Maden Mühendisliği

Maden Mühendisliği, yerkabuğundaki bir cevheri bulunduğu yerden alıp kullanılabilir hale getirme işini bir mühendislik disiplini olarak öğreten lisans programıdır. Alanın çalışma nesnesi yerinde duran bir kütledir: taşınamaz, laboratuvara getirilip yeniden üretilemez ve bulunduğu yerin jeolojisi ne ise ona göre çalışılmak zorundadır. Bu yüzden alanın ilk sorusu her zaman aynıdır: bu cevher nerede, ne kadar var ve hangi yöntemle güvenli biçimde alınabilir.

Programın ilk gövdesi işletme yöntemidir. Cevher yüzeye yakınsa açık işletme, derinde ise yer altı işletmeciliği devreye girer ve bu iki yöntemin tasarım mantığı birbirinden ayrıdır. Basamak yüksekliği, şev açısı, galeri kesiti, tahkimat düzeni, havalandırma ve su atımı bu tasarımın konularıdır. Yanlış kurulmuş bir tasarım yalnızca maliyeti değil, doğrudan can güvenliğini etkiler.

İkinci gövde kazı ve delme patlatmadır. Sert kayada kazı, delik düzeni ve patlayıcı madde kullanımı hem verimi hem çevreye verilen etkiyi belirler. Bu konu alanın en teknik ve en fazla hesap gerektiren başlıklarından biridir.

Üçüncü gövde cevher hazırlamadır. Yerden çıkan malzeme çoğu zaman doğrudan kullanılamaz; kırma, öğütme ve zenginleştirme işlemleriyle içindeki değerli bileşen ayrıştırılır. Bu taraf [metalurji ve malzeme mühendisliği](/bolum/metalurji-ve-malzeme-muhendisligi) alanının konularıyla komşudur; cevherin nihai ürüne dönüşmesi o alanda sürer.

Dördüncü gövde güvenlik ve çevredir. Yer altı çalışmasında havalandırma, gaz ölçümü, tozla mücadele ve tahkimat ihmal edilemez; yüzeyde ise atık depolama, su yönetimi ve sahanın çalışma sonrası düzenlenmesi işin parçasıdır. Alan bu yüzden [iş sağlığı ve güvenliği](/bolum/is-sagligi-ve-guvenligi) ve [çevre mühendisliği](/bolum/cevre-muhendisligi) konularıyla, ölçme ve haritalama tarafında ise [harita mühendisliği](/bolum/harita-muhendisligi) ile doğrudan kesişir. Yeraltı açıklıklarının ve şevlerin duraylılığı ise [inşaat mühendisliği](/bolum/insaat-muhendisligi) ile paylaşılan bir zemindir.

Bu iki alan sahada yan yana çalışır ama soruları farklıdır. Jeoloji Mühendisliği yerkabuğunun kendisini okur: kayanın oluşumu, yapısı, tabakaların düzeni ve cevherin nerede, hangi süreçle oluştuğu o alanın konusudur. Maden Mühendisliği ise bulunan kütlenin nasıl alınacağını tasarlar: yöntem seçimi, açıklık tasarımı, kazı, taşıma, havalandırma ve zenginleştirme bu alandadır. Kabaca söylenirse biri yatağı tanımlar, diğeri yataktan üretim yapar. Maden Kanunu'nun teknik eleman tanımı da her iki mühendislik alanını birlikte anar. Bu sayfada iki programın ders planları arasındaki farkın ne olduğu yönünde bir iddia yapılmıyor; her iki programın planı üniversitenin kendi sayfasından okunmalıdır.

Alanı ön lisans düzeyindeki programlarla da karıştırmamak gerekir. ÖSYM kılavuzunda maden ve maden makineleri alanında ön lisans programları ayrıca yer alır ve bu sayfanın konusu değildir. Bu sayfanın konusu dört yıllık lisans programıdır.

Bir başka ayrım kanun düzeyindedir. Petrol, doğal gaz, jeotermal ve su kaynakları Maden Kanunu'nun maden tanımının dışında bırakılmıştır. Bu kaynakların aranması ve işletilmesi ayrı mevzuatın konusudur ve bu sayfada o mevzuat hakkında hiçbir iddia yok.

Aşağıdaki ders adları İstanbul Teknik Üniversitesi'nin öğrenci bilgi sisteminde yayımladığı Maden Mühendisliği Lisans Programı ders planından alındı. Kaynak sayfada programın adı Maden Mühendisliği Lisans Programı olarak, öğretim düzeyi lisans olarak yazılıdır; programın bağlı olduğu fakülte ile öğretim süresi ise sayfada yazmadığı için bu sayfada kaynağa dayanan bir bilgi verilmiyor.

Birinci yarıyıl: Maden Müh Giriş, Matematik I, Physics I, Physics I Laboratory, Tech.Draw.Appl.in Mining Eng., Intr. to Prog. Language (C), Akademik Danışmanlık, English I.

İkinci yarıyıl: Genel Kimya I, Genel Kimya I Laboratuvarı, Physics II, Physics II Laboratory, Matematik II, Mühendislik Etiği, English III, 2.yy Seçime Bağlı Ders (ITB).

Üçüncü yarıyıl: Açık İşletmeler, Mineraloji ve Petrografi, Mühendislik Mekaniği, Patlayıcı Madde Tek. ve Uygula, Mühendislik Matematiği, Türk Dili I, 3rd.Smst.Elective Course(ITB).

Dördüncü yarıyıl: Sayısal Yöntemler, Genel Jeoloji, Probability and Statistics, Yeraltı Maden İşletmeciliği, Strngth of Mat.for Mining Eng., Türk Dili II, 4.yy Seçime Bağlı Ders (TB).

Beşinci yarıyıl: Cevher Hazırlama I, Jeofizik, Maden Yatakları, Mühendislik Jeolojisi, Rock Mechanics, Atatürk İlk & İnkılap Trh I, Madenlerde Ulaşım ve Su Atımı, 5th.Smst.Elective Course(TM).

Altıncı yarıyıl: Mining and Environment, Hydraulic Power Sys in Mining, Maden ve Tünel. Tah.Tasarımı, Topoğrafya, Atatürk İlk & İnkılap Trh II, Cevher Hazırlama II, Drilling Techniques, Kariyer Danışmanlığı, 6.yy Seçmeli Ders (MT).

Yedinci yarıyıl: Madenlerde Havalandırma, Maden Makinaları, Maden Müh.Tasarım Projesi I, Mine System Analysis, Maden Elekrotekniği, 7th.Smst.Elective Course(MT), 7.yy Seçmeli Ders (MT).

Sekizinci yarıyıl: Maden Müh.Tasarım Projesi II, Maden Hukuku, Maden Planlaması ve Tasarımı, Maden. ve Tünellerde Kazı Mek., Madenlerde İş Sağlığı ve Güv., Maden Ekonomisi, 8th.Smst.Elective Course(MT).

Bu listenin sınırları açıkça yazılmalıdır. Kaynak sayfa ders adlarının bir bölümünü kısaltılmış biçimde yayımlar ve kısaltmaları açmaz; bu sayfada da hiçbir kısaltma açılmadı ve adlar kaynakta göründüğü gibi aktarıldı. Aynı kaynakta bazı ders adları İngilizce yayımlanmıştır; bunlar çevrilmedi. Ders adlarının yanındaki parantezli havuz kodları kaynak açmadığı için açılmadı. Kaynakta "English I" ve "English III" adlarının bu numaralarla yayımlanması da olduğu gibi korundu; aradaki numaralandırma hakkında bir yorum yapılmadı. Yedinci yarıyılda görünen "Maden Elekrotekniği" dersinin adı kaynakta bu yazımla yayımlandığı için düzeltilmeden aktarıldı. Derslerin zorunlu mu seçmeli mi olduğu ayrımı kaynakta ders ders yayımlanmadığı için yapılmadı; seçime bağlı ve seçmeli ders başlıklarının altındaki havuzlar da kaynak açmadığı için açılmadı. Ders kodu, kredi ve AKTS değeri bilerek aktarılmadı; staj süresi de yazılmadı. Bu liste tek bir üniversitenin ders planıdır ve her üniversitenin planı farklıdır.

Listenin akışı alanın mantığını gösterir: ilk iki yıl matematik, fizik, kimya ve mekanik ile mühendislik zemini kurulur; üçüncü yarıyıldan itibaren açık işletme, yer altı işletmeciliği, cevher hazırlama, kaya mekaniği ve havalandırma gibi alan dersleri gelir; son yıl tasarım projesi, planlama, maden hukuku ve ekonomi ile bütün parçalar bir işletme kararında birleşir.

Alanın ana çalışma yeri üretim yapan maden işletmeleridir. Kömür, metalik cevher, endüstriyel hammadde ve mermer gibi doğal taş işletmeleri mezunun tipik çalışma ortamlarıdır. Buradaki iş üretim planının kurulması, kazı ve taşıma düzeninin yürütülmesi, ölçüm ve raporlama ile güvenlik uygulamalarının izlenmesidir.

İkinci alan cevher hazırlama ve zenginleştirme tesisleridir. Tesis işletmeciliği, verim ve tane boyutu düzeninin yönetimi bu tarafın konusudur.

Üçüncü alan tünel ve altyapı işleridir. Kaya kazısı, patlatma ve yeraltı açıklıklarının tasarımı maden mühendisliğinin bilgisiyle örtüştüğü için ulaşım tünelleri, metro ve baraj gibi işlerde de mezun çalışır.

Dördüncü alan kamu ve denetimdir. Maden hakları, ruhsat işleri, arama ve araştırma faaliyetleri ile denetim işleri kamu kurumları eliyle yürütülür. Hangi kuruma hangi kadroyla girildiği ve aranan şartlar ilgili kurumların güncel duyurularının konusudur; bu sayfada bu konuda bilgi verilmiyor.

Beşinci alan ekipman ve hizmet tarafıdır. Maden makineleri satan ve servis veren şirketler, patlayıcı madde ve delme hizmeti veren firmalar ile mühendislik danışmanlık büroları mezun istihdam eder. Buna ek olarak yüksek lisans ve doktora ile akademik yol izlenebilir.

Bu rehberde hiçbir pozisyon için kazanç aralığı, istihdam oranı ya da iş bulma süresi verilmiyor. Bu rakamlar yıla, şehre, işletmenin türüne ve çalışma biçimine göre değişir; doğrulanmış kaynak olmadan yazılması yanlış bilgi üretmek olur.

Program, sahada çalışmayı kabul eden öğrenciye uygundur. İşin merkezi ocaktır; işletmeler çoğu zaman şehir merkezinin uzağındadır ve vardiya düzeni yaygındır. Bu koşulları baştan bilmek alanla kurulacak ilişkiyi belirler.

Fiziksel ve teknik dikkat gerekir. Yer altında ya da açık işletmede çalışmak, ölçüm yapmak, ekipmanın durumunu izlemek ve güvenlik kurallarını istisnasız uygulamak işin ihmal edilemez tarafıdır. Kural takibinde gevşek olan biri için alan uygun değildir.

Matematik ve fizik temeli belirleyicidir. Kaya mekaniği, akışkanlar, havalandırma hesabı ve tasarım dersleri sayısal düşünme ister. Ders planındaki mekanik, mukavemet ve sayısal yöntem derslerinin bulunma nedeni budur.

Ekip yönetimine yatkınlık avantajdır. Maden işletmesi kalabalık ve tehlikeli bir çalışma ortamıdır; mühendisin işi yalnızca hesap yapmak değil, o hesabı sahada uygulayan ekiple çalışmaktır.

Son olarak sektörün dalgalı yapısını kabul etmek gerekir. Madencilik hammadde talebine bağlı bir alandır ve bu talep dönemsel olarak değişir. Bu sayfada hiçbir dönem için üretim, fiyat ya da istihdam rakamı verilmiyor; alanın dalgalı olduğu bilgisi ise mesleğin yapısına ilişkin genel bir uyarıdır.

Birinci not: Ders planları üniversiteler arasında belirgin biçimde farklılaşır. Bazı programlar cevher hazırlama tarafını, bazıları yer altı işletmeciliği ya da kaya mekaniği tarafını ağırlıklandırır. Tercih listesi yapılırken her programın kendi ders planı ayrı ayrı okunmalıdır.

İkinci not: Öğretim dili tercihte gerçek bir değişkendir. Bazı üniversitelerde program tamamen ya da kısmen İngilizce yürütülür ve hazırlık düzeni buna göre değişir. Programın öğretim dili ÖSYM kılavuzundan ve üniversitenin kendi sayfasından doğrulanmalıdır.

Üçüncü not: Uygulama olanakları alanın niteliğini belirler. Programın kaya mekaniği ve cevher hazırlama laboratuvarının bulunup bulunmadığı, saha uygulaması ve staj düzeninin nasıl kurulduğu tercihten önce sorulmalıdır.

Dördüncü not: Mesleki yetki ve sorumluluk alanı ayrı mevzuatın konusudur. Hangi belgenin hangi mühendisçe hazırlanabileceği, hangi işletmede hangi teknik kadronun bulunması gerektiği bu sayfada iddia edilmiyor; ilgili mevzuat ve meslek odasının güncel düzenlemelerinden takip edilmelidir.

Beşinci not: Bu rehber bölümün ne olduğunu anlatır; hangi üniversiteye hangi puanla girileceğini anlatmaz. Taban puan, başarı sıralaması ve kontenjan her yıl değişir ve tek geçerli kaynağı ÖSYM tercih kılavuzu ile YÖK Atlas'tır. Bu sayfada bilerek puan, sıralama ya da maaş rakamı verilmiyor: eksik bilgi, yanlış bilgiden iyidir.