilanın kendisidir.

Yukarıda aktarılan 6269 sayılı Kanunun dördüncü maddesi serbest çalışma tarafını da açar: kanun, saydığı unvanlara laboratuvar ve tesis kurma, mesul müdürlük üstlenme, imalathane açma ve fabrika kurup yönetme yetkisi tanır. Bu, diplomanın yalnızca bir işe girme belgesi değil, aynı zamanda bir yetki belgesi olduğu anlamına gelir.

Bu rehberde bilerek hiçbir maaş rakamı yok. Kazanç sektöre, tesisin ölçeğine, vardiya düzenine, kıdeme ve şehre göre çok geniş bir aralıkta değişiyor; buraya bir sayı yazmak bilgi vermek değil, yanlış beklenti üretmek olurdu.

Bu bölümü, kimyayı seven ama kimyayla yetinmeyen öğrenciler için düşünmek doğru olur. Burada kimya bir amaç değil, üzerine hesap kurulan bir zemindir. Laboratuvarda tepkime izlemeyi seven ama matematikten kaçan bir öğrenci için [kimya](/bolum/kimya) programı daha uygun olabilir; kimya mühendisliğinde matematik dört yıl boyunca bırakmaz.

İkinci belirleyici özellik, soyut denkliği somut ekipmana bağlayabilme isteğidir. Bu meslekte bir hesabın karşılığı bir kolon yüksekliği, bir boru çapı, bir pompa gücüdür. Sayının nesneye dönüşmesinden hoşlanmayan bir öğrenci bu bölümde kendini yorgun hisseder.

Üçüncü özellik güvenlik bilincidir ve bu alanda kişilik özelliği sayılacak kadar önemlidir. Kimya mühendisi yanıcı, patlayıcı, aşındırıcı ve zehirli maddelerle çalışan tesisler kurar. Bir hesabın yanlış olması burada bir notun düşmesi değil, bir kazanın olması demektir. Kural ve prosedüre tahammülü olmayan, "nasılsa olur" diyen bir kişi için alan uygun değildir.

Dördüncü özellik ekip içinde çalışabilmektir. Bir tesis kimya, makine, elektrik ve inşaat disiplinlerinin ortak ürünüdür; kimya mühendisi bu masada kendi hesabını başkalarına anlatmak ve başkalarının kısıtlarını kendi tasarımına almak zorundadır.

Gıda ürünlerine ilgi duyanların [gıda mühendisliği](/bolum/gida-muhendisligi), makine ve enerji sistemlerine yakın duranların [makine mühendisliği](/bolum/makine-muhendisligi), üretim planlaması ve verimlilik tarafını merak edenlerin [endüstri mühendisliği](/bolum/endustri-muhendisligi), ilaç ve hasta tarafını düşünenlerin ise [eczacılık](/bolum/eczacilik) programına ayrıca bakması yerinde olur.

Birinci not: bu rehberde hiçbir taban puan, başarı sıralaması ya da kontenjan sayısı yok. Bu üç veri her yıl değişir ve tek geçerli kaynağı ÖSYM tercih kılavuzu ile YÖK Atlas'tır.

İkinci not: bu program dört yıllık lisans düzeyindedir ve sayısal puan türüyle öğrenci alır. Tercih listesine kod yazarken programın Tablo-4'te, yani lisans tablosunda yer aldığını kılavuzdan doğrulayın. Bazı üniversitelerde program İngilizce ya da kısmen İngilizce yürütülür ve bu durumda hazırlık sınıfı bulunabilir; bu bilgi de kılavuzda program adının yanındaki ibarelerden okunur.

Üçüncü not: unvan tarafını doğru anlayın. 6269 sayılı Kanun kimyager, kimya yüksek mühendisi ve kimya mühendisi unvanlarını sayar, bu unvanların diplomasız kullanılmasını yasaklar ve aykırılığı altı aydan iki yıla kadar hapis cezasına bağlar. Ancak kanunun bu üç unvanı dağıtırken kullandığı ölçüt bin dokuz yüz elli dörtteki öğretim düzenine aittir; bugünün lisans mezununun hangi bende girdiği kanun metninden doğrudan okunamaz ve bu rehberde yazılmamıştır.

Dördüncü not: bu bölümde okulun laboratuvar ve pilot tesis altyapısı ders planından daha belirleyici olabilir. Bölümün akreditasyon durumu, staj bağlantıları ve sanayi iş birlikleri hakkında bilgiyi ilgili fakültenin kendi sayfasından araştırmanız gerekir.

Beşinci not: Bu rehber bölümün ne olduğunu anlatır; hangi üniversiteye hangi puanla girileceğini anlatmaz. Taban puan, başarı sıralaması ve kontenjan her yıl değişir ve tek geçerli kaynağı ÖSYM tercih kılavuzu ile YÖK Atlas'tır. Bu sayfada bilerek puan, sıralama ya da maaş rakamı verilmiyor: eksik bilgi, yanlış bilgiden iyidir.