Petrol ve Doğalgaz Mühendisliği

Petrol ve Doğalgaz Mühendisliği, yer altında bulunan sıvı ve gaz hâlindeki hidrokarbonların bulunmasından yüzeye alınmasına kadar uzanan zinciri konu edinen bir mühendislik programıdır. Alanın çalıştığı ortam görülmez: mühendis, kilometrelerce derinlikteki bir kaya kütlesinin içindeki gözeneklerde ne olduğunu doğrudan gözlemleyemez. Bu yüzden alanın yöntemi baştan sona dolaylıdır; kuyudan alınan ölçümler, kayaç örnekleri, basınç ve akış verileri üzerinden yer altının bir modeli kurulur ve kararlar bu model üzerinden verilir.

Programın işi üç ana halkaya ayrılır. Birincisi rezervuardır: hidrokarbonun içinde durduğu kayacın gözenekliliği, geçirgenliği, basıncı ve sıcaklığı; içindeki sıvı ile gazın hangi oranda ve hangi fazda bulunduğu. İkincisi kuyudur: kuyunun nereye, hangi eğimle ve hangi çapla açılacağı, sondaj sırasında kullanılan çamurun görevi, kuyunun çelik boru ve çimento ile nasıl korunacağı. Üçüncüsü üretimdir: akışkanın kuyudan yüzeye hangi mekanizmayla geldiği, yüzeyde sıvı ile gazın nasıl ayrıldığı ve akışın nasıl ölçülüp taşındığı.

Bu üç halka birbirine bağlıdır ve alanı ayırt eden şey de budur. Bir kuyunun nasıl açılacağı, rezervuarın basıncına bağlıdır; üretimin ne kadar süreceği, rezervuardan çekilen akışkanın yerine ne konduğuna bağlıdır. Mühendis tek bir noktayı değil, birbirine bağlı bir sistemi yönetir ve bu sistemin en önemli özelliği geri döndürülemez olmasıdır: yanlış açılmış bir kuyu ya da yanlış işletilmiş bir rezervuar sonradan düzeltilemez.

Doğal gaz tarafı programın adında ayrıca sayılır, çünkü gazın davranışı sıvıdan farklıdır. Gaz sıkıştırılabilir; basınç düştüğünde hacmi büyür, taşınması için ayrı hatlar ve ayrı basınç düzenekleri gerekir. Bu yüzden ders planlarında doğal gaz sistemleri ayrı bir başlık olarak durur.

Alanın bir de kaçınılmaz bir güvenlik ve çevre boyutu vardır. Yüksek basınç, yanıcı akışkan ve denetimsiz bir kuyunun yaratabileceği zarar, bu mesleği baştan bir güvenlik mesleği hâline getirir. Ders planlarında güvenlik ve çevre korumasının kendi başına bir ders olarak yer alması bunun göstergesidir.

Bu iki ad, ikisinde de yer altı çalışıldığı için sık karıştırılır. Ayrım amaçtadır. [Jeoloji mühendisliği](/bolum/jeoloji-muhendisligi) yer kabuğunun yapısını, kayaçların oluşumunu ve tarihini konu alır; bu bilgi bir petrol yatağı için de, bir tünel güzergâhı için de, bir zemin etüdü için de kullanılabilir. Petrol ve Doğalgaz Mühendisliği ise belirli bir akışkanı yer altından alma işini konu alır; jeolojiyi bu amaca bağlı bir girdi olarak kullanır. Kanunun tanımlar maddesinde de araştırma faaliyeti jeolojik ve jeofizik yöntemleri birlikte sayarak tanımlanmıştır.

Yer altının ölçümle görüntülenmesi tarafında ayrı bir program daha vardır: jeofizik mühendisliği. Bu programın adı ÖSYM kılavuzunda kendi başına yer alır; bu sitede henüz kendi rehber sayfası bulunmadığı için burada bağlantı verilmiyor. Bağlantı verilmemesi, programın var olmadığı anlamına gelmez.

[Maden mühendisliği](/bolum/maden-muhendisligi) ile ayrım çıkarılan şeyin hâlindedir. Maden mühendisliği katı cevheri konu alır; kazı, patlatma, nakliye ve zenginleştirme onun işidir. Petrol ve doğal gaz akışkandır; kazılarak değil, kuyudan akıtılarak alınır. Bu tek fark, iki mesleğin bütün yöntemini birbirinden ayırır.

[Kimya mühendisliği](/bolum/kimya-muhendisligi) ile ayrım zincirin hangi halkasında durulduğuyla ilgilidir. Ham petrolün rafineride ürünlere ayrılması ve dönüştürülmesi kimya mühendisliğinin alanına girer; petrol mühendisinin işi kuyudan çıkışa ve ana iletim hattına kadardır. Kanunun tanımındaki "üretim" bendinin de rafineriye taşınmayı içerip rafineriyi kapsamaması bu ayrımı gösterir.

[Makine mühendisliği](/bolum/makine-muhendisligi) ve [metalurji ve malzeme mühendisliği](/bolum/metalurji-ve-malzeme-muhendisligi) alanın ekipman tarafında yer alır: pompalar, kompresörler, vanalar ve yüksek basınca dayanacak boru ile çelik kılıfın malzeme seçimi bu programların konusudur. [Enerji sistemleri mühendisliği](/bolum/enerji-sistemleri-muhendisligi) ise enerjinin üretim ve dönüşüm sistemlerini bir bütün olarak ele alır; belirli bir kaynağın yer altından alınması onun konusu değildir.

Çevre ve arazi tarafında iki program daha alanla temas eder. [Çevre mühendisliği](/bolum/cevre-muhendisligi) faaliyetin toprağa, suya ve havaya etkisini ve bu etkinin denetimini konu alır; [harita mühendisliği](/bolum/harita-muhendisligi) ise sahanın ve ruhsat alanlarının ölçülmesi ile konumlandırılması tarafında durur.

Ön lisans tarafında ise ad benzerliği en çok şu programla karışır: [doğalgaz ve tesisatı teknolojisi](/bolum/dogalgaz-ve-tesisati-teknolojisi). Bu program iki yıllık bir ön lisans programıdır ve gazın binaya ulaştıktan sonraki tesisat tarafını konu alır; yer altından üretim işi değildir. Lisans programları ÖSYM'nin Tablo-4'ünde, ön lisans programları Tablo-3'ünde yer alır.

Aşağıdaki ders adları tek bir üniversitenin yayımladığı ders planından alınmıştır: İstanbul Teknik Üniversitesi öğrenci bilgi sisteminde yayımlanan ders planı. Kaynak sayfada programın adı "Petrol ve Doğal Gaz Mühendisliği (İngilizce) Lisans Programı" olarak yazılıdır ve öğretim düzeyi lisans olarak yayımlanmıştır. Bu ad ile ÖSYM kılavuzundaki program adının yazımı birbirinin aynısı değildir; bu sayfada bu bölümün adı ÖSYM'nin yayımladığı biçimde "Petrol ve Doğalgaz Mühendisliği" olarak, ders planı ise üniversitenin yayımladığı biçimde aktarılmıştır. İki yazımdan hiçbiri düzeltilmemiştir. Kaynakta bağlı olduğu fakülte ile öğretim süresi yazmıyor; bu iki konuda bu kaynağa dayanan bir iddia yapılmıyor. Program İngilizce yürütüldüğü için ders adlarının büyük bölümü kaynakta İngilizce yayımlanmıştır ve bu sayfada da Türkçeye çevrilmeden, yayımlandığı kısaltmalı hâliyle aktarılmıştır.

Birinci yarıyılda General Chemistry I, General Chemistry I Lab, Intr.to Petr.&Nat Gas.Eng., Mathematics I, Physics I, Physics I Laboratory, Technical Drawing ve EAP Through Global Goals görünüyor. İkinci yarıyılda General Chemistry II, General Chemistry II Lab, Mathematics II, Physics II, Physics II Laboratory, Intr.to Prog.Language(PYTHON), Engineering Ethics, Basics of Academic Writing, Girişimcilik & Kariyer Danış. ve Beden Eğitimi (ITB) yer alıyor. İlk yıl, alanın kendi dersini yalnızca bir giriş dersi olarak veriyor; gövde kimya, matematik ve fizikten oluşuyor.

Üçüncü yarıyılda Engineering Mathematics, Essentials of Res.Paper Writ., Statics&Strength of Materials, General Geology, Petroleum Fluid Properties, Türk Dili I ve Thermodynamics bulunuyor. Dördüncü yarıyılda Fluid Mechanics, Rock Properties, Numerical Methods, Türk Dili II, Heat Transfer, Economics ve 4th Semester Elective Course (ITB) var. Bu iki yarıyılda alanın iki temel girdisi yan yana geliyor: akışkanın özellikleri ile kayacın özellikleri.

Beşinci yarıyılda Atatürk İlk & İnkılap Trh I, Reservoir Engineering, Well Logging I, Petroleum and Natural Gas Geo., Fluid and Rock Properties Lab., Drilling Engineering ve 5th Semester Elective Course (SNT) görünüyor. Altıncı yarıyılda Atatürk İlk & İnkılap Trh II, Prod. Eng.&Surface Facilities, Drilling&Completion Fluids Lab, Flow Through Porous Media, Safety & Envirnmntl Protection, Geostatistics ve App.Subs.Geo.for Oil&Gas Res. yer alıyor. Üçüncü yıl, planın merkezinin rezervuar, kuyu ve üretim üçlüsüne kaydığı yıldır; güvenlik ve çevre koruması da bu yılda kendi dersi olarak duruyor.

Yedinci yarıyılda Petroleum& Natural Gas Eco., Petr. & Nat. Gas Eng. Design I, Well Design and Completions, 7th Semester Elective Course I (MT) ve 7th Semester Elective Course II (MT) bulunuyor. Sekizinci yarıyılda Petr. & Nat.Gas Eng. Design II, Natural Gas Systems Eng., Geothermal Engineering, 8th Semester Elective Course I (MT) ve 8th Semester Elective Course II (MT) görünüyor. Son yıl iki yarıyıla yayılan bir tasarım dersi üzerine kurulu; doğal gaz sistemleri ile jeotermal mühendisliği de bu yılda ayrı dersler olarak duruyor.

Bu listeyle ilgili bilerek yapılmayan şeyler şunlardır. Ders kodu, kredi ve AKTS değeri hiç yazılmadı. Ders adlarındaki kısaltmalar açılmadı ve İngilizce adlar Türkçeye çevrilmedi; kaynakta hangi biçimde yayımlandıysa o biçimde aktarıldı. Seçmeli ders satırlarının yanında kaynakta parantez içinde yer alan havuz kısaltmaları da açılmadı ve o havuzların içindeki ders adları kaynak açmadığı için açılmadı. Derslerin zorunlu mu seçmeli mi olduğu, adında seçmeli yazmayan dersler için iddia edilmedi. Staj süresine ilişkin hiçbir bilgi yazılmadı. Bu liste tek bir üniversitenin planıdır; başka üniversitelerin planları farklıdır ve bu liste bir ortalama değildir.

Mezunların birinci çalışma alanı arama ve üretim faaliyetinin kendisidir. Sondaj programının hazırlanması ve kuyu başında yürütülmesi, kuyu tamamlama işleri, rezervuarın davranışının izlenmesi ve üretim tahmininin güncellenmesi, üretim kuyularının ve yüzey tesislerinin işletilmesi bu alandaki tipik görevlerdir. Bu işlerin bir kısmı saha temellidir ve vardiya düzeni ile uzak yerleşimde çalışmayı gerektirir.

İkinci alan doğal gazın taşınması ve depolanmasıdır. İletim hatlarının işletilmesi, basınç düzeneklerinin izlenmesi, yer altı depolama tesislerinin işletme mühendisliği ve gaz ölçümü bu başlığa girer. Ders planında doğal gaz sistemleri mühendisliğinin ayrı bir ders olarak yer alması, bu tarafın programın kendi konusu olduğunu gösteriyor.

Üçüncü alan hizmet ve ekipman şirketleridir. Sondaj hizmetleri, kuyu ölçümü ve kuyu logu hizmetleri, çimentolama ve kuyu tamamlama hizmetleri, sondaj çamuru hizmetleri gibi işler ayrı şirketler tarafından yürütülür ve mezunların önemli bir kısmı bu şirketlerde çalışır.

Dördüncü alan kamu ve düzenleyici taraftır. Kanunun tanımlar maddesinde adı geçen Petrol İşleri Genel Müdürlüğü ile Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı, faaliyetin izin ve denetim tarafını yürüten kurumlar olarak kanunda yazılıdır. Bu kurumlarda hangi kadroya hangi usulle girildiği bu sayfada iddia edilmiyor; bu, ilgili kurumun kendi duyurularından okunur.

Beşinci alan alanın komşularıdır. Jeotermal kaynakların değerlendirilmesi, yer altında gaz depolanması ve karbondioksitin yer altına verilmesi gibi başlıklar, aynı rezervuar ve kuyu bilgisini kullanan çalışma alanlarıdır. Ders planında jeotermal mühendisliğinin bulunması bu geçişin programın içinden başladığını gösteriyor. Ekipman ve tesis tarafında ilerleyen mezunların bir kısmı [makine mühendisi](/meslek/makine-muhendisi) unvanıyla anılan işlerle aynı ortamda çalışır; bu, unvanların birbirinin yerine geçtiği anlamına gelmez.

Bu bölümde bilerek yazılmayan bir şey var: maaş. Ne başlangıç maaşı, ne saha ile ofis arasındaki fark, ne de sektörler arası karşılaştırma verilmiyor. Aynı biçimde istihdam oranı ve iş bulma süresi de yazılmıyor; bu rakamların doğrulanmış bir kaynağı olmadan yazılması yanlış bilgi üretmek olur.

Bu bölüm, göremediği bir sistem hakkında ölçümle karar vermeye istekli öğrenciye uyar. Rezervuar mühendisliğinin gündelik hâli budur: eldeki veri her zaman eksiktir, model her zaman yaklaşıktır ve karar buna rağmen verilir. Kesinliği olmayan bir ortamda çalışmaktan huzursuz olan bir öğrenci bu alanda zorlanır.

İkinci ölçüt fizik ve matematik ile kurulan ilişkidir. Akışkanlar mekaniği, ısı transferi, termodinamik ve gözenekli ortamda akış dersleri planın gövdesini oluşturur; bu derslerin hepsi sürekli ortam fiziği üzerine kuruludur. Sayısal yöntemler ve jeoistatistiğin planda yer alması, alanın hesapla yürüdüğünü gösteriyor.

Üçüncü ölçüt sahaya ve düzene yatkınlıktır. Kuyu başı işleri bir ekip işidir, yazılı yordama bağlıdır ve güvenlik kurallarına uymayı tartışma konusu yapmaz. Kurala uymayı gereksiz bulan bir kişi bu ortamda hem kendisi hem çevresi için risk oluşturur.

Dördüncü ölçüt yabancı dildir. Alanın kaynakları, ekipman belgeleri ve şirket içi iletişimi büyük ölçüde İngilizcedir; yukarıda aktarılan ders planının İngilizce yürütülen bir programa ait olması da bunun bir göstergesidir. Bu, her programın İngilizce olduğu anlamına gelmez; öğretim dili üniversiteye göre değişir ve ÖSYM kılavuzundan kontrol edilir.

Buna karşılık, yalnızca enerji alanına ilgi duyduğu için bu bölümü seçmek yanıltıcı olabilir. Enerjinin dönüşümü, elektrik üretimi ve yenilenebilir kaynaklar bu programın konusu değildir; bu ilgiyi taşıyan öğrencinin ilgili mühendislik programlarını ayrıca değerlendirmesi daha doğru olur.

Birinci not: bu sayfada taban puan, başarı sıralaması ve kontenjan rakamı yoktur. Bu üç bilginin tek geçerli kaynağı ÖSYM'nin ilgili yıl için yayımladığı tercih kılavuzu ile YÖK Atlas'tır. Petrol ve Doğalgaz Mühendisliği bir lisans programı olduğu için kılavuzda Tablo-4'te aranır.

İkinci not: bu bölümün adı üniversiteler arasında aynı biçimde yazılmıyor. ÖSYM kılavuzundaki yazım ile üniversitenin kendi sayfasındaki yazım farklı olabilir; yukarıda buna bir örnek verildi. Tercih listesi yapılırken program adı kılavuzdaki satırdan okunmalıdır.

Üçüncü not: bu sayfada okunan kanun, yalnızca amaç ve kapsam maddesi ile tanımlar maddesinin buraya alınan bentleriyle sınırlıdır. Kanunun okunmayan bölümleri hakkında hiçbir iddia yoktur.

Dördüncü not: bölümün öğretim dili, ikinci öğretim durumu, varsa hazırlık sınıfı ve özel koşulları üniversiteye göre değişir. Bu koşullar ÖSYM kılavuzundaki program satırının açıklamalarından okunur; bu sayfada bu konularda bir iddia yoktur.

Beşinci not: Bu rehber bölümün ne olduğunu anlatır; hangi üniversiteye hangi puanla girileceğini anlatmaz. Taban puan, başarı sıralaması ve kontenjan her yıl değişir ve tek geçerli kaynağı ÖSYM tercih kılavuzu ile YÖK Atlas'tır. Bu sayfada bilerek puan, sıralama ya da maaş rakamı verilmiyor: eksik bilgi, yanlış bilgiden iyidir.