Peyzaj Mimarlığı

Peyzaj mimarlığı, binanın kendisiyle değil binanın dışında kalan her şeyle uğraşan bir tasarım ve planlama alanıdır. Bir parkın nereye kurulacağı, bir kıyı şeridinin nasıl düzenleneceği, bir yol kenarındaki ağaç dizisinin hangi türden oluşacağı, bir konut adasının içindeki ortak yeşil alanın nasıl kurgulanacağı, bozulmuş bir maden sahasının nasıl geri kazanılacağı bu alanın sorularıdır. Meslek hem tasarım hem bitki bilgisi ister: bir peyzaj mimarı aynı anda hem çizim yapar hem de çizdiği yere hangi bitkinin tutunacağını bilmek zorundadır.

Bu ikili yapı bölümün üniversitedeki yerini de belirlemiştir. Türkiye'de peyzaj mimarlığı programları bazı üniversitelerde Ziraat Fakültesi altında, bazılarında Mimarlık Fakültesi ya da Güzel Sanatlar, Tasarım ve Mimarlık Fakültesi altında yürütülür. Fakülte adı değişse de program sayısal puan türüyle öğrenci alan dört yıllık bir lisans programıdır ve mezuna verilen unvan peyzaj mimarıdır.

Alanın çalışma konusu ölçek olarak çok geniştir. Bir apartman bahçesi kadar küçük bir alanla da uğraşılır, bir havza ölçeğinde peyzaj planlamasıyla da. Küçük ölçekte iş tasarıma, büyük ölçekte planlamaya ve doğa korumaya yaklaşır. Bölümün ders programı bu iki ucu birden kapsayacak biçimde kurulur.

Peyzaj mimarlığını tercih listesine yazmadan önce anlaşılması gereken şey, bunun bir "bahçıvanlık" ya da "çiçek yetiştiriciliği" programı olmadığıdır. Bitki bilgisi bu mesleğin araçlarından biridir, amacı değil. Amaç, insanın kullandığı açık mekânı tasarlamak ve yönetmektir.

Bu iki bölüm isim benzerliği yüzünden sürekli karıştırılır ve karışıklık tercih listesinde gerçek bir zarara dönüşür.

Mimarlık, yapının kendisiyle uğraşır: bir binanın planı, kesiti, cephesi, taşıyıcı sistemle ilişkisi, iç mekân kurgusu, yapı ruhsatına esas mimari projesi. Peyzaj mimarlığı ise yapının dışında kalan açık mekânla uğraşır: parklar, meydanlar, bahçeler, kıyılar, rekreasyon alanları, yol ve kavşak çevreleri, bitkilendirme tasarımı, açık alanın bakım ve yönetim planı. İki bölümün ortak dili çizim ve tasarımdır; konusu ise birbirinden ayrıdır.

Ders programlarındaki fark bunu netleştirir. Mimarlık öğrencisi yapı statiği, betonarme, yapı fiziği ve bina bilgisi okur. Peyzaj mimarlığı öğrencisi dendroloji yani odunsu bitkiler bilgisi, peyzaj ekolojisi, jeomorfoloji, süs bitkileri üretim tekniği ve bitkisel tasarım okur. Bir peyzaj mimarı bir konut projesinin bina planını çizmez; bir mimar da o konut adasının bitkilendirme projesini hazırlamaz.

Peyzaj mimarlığı ile şehir ve bölge planlama arasındaki fark da ayrıca bilinmelidir. Şehir ve bölge planlama, arazi kullanım kararlarını ve imar planlarını üretir; peyzaj mimarlığı ise o kararların içinde kalan açık ve yeşil alanın tasarımını ve peyzaj ölçeğindeki planlamasını üstlenir. İki alan sık sık aynı projede yan yana çalışır ama aynı diploma değildir.

Karşılaştırmayı iç mekân tarafından yapmak isteyenler [iç mimarlık](/bolum/ic-mimarlik) rehberine, ürün ölçeğinde tasarım merak edenler [endüstriyel tasarım](/bolum/endustriyel-tasarim) rehberine, yapının kendisiyle ilgilenenler [mimarlık](/bolum/mimarlik) rehberine bakabilir.

Peyzaj mimarlığı sekiz yarıyıllık bir lisans programıdır ve omurgası proje stüdyolarıdır. Aşağıdaki ders adları Niğde Ömer Halisdemir Üniversitesi Mimarlık Fakültesi Peyzaj Mimarlığı Bölümünün yayımladığı lisans ders planından alınmıştır. Her üniversitenin planı farklıdır; bu liste bir örnektir, ülke genelinde geçerli bir standart değildir.

Birinci yılın güz yarıyılında Temel Tasarım, Peyzaj Mimarlığına Giriş, Çizim Tekniği, Jeomorfoloji ve Peyzaj Ekolojisi vardır. Bahar yarıyılı Temel Tasarımın ikinci bölümüyle sürer; yanına Yapı Malzeme Bilgisi, Dendroloji, Peyzaj Sanat Tarihi ve Peyzaj Analizi eklenir. İlk yıl büyük ölçüde el becerisi ve okuma becerisi kazandırmaya ayrılmıştır: öğrenci hem çizmeyi hem araziyi okumayı öğrenir.

İkinci yılda proje dersleri başlar. Güz yarıyılında Proje, Peyzaj Konstrüksiyonu, Bilgisayar Destekli Çizim, Perspektif Çizim Tekniği ve Dendrolojinin ikinci bölümü vardır. Bahar yarıyılında proje devam eder; Süs Bitkileri Üretim Tekniği, Bitkisel Tasarım ve Peyzaj Tasarımında Kuram ve Yöntemler dersleri gelir. Seçmeli havuzunda Çim ve Spor Alanları, Serbest El Çizimi, Ağaçlandırma Teknikleri, Doğal Bitki Örtüsü ve Peyzaj Planlama Yöntemleri gibi başlıklar bulunur.

Üçüncü yıl ölçeği büyütür. Güz yarıyılında Çevresel Etki Değerlendirmesi, Peyzaj Planlamada Coğrafi Bilgi Sistemleri ve Peyzaj Planlama dersleri vardır; seçmeliler arasında Doğa Koruma ve Milli Parklar, Peyzaj ve Kent Estetiği ile Peyzaj Mühendisliği yer alır. Bahar yarıyılında Kentsel Açık ve Yeşil Alan Planlama, Turizm ve Rekreasyonel Alan Planlama, Çim ve Yer Örtücüler ve Peyzaj Yönetimi okutulur; seçmeliler arasında Kentsel Tasarım ile Tarihi Çevre Koruma ve Düzenleme bulunur. Aynı yıl staj da programa girer.

Dördüncü yıl bitirme projesine ayrılmıştır. Güz yarıyılında İç Mekân Bitkilendirme Tasarımı ile Bitirme Projesinin birinci bölümü, bahar yarıyılında Kıyı Peyzaj Planlama, Peyzaj Bakım Tekniği ile Bitirme Projesinin ikinci bölümü vardır. Seçmeli havuzunda Peyzajda Restorasyon ve Rölöve, Maket Yapım Tekniği, Proje Uygulama Tekniği, Çatı Bahçeleri ve Ekoturizm gibi dersler bulunur.

Coğrafi bilgi sistemlerinin bu programda ayrı bir ders olarak yer alması dikkat çekicidir; konum verisiyle çalışmak artık peyzaj planlamasının rutin araçlarından biridir. Bu tarafı merak eden bir öğrenci [coğrafi bilgi sistemleri](/bolum/cografi-bilgi-sistemleri) rehberine de bakabilir. Bitki sağlığı tarafına ilgi duyanlar için [bitki koruma](/bolum/bitki-koruma) rehberi ayrıca vardır.

Bölümün gerçek yükü teorik derslerden çok stüdyo derslerindedir. Proje teslimleri gecelik çalışma ister, maket ve çizim malzemesi kişisel bütçe ister, arazi gezileri ise ulaşım ve zaman ister. Tercih yapmadan önce bu üç maliyetin de hesaba katılması yerinde olur.

Peyzaj mimarı için ilk büyük işveren grubu kamudur. Belediyelerin park ve bahçeler ile fen işleri birimleri, büyükşehir belediyelerinin etüt ve proje müdürlükleri, il özel idareleri, Tarım ve Orman Bakanlığının ilgili birimleri, milli park ve tabiat parkı yönetimleri, Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığının taşra teşkilatı ile toplu konut ve altyapı kuruluşları peyzaj mimarı istihdam eder. Kamuda kadrolu çalışma yolu genellikle merkezi sınav üzerinden ilerler; sınav adı, puan türü ve kontenjan her yıl değiştiği için bu rehber onlara dair rakam vermiyor.

İkinci grup özel sektördür. Peyzaj proje ofisleri, mimarlık ve mühendislik büroları, müteahhitlik firmalarının peyzaj uygulama birimleri, fidanlık ve süs bitkisi üreticileri, golf ve spor tesisi işletmeleri, turizm yatırımlarının açık alan birimleri, kentsel dönüşüm projelerini yürüten şirketler bu meslekten insan arar. Uygulama tarafında çalışan bir peyzaj mimarı çoğu zaman şantiyede olur; proje tarafında çalışan ise ofiste çizim ve sunum üretir.

Üçüncü yol serbest çalışmadır. Kendi ofisini kuran bir peyzaj mimarı proje üretir, uygulamanın kontrolünü yapar ve bakım hizmeti verir. Bu yolda oda kaydı, 6235 sayılı Kanunun otuz üçüncü maddesi gereği zorunludur.

Dördüncü yol akademidir. Lisansüstü eğitimle peyzaj planlama, bitkisel tasarım, peyzaj ekolojisi, kentsel açık alan sistemleri gibi konularda araştırmacı olarak devam etmek mümkündür.

Şu iki noktayı açıkça yazmak gerekir. Birincisi, bu rehber hiçbir kariyer yolu için maaş bilgisi vermez; ücretler kuruma, şehre, deneyime ve sözleşme türüne göre değişir ve tek geçerli kaynak ilanın kendisidir. İkincisi, hangi belgenin hangi işe imza atmaya yettiği idarelerin ve odaların düzenlemelerine bağlıdır; bu rehber o düzenlemelerin güncel metnini doğrulamadığı için yetki listesi vermiyor.

Peyzaj mimarlığı, çizim yapmaktan hoşlanan ve aynı zamanda doğayla ilgilenen öğrenciye uyar. Yalnızca birinci koşulu taşıyan öğrenci bitki derslerinde zorlanır; yalnızca ikincisini taşıyan öğrenci proje stüdyosunda zorlanır. İkisinin bir arada olması gerekir.

Mekânı üç boyutlu düşünebilmek bu bölümde ölçülebilir bir avantajdır. Bir eğim çizgisine bakıp arazinin nasıl aktığını hayal edebilen, bir plandaki boşluğun yerinde nasıl görüneceğini kestirebilen öğrenci stüdyoda hızlı ilerler.

Sabır önemlidir çünkü peyzaj zamanla olgunlaşan bir tasarımdır. Dikilen bir ağacın tasarımdaki rolünü oynaması yıllar alır; bu yüzden meslek, sonucu hemen görülmeyen kararlar vermeye alışmayı gerektirir.

Ekip çalışmasına yatkınlık gerekir. Peyzaj mimarı nadiren tek başına çalışır; mimarla, şehir plancısıyla, inşaat mühendisiyle, ziraat mühendisiyle ve belediye teknik personeliyle aynı masada oturur.

Buna karşılık şu öğrencilere bu bölüm önerilmez: açık havada ve arazide çalışmaktan hoşlanmayanlar, el çizimi ve maket üretimini zaman kaybı olarak görenler, bitki adı ezberlemeye tahammülü olmayanlar ve mesleği yalnızca "bahçe düzenlemek" sanarak gelenler.

Tercih listesini kurarken program adının aynı olduğu üniversiteler arasında bile ciddi farklar bulunabileceği unutulmamalıdır: bağlı olunan fakülte, stüdyo altyapısı, uygulama arazisi, sera ve fidanlık imkânı, öğretim üyesi sayısı ve ders planındaki seçmeli havuzu üniversiteden üniversiteye değişir. Bu bilgiler ÖSYM tercih kılavuzunda yer almaz; üniversitelerin kendi sayfalarından tek tek okunması gerekir.

Birinci not: peyzaj mimarlığı sayısal puan türüyle öğrenci alan dört yıllık bir lisans programıdır ve programlar farklı fakülteler altında yürütülebilir. Hangi üniversitede hangi fakülteye bağlı olduğu ÖSYM tercih kılavuzunda program adının yanında görülebilir.

İkinci not: unvanın hukuki dayanağı 3458 sayılı Kanun ile 6235 sayılı Kanundur. Bu kanunların metninde "peyzaj mimarı" ifadesi geçmez; unvan, diplomaya bağlı unvan sistemi ile Birliğin ihtisas kolu ayırma yetkisi üzerinden kurulur. Serbest çalışacaklar için oda kaydı zorunludur.

Üçüncü not: bu rehber, hangi peyzaj işinin hangi meslek grubunun yetkisinde olduğuna dair bir liste vermez. Bu konu ilgili idarelerin ve odaların düzenlemelerinde belirlenir ve bu rehber o metinleri doğrulamamıştır.

Dördüncü not: yukarıdaki ders listesi tek bir üniversitenin yayımladığı plandan alınmıştır ve örnek niteliğindedir. Tercih edilecek üniversitenin kendi ders planı, bölüm sayfasından ayrıca incelenmelidir.

Beşinci not: Bu rehber bölümün ne olduğunu anlatır; hangi üniversiteye hangi puanla girileceğini anlatmaz. Taban puan, başarı sıralaması ve kontenjan her yıl değişir ve tek geçerli kaynağı ÖSYM tercih kılavuzu ile YÖK Atlas'tır. Bu sayfada bilerek puan, sıralama ya da maaş rakamı verilmiyor: eksik bilgi, yanlış bilgiden iyidir.