Şehir ve Bölge Planlama

Şehir ve bölge planlama, bir yerleşmenin nerede büyüyeceğine, hangi alanın konut, hangi alanın sanayi, hangi alanın yeşil alan olacağına, yolların nereden geçeceğine ve bütün bunların birbiriyle nasıl ilişkileneceğine karar verme işidir. Bölüm tek bir binayı değil, binaların arasındaki ilişkiyi ve o ilişkinin kurulduğu bütünü konu alır.

Program dört yıllıktır ve merkezinde atölye dersi vardır. Atölye, öğrencinin gerçek bir alan üzerinde çalıştığı, veri topladığı, analiz ettiği ve bir plan önerisi ürettiği derstir; müfredatın diğer bütün dersleri aslında atölyeye girdi sağlar. Bu yüzden şehir ve bölge planlama, teoriyi anlatıp bırakan bir bölüm değil, her dönem somut bir ürün istenen bir bölümdür.

Alanın kapsamı iki ölçekte çalışır. Şehir ölçeğinde bir mahallenin, bir kent parçasının ya da bir kentin bütününün planı yapılır. Bölge ölçeğinde ise birden fazla yerleşmeyi kapsayan bir alanın gelişme yönü, nüfus dağılımı, sanayi ve tarım alanlarının konumu, ulaşım koridorları ele alınır. İkisi arasındaki geçiş, mesleğin en zor tarafıdır: bölge ölçeğinde verilen bir karar, mahalle ölçeğinde birinin bahçesine denk gelir.

Meslek büyük ölçüde kamusaldır. Plan bir tasarım ürünü olmakla kalmaz, aynı zamanda hukuki bir belgedir: onaylandığı anda mülkiyet üzerinde bağlayıcı sonuçlar doğurur. Bu yüzden bölümün müfredatında hukuk ve mevzuat dersleri süs değil, mesleğin çekirdeğidir.

Bu iki bölüm aynı fakülte binasını paylaşır, çoğu zaman ilk yıl bazı dersleri birlikte alır ve tercih listelerinde yan yana yazılır. Ama ürettikleri şey farklıdır.

[Mimarlık](/bolum/mimarlik) tek bir yapıyı tasarlar: planı, kesiti, cephesi, taşıyıcı sistemi, malzemesi ve iç mekân kurgusuyla birlikte. Mimarın ürünü inşa edilir ve bittiğinde görülebilir. Eğitimin merkezinde yapı bilgisi, strüktür, malzeme ve mimari tasarım stüdyosu vardır.

Şehir ve bölge planlama ise tek bir yapıyı değil, yapıların hangi kurallara göre ve nerede yükseleceğini belirleyen çerçeveyi üretir. Plancının ürünü bir bina değil, bir plan paftası ve ona bağlı plan hükümleridir; bu belge onaylandıktan sonra binlerce parsel üzerinde hüküm doğurur. Bu yüzden plancının eğitiminde istatistik, nüfus analizi, ulaşım, kent ekonomisi, hukuk ve coğrafi bilgi sistemleri ağırlık kazanır.

Ayrım pratikte şuraya oturur: mimar bir arsaya ne yapılacağını, plancı o arsaya ne yapılabileceğini belirler.

Açık alanların tasarımıyla ilgilenenler için [peyzaj mimarlığı](/bolum/peyzaj-mimarligi) ayrı bir programdır. Yolun, altyapının ve yapının teknik hesabıyla ilgilenenler [inşaat mühendisliği](/bolum/insaat-muhendisligi) rehberine bakabilir. Mekânsal veriyle çalışmayı merkeze almak isteyenler için [coğrafi bilgi sistemleri](/bolum/cografi-bilgi-sistemleri) ve [coğrafya](/bolum/cografya) rehberleri vardır. Mülkiyet ve parsel tarafına ilgi duyanlar [tapu ve kadastro](/bolum/tapu-ve-kadastro) ile [harita ve kadastro](/bolum/harita-ve-kadastro) rehberlerini, planın idari ve siyasal boyutunu merak edenler [yerel yönetimler](/bolum/yerel-yonetimler) rehberini okuyabilir. Planların çevresel etki boyutu için [çevre mühendisliği](/bolum/cevre-muhendisligi), sit alanları ve koruma boyutu için [arkeoloji](/bolum/arkeoloji) rehberi ilgili olabilir.

Müfredat üniversiteden üniversiteye değişir. Aşağıdaki liste Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi Şehir ve Bölge Planlama Bölümünün lisans ders içerikleri belgesinden derlenmiştir ve yalnızca fikir vermek içindir; kesin ders listesi için tercih edilen üniversitenin kendi bilgi paketi okunmalıdır.

Birinci yıl temsil ve giriş yılıdır. Güz döneminde Temel Tasarım Atölyesi, Teknik Resim, Yerleşmeler Tarihi, Araştırma Yöntemlerine Giriş ve Temel Sanat Eğitimi okutulur. Bahar döneminde ilk planlama atölyesi devreye girer: Planlama Atölyesi, Kentsel Planlamaya Giriş, Mimarlık Bilgisi, Mekânsal Ekonomi Politiğe Giriş ve Bilgisayar Destekli Planlama dersleri bu dönemdedir. Son ders coğrafi bilgi sistemlerinin bölüme girdiği yerdir.

İkinci yıl analiz yılıdır. Güz döneminde Planlama Atölyesi, Mekânsal Analiz ve Tasarım Teknikleri, Kent Planlama Kuramları, Kent ve Ekoloji, Kentsel Altyapı Sistemleri ve Kent Mühendisliği ile Kentsel Norm ve Standartlar yer alır. Bahar döneminde Planlama Atölyesi, Temel İstatistik, Kentsel Ulaşım ve Kent Sosyolojisi okutulur; aynı dönemde Gözlem Stajı ve Uygulama Stajı müfredatta zorunlu olarak bulunur.

Üçüncü yıl tasarım ve hukuk yılıdır. Güz döneminde Planlama Atölyesi, Kentsel Tasarıma Giriş, Şehircilik Hukuku ve Kent Ekonomisi vardır. Bahar döneminde Planlama Atölyesi, Kentsel Tasarım, Kültürel Miras Yönetimi ile İmar Uygulama Arsa ve Arazi Düzenleme dersleri okutulur. Son ders, kanunun beşinci maddesindeki kadastro parseli ile imar parseli ayrımının uygulamaya döndüğü yerdir.

Elimizdeki belge dördüncü yılın ders listesini içermediği için bu rehber dördüncü yıl derslerini saymayacaktır. Genel olarak bu bölümlerde son yıl bitirme projesi ve uzmanlaşma seçmelileriyle yürür; ancak kesin liste, tercih edilecek üniversitenin kendi müfredatından okunmalıdır.

Müfredatın en belirleyici parçası atölye zinciridir. Atölye dersi her dönem tekrar eder, her seferinde ölçek büyür ve öğrenciden gerçek veriyle çalışması istenir. Atölye dersleri yoğun zaman ister; bu bölümü tercih edecek öğrencinin haftalık iş yükünün büyük kısmının atölyede geçeceğini bilmesi gerekir.

Mezunun ilk ve en yaygın çalışma alanı yerel yönetimlerdir. Belediyelerin imar ve şehircilik birimleri, plan hazırlama, plan değişikliği inceleme ve uygulama işlerini yürütür. Kanunun beşinci maddesindeki "ilgili idare" tanımı gereği belediye sınırları dışında bu iş valilik bünyesinde görülür; dolayısıyla il özel idareleri ve valilik birimleri de mezunların çalıştığı yerlerdir.

Merkezi idare ikinci alandır. Çevre, şehircilik ve iklim değişikliği alanındaki bakanlık birimleri, altyapı ve konut kuruluşları, kalkınma ajansları ve bölge planlamasıyla ilgilenen kamu kurumları plancı istihdam eder. Bu kadrolara giriş merkezi sınav ve atama usullerine tabidir; bu rehber kadro sayısı, atama takvimi ya da alım koşulları hakkında rakam vermeyecektir, çünkü bunlar yıldan yıla değişir.

Özel sektörde planlama büroları üçüncü alandır. Bu bürolar imar planı, plan değişikliği, kentsel tasarım projesi ve plan raporu üretir. Yanı sıra gayrimenkul geliştirme, yatırım öncesi arazi değerlendirmesi ve fizibilite çalışmaları da plancıların yer aldığı işlerdir.

Dördüncü alan, mekânsal veri ve analiz tarafıdır. Coğrafi bilgi sistemleri, kent bilgi sistemi ve uzaktan algılama üzerine uzmanlaşan mezunlar hem kamuda hem özel sektörde bu başlıkla çalışır.

Akademi beşinci alandır ve alan lisansüstü eğitimi görece yoğun bir biçimde besler; kentsel tasarım, ulaşım planlaması, bölge planlama, koruma ve kentsel dönüşüm ayrı yüksek lisans programlarıdır.

Bu rehber hiçbir kariyer yolu için maaş, kadro sayısı ya da işe yerleşme oranı vermemektedir. Bu tür rakamlar kaynağı doğrulanmadan yazıldığında öğrenciyi yanıltır.

Şehir ve bölge planlama, hem sayısal düşünmekten hem de tasarımdan hoşlanan öğrenci için doğru bir bölümdür. Bölüm sayısal puan türüyle öğrenci alır; ancak matematik ve fizik kadar sosyal bilim, hukuk ve ekonomi de müfredatın içindedir. Bu ikili yapıyı sıkıcı değil ilginç bulmak gerekir.

Veriyle çalışmayı sevmek ikinci koşuldur. Nüfus verisi, ulaşım sayımı, arazi kullanım envanteri ve harita üzerinde analiz bu mesleğin gündelik işidir. İstatistik ve coğrafi bilgi sistemleri derslerinden kaçan bir öğrenci bu bölümde zorlanır.

Uzun süre bir proje üzerinde çalışabilmek üçüncü koşuldur. Atölye dersleri dönem boyunca süren tek bir iş etrafında kurgulanır; sonuç ürün dönem sonunda jüri önünde savunulur. Kendi işini anlatabilmek, eleştiri alabilmek ve önerisini revize edebilmek bu bölümde her dönem tekrarlanan bir beceridir.

Kamusal meselelere ilgi dördüncü koşuldur. Plan kararları insanların konutunu, ulaşımını ve mülkiyet değerini etkiler. Bu işi yapan kişinin, verdiği kararın kimin lehine kimin aleyhine sonuç doğurduğunu düşünmesi gerekir.

Buna karşılık yalnızca bina tasarlamak isteyen bir öğrenci için bu bölüm doğru adres değildir; o beklenti mimarlığa aittir. Aynı şekilde, tamamen ofis içinde ve tek başına çalışmayı bekleyen bir öğrenci de zorlanır: planlama ekip işidir ve arazi çalışması, kurum görüşmesi ve katılım toplantıları işin parçasıdır.

Birinci not: Şehir ve bölge planlama programları ÖSYM tercih kılavuzunda Tablo-4 içinde yer alan lisans programlarıdır ve sayısal puan türüyle öğrenci alır. Program adının tam yazımı, öğretim dili ve öğretim süresi kılavuzdan kontrol edilmelidir.

İkinci not: Program adları bu alanda birbirine yakındır. Şehir ve bölge planlama, kentsel tasarım ve peyzaj mimarlığı ayrı programlardır; müfredatları ve mezuniyet unvanları farklıdır. Tercih yapılırken programın tam adı ve bağlı olduğu fakülte mutlaka okunmalıdır.

Üçüncü not: Bölümün öğretim dili tercih listesinde belirleyici bir ayrımdır. Bazı programlar İngilizce yürütülür ve bu programlara girişte hazırlık sınıfı devreye girer. Bu bilgi kılavuzda yazılıdır.

Dördüncü not: Bu bölümde atölye altyapısı, stüdyo alanı ve bilgisayar laboratuvarı öğrencinin dört yılını doğrudan etkiler. Bölümün kendi internet sayfasından atölye düzeni, öğretim üyesi sayısı ve staj imkânları incelenmelidir.

Beşinci not: Bu rehber bölümün ne olduğunu anlatır; hangi üniversiteye hangi puanla girileceğini anlatmaz. Taban puan, başarı sıralaması ve kontenjan her yıl değişir ve tek geçerli kaynağı ÖSYM tercih kılavuzu ile YÖK Atlas'tır. Bu sayfada bilerek puan, sıralama ya da maaş rakamı verilmiyor: eksik bilgi, yanlış bilgiden iyidir.