Özel Eğitim Öğretmenliği

Özel Eğitim Öğretmenliği, akranlarından anlamlı düzeyde farklı gelişim gösteren öğrencilerin eğitiminden sorumlu öğretmeni yetiştiren dört yıllık bir lisans programıdır. Puan türü SÖZ'dür ve mezuniyette öğretmen unvanı verilir.

Programın konusu tek bir engel grubu değildir. Zihin yetersizliği, otizm spektrum bozukluğu, öğrenme güçlüğü, görme ve işitme yetersizliği, dil ve konuşma güçlüğü ile özel yetenek aynı müfredatın içindedir. Bu genişliğin nedeni mevzuatın özel eğitimi tanımlama biçimidir: Özel Eğitim Hizmetleri Yönetmeliği özel eğitimi "Bireysel ve gelişim özellikleri ile eğitim yeterlilikleri açısından akranlarından anlamlı düzeyde farklılık gösteren bireylerin eğitim ve sosyal ihtiyaçlarını karşılamak üzere geliştirilmiş eğitim programları ve özel olarak yetiştirilmiş personel ile uygun ortamlarda sürdürülen eğitimi" olarak tanımlar. Tanımın içindeki "özel olarak yetiştirilmiş personel" ifadesi, bu bölümün varlık nedenidir.

Bölümün en yanlış anlaşılan tarafı, işin bakım işi sanılmasıdır. Özel eğitim öğretmeninin işi bakım değil öğretimdir: hedef belirlemek, öğrenciyi ölçmek, öğretim yöntemini seçmek, veriyi kaydetmek ve programı veriye göre değiştirmek. Yönetmeliğin dili de bunu destekler; öğretmenin merkezinde bireyselleştirilmiş eğitim programı vardır.

İki bölüm de aynı okulda, sık sık aynı öğrenci için çalışır; ama işleri farklıdır. Rehberlik ve psikolojik danışmanlık mezunu okulda rehber öğretmen olarak görev yapar, rehberlik hizmetlerini yürütür ve RAM'daki değerlendirme sürecinin içinde yer alır. Özel eğitim öğretmeni ise öğrencinin eğitim programını kurar ve dersini okutur. Karşılaştırma için [Rehberlik ve Psikolojik Danışmanlık](/bolum/rehberlik-ve-psikolojik-danismanlik) sayfasına bakın.

İkinci karışıklık sınıf öğretmenliğiyledir. Yönetmelik destek eğitim odasında sınıf öğretmenlerinin de görevlendirilebileceğini yazar; yani bu iki unvan bazı görevlerde yan yana gelir. Ama görme veya işitme yetersizliği olan öğrenciler için açılan sınıflarda ilk dört sınıfın dersini okutma yetkisi özel eğitim öğretmenine bağlanmıştır. Ayrım tam olarak buradadır. Bkz. [Sınıf Öğretmenliği](/bolum/sinif-ogretmenligi) ve erken dönem için [Okul Öncesi Öğretmenliği](/bolum/okul-oncesi-ogretmenligi).

Üçüncü karışıklık bakım tarafındadır. [Çocuk Gelişimi](/bolum/cocuk-gelisimi) ve [Engelli Bakımı ve Rehabilitasyon](/bolum/engelli-bakimi-ve-rehabilitasyon) programlarının mezunları aynı bireyle çalışır, fakat öğretmen unvanı taşımaz ve öğretmen kadrosuna atanamaz. Öğretmenlik mesleğinin genel çerçevesi için [Öğretmen](/meslek/ogretmen) sayfasına bakabilirsiniz.

Ders planı üniversiteye göre değişir. Anadolu Üniversitesi'nin yayımladığı özel eğitim öğretmenliği planı sekiz yarıyılın tamamını gösterdiği için burada örnek olarak veriliyor.

Birinci yarıyıl alana giriş yapar: Özel Eğitime Giriş, Psikoloji Yaklaşımları ve Bireysel Farklılıklar, Eğitim Bilimine Giriş, Etkili İletişim Becerileri ve ortak dersler. İkinci yarıyıl konuyu genişletir: Özel Gereksinimli Bireylerin Eğitimi, Öğrenmeye Hazırlık Becerileri, Eğitim Psikolojisi.

Üçüncü yarıyıl mesleğin yöntem çekirdeğini kurar: Uygulamalı Davranış Analizi, Erken Çocukluk Özel Eğitimi, Eğitsel ve Davranışsal Değerlendirme, Dil Gelişimi, İlişki Temelli Yaklaşımlar, Özel Eğitimde Etkili Öğretim, Öğretim İlke ve Yöntemleri. Dördüncü yarıyıl planlamaya geçer: Bireyselleştirilmiş Eğitim Programları, Kapsayıcı Eğitim Uygulamaları, İletişim Becerilerinin Desteklenmesi, Bağımsız Yaşam Becerilerinin Öğretimi, Eğitimde Araştırma Yöntemleri, Öğretim Teknolojileri ve Materyal Tasarımı.

Beşinci ve altıncı yarıyıllar alan öğretimini derinleştirir: Okuma-Yazma Öğretimi, Hayat Bilgisi, Sosyal Bilgiler ve Fen Bilimleri Öğretimi, Sosyal Yeterliklerin Geliştirilmesi, Matematik Öğretimi, Okur Yazarlık Becerilerinin Geliştirilmesi, Aile ve Çevre Eğitimi ile Eğitimde Ölçme ve Değerlendirme, Program Geliştirme, Sınıf Yönetimi, Eğitim Yönetimi.

Yedinci ve sekizinci yarıyıllar sahaya çıkar: Öğretmenlik Uygulaması I ve II, Özel Eğitimde Öğretim Teknolojileri ve Materyal Tasarımı, Ergenlik ve Cinsel Eğitim, Meslek Etiği ile Özel Eğitim Politikaları ve Yasal Düzenlemeler.

Ders adları okuldan okula ciddi biçimde farklılaşır. Pamukkale Üniversitesi'nin aynı programda yayımladığı birinci yarıyıl, örneğin, Özel Eğitim, Zihin Yetersizliği ve Otizm Spektrum Bozukluğu, Eğitime Giriş, Eğitim Psikolojisi ve Bilişim Teknolojileri derslerinden oluşuyor. Bu üniversitenin kaynak sayfasında yalnızca birinci yarıyıl yayımlanmış durumda; kalan yarıyıllar tahmin edilmedi. Tercihten önce hedeflediğiniz üniversitenin kendi bilgi paketini açın.

Müfredata bakarken üç dersin ağırlığını gözden kaçırmayın: Uygulamalı Davranış Analizi, Eğitsel ve Davranışsal Değerlendirme ve Bireyselleştirilmiş Eğitim Programları. Bu üçü, mesleğin günlük işini tanımlar. Yönetmelik de bireyselleştirilmiş eğitim programını, bireyin "gelişim özellikleri, eğitim ihtiyaçları ve performansları doğrultusunda hedeflenen amaçlara ulaşmaya yönelik" hazırlanan program olarak tarif eder.

Ana yol devlet okuludur. Millî Eğitim Bakanlığı'na bağlı özel eğitim uygulama okulları, özel eğitim meslek okulları, özel eğitim anaokulları, kaynaştırma yapılan okulların özel eğitim sınıfları ve destek eğitim odaları bu unvanın çalışma alanıdır. Atama, 7528 sayılı Kanun ve Bakanlığın ilgili düzenlemeleri çerçevesinde yürür; kanun mesleğe girişte Ölçme, Seçme ve Yerleştirme Merkezi Başkanlığı tarafından yapılan sınavlardan Bakanlıkça belirlenecek puana sahip olmayı şart koşar. Bu sayfa hiçbir yıl için kontenjan ya da puan yazmaz; ilan edilen şartlar her yıl değişir.

İkinci yol RAM'lardır. Rehberlik araştırma merkezlerinin özel eğitim hizmetleri bölümlerinde bu unvanla görev yapılabilir; değerlendirme kurulu süreçlerinin içinde yer alınır.

Üçüncü yol özel sektördür: özel eğitim ve rehabilitasyon merkezleri, özel özel eğitim okulları ve destek eğitim veren kurumlar. Bu kurumların eğitim kadroları öğretmen unvanı istediği için bölüm mezunu doğrudan hedef kitledir.

Dördüncü yol akademidir. Özel eğitim, lisansüstü düzeyde yoğun çalışılan bir alandır; uygulamalı davranış analizi, erken müdahale ve kapsayıcı eğitim başlıkları hem yüksek lisans hem doktora düzeyinde program bulur.

7528 sayılı Kanun kariyer basamaklarını da kurar: "Öğretmenlik mesleği; öğretmen, uzman öğretmen ve başöğretmen olmak üzere üç kariyer basamağından oluşur." Uzman öğretmenlik için kanun, öğretmenlikte en az on yıl hizmeti olan, kademe ilerlemesinin durdurulması cezası bulunmayan ve Millî Eğitim Akademisi tarafından düzenlenen eğitimi tamamlayanları esas alır. Ayrıntı ve geçiş hükümleri için kanunun güncel metnine bakın.

Bu bölüm, ilerlemenin yavaş ve ölçülerek görüldüğü bir işi kabul edebilen adaylar için uygundur. Bir becerinin kazanılması haftalar sürebilir ve kazanım ancak kayıt tutulduğunda görünür. Veri tutmayı sıkıcı bulan bir aday bu meslekte zorlanır.

İkinci ölçüt sabır ve duygusal dayanıklılıktır. Sınıf mevcutlarının yönetmelikle dört ya da on öğrenciye indirilmiş olması tesadüf değildir: iş yoğun, birebir ve fiziksel olarak yorucudur.

Üçüncü ölçüt aileyle çalışabilmektir. Yönetmelik aile eğitimini ve aile katılımını sürecin parçası sayar; öğretmen velinin karşısında değil yanındadır ve bunun iletişim maliyeti yüksektir.

Şu adaylar için uygun değildir: tek düze bir ders anlatımı bekleyenler; öğrenci davranışının öngörülebilir olmasını isteyenler; tanı koymak ve terapi yürütmek isteyip aslında psikoloji ya da özel eğitim uzmanlığı hedefleyenler.

Birinci not: bu program SÖZ puanıyla alan dört yıllık bir lisans programıdır ve mezuniyette öğretmen unvanı verir. Bakım ya da terapi unvanı vermez; fizyoterapi, psikoloji ve danışmanlık unvanları başka lisans programlarına bağlıdır.

İkinci not: özel eğitim öğretmenliğinin bazı görevleri mevzuatta yalnızca bu unvana bırakılmıştır. Bölümün gücü budur; ama atama sayıları ve ilan şartları her yıl değişir ve bu sayfada bilerek yazılmaz.

Üçüncü not: uygulama yükü okullar arasında farklıdır. Okulun anlaşmalı olduğu özel eğitim kurumu sayısı, şehirdeki uygulama okulu yoğunluğu ve öğretmenlik uygulaması derslerinin nasıl yürütüldüğü dört yılın niteliğini belirler. Bunları üniversitenin bilgi paketinden ve mümkünse mezunlarından doğrulayın.

Dördüncü not: mevzuat sık değişen bir alandır. Özel Eğitim Hizmetleri Yönetmeliği birden çok kez değiştirilmiştir. Bu rehber yönetmeliğin bugünkü metnindeki ifadeleri esas alır; başvuru ya da atama kararı vermeden önce Mevzuat Bilgi Sistemi'ndeki güncel metni kendiniz okuyun.

Bu rehber bölümün ne olduğunu anlatır; hangi üniversiteye hangi puanla girileceğini anlatmaz. Taban puan, başarı sıralaması ve kontenjan her yıl değişir ve tek geçerli kaynağı ÖSYM tercih kılavuzu ile YÖK Atlas'tır. Bu sayfada bilerek puan, sıralama ya da maaş rakamı verilmiyor: eksik bilgi, yanlış bilgiden iyidir.