Sosyal Bilgiler Öğretmenliği

Sosyal Bilgiler Öğretmenliği, ortaokul kademesindeki Sosyal Bilgiler dersini okutacak öğretmeni yetiştiren dört yıllık bir lisans programıdır. Programın ayırt edici yanı tek bir disipline değil, bir ders alanına dayanmasıdır: Sosyal Bilgiler dersi tarih, coğrafya, vatandaşlık bilgisi, ekonomi ve temel sosyal bilim kavramlarını aynı çatı altında toplar. Bu yüzden program mezununu tek bir bilim dalının uzmanı değil, birden çok sosyal bilim alanını ortaokul öğrencisinin anlayabileceği biçimde birleştirip öğretebilen bir öğretmen olarak yetiştirir.

Program çoğu üniversitede Eğitim Fakültesi bünyesinde, Türkçe ve Sosyal Bilimler Eğitimi Bölümü içinde yürütülür. Anadolu Üniversitesinin yayımlanmış ders planında program tam olarak bu yapıda görünüyor: Eğitim Fakültesi, Türkçe ve Sosyal Bilimler Eğitimi Bölümü, Sosyal Bilgiler Öğretmenliği Programı. Öğrenci dört yıl boyunca üç ayrı damarı birlikte yürütür: alan dersleri (tarih, coğrafya, sosyal bilimler), öğretmenlik meslek bilgisi dersleri (eğitim psikolojisi, öğretim ilke ve yöntemleri, ölçme ve değerlendirme) ve alanın öğretimine özgü dersler (sosyal bilgiler öğretimi, mikro öğretim uygulamaları).

Puan türü SÖZ'dür ve bu tesadüf değil: programın alan yükü ağırlıklı olarak tarih, coğrafya ve sosyal bilim okuma-yorumlama becerisine dayanır.

Bu iki program sık karıştırılır, çünkü ikisinde de Osmanlı tarihi, Türk tarihi ve çağdaş dünya tarihi dersleri vardır. Fark, mezunun yetiştirildiği amaçtadır.

[Tarih](/bolum/tarih) bölümü bir bilim dalı programıdır: mezununu tarihçi olarak, kaynak eleştirisi ve arşiv çalışması ekseninde yetiştirir; öğretmenlik meslek bilgisi dersleri programın zorunlu iskeletinde yer almaz. Sosyal Bilgiler Öğretmenliği ise bir öğretmen yetiştirme programıdır: tarih dersleri programın yarısı kadarını oluşturur, geri kalanı coğrafya, sosyal bilimler ve öğretmenlik meslek bilgisidir; program iki yarıyıl süren öğretmenlik uygulamasıyla biter.

İkinci fark kademede: Sosyal Bilgiler dersi ortaokul kademesinin dersidir. Lise kademesinde Tarih ve Coğrafya ayrı dersler olarak okutulur ve bunların öğretmenlik alanları da ayrıdır. Yani "tarih öğretmeni olmak istiyorum" diyen bir öğrenci için Sosyal Bilgiler Öğretmenliği doğrudan karşılık değildir. Hangi programın hangi alana atandığını yine yalnızca Bakanlığın güncel çizelgesi söyler; bu rehber tahmin yürütmüyor.

Üçüncü karışıklık [Sınıf Öğretmenliği](/bolum/sinif-ogretmenligi) ile yaşanır. Sınıf öğretmeni ilkokul kademesinde bütün dersleri okutur; sosyal bilgiler öğretmeni ortaokul kademesinde tek bir dersi okutur. İki programın alan dersleri de bu yüzden bambaşkadır.

Aşağıdaki plan Anadolu Üniversitesi Eğitim Fakültesi Türkçe ve Sosyal Bilimler Eğitimi Bölümü Sosyal Bilgiler Öğretmenliği Programının yayımlanmış ders planından alınmıştır. Sekiz yarıyılın tamamı yayımlanmıştır. Ders adları üniversiteden üniversiteye değişebilir; bu liste bir örnektir, ulusal bir standart değildir.

Birinci yarıyıl: Bilgi Teknolojileri Kullanımı, Genel Fiziki Coğrafya, Eğitim Bilimine Giriş, Sosyal Bilgiler Eğitimine Giriş, Sosyal Bilimler I, Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi I, Türk Dili I.

İkinci yarıyıl: Genel Beşerî ve Ekonomik Coğrafya, İletişim, Eğitim Psikolojisi, Sosyal Bilimler II, Dünya Tarihine Giriş, Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi II, Türk Dili II.

Üçüncü yarıyıl: Türkiye'nin Fiziki Coğrafyası, Öğretim İlke ve Yöntemleri, Vatandaşlık Bilgisi, Bilim, Teknoloji ve Toplum, Sosyal Bilimler III, Türk Tarihi.

Dördüncü yarıyıl: Eğitimde Araştırma Yöntemleri, Türkiye'nin Beşerî ve Ekonomik Coğrafyası, Öğretim Teknolojileri ve Materyal Tasarımı, Sosyal Bilimler IV, Sosyal Bilgiler Eğitiminde Öğretim Programları ve Ders Kitabı İncelemesi, Avrupa Tarihi.

Beşinci yarıyıl: Siyasi Coğrafya, Kapsayıcı Eğitim ve Özel Gereksinimli Bireyler, Eğitim Yönetimi, Sosyal Bilgiler Öğretimi, Karakter ve Değer Eğitimi, Osmanlı Tarihi I.

Altıncı yarıyıl: Program Geliştirme, Eğitimde Ölçme ve Değerlendirme, Sınıf Yönetimi, Sosyal Bilgilerde Mikro Öğretim Uygulamaları, Osmanlı Tarihi II, Topluma Hizmet Uygulamaları.

Yedinci yarıyıl: Okullarda Rehberlik, Vatandaşlık, Demokrasi ve İnsan Hakları Eğitimi, Öğretmenlik Uygulaması I, Çağdaş Dünya Tarihi, Türkiye Cumhuriyeti Tarihi I.

Sekizinci yarıyıl: Afetler ve Afet Bilinci Eğitimi, Bireyselleştirilmiş Eğitim Programları, Öğretmenlik Uygulaması II, Medya Okuryazarlığı ve Eğitimi, Türkiye Cumhuriyeti Tarihi II.

Bu listeye bakıldığında programın mantığı görünür hâle geliyor. İlk iki yıl alan bilgisi ve genel eğitim bilimleri; üçüncü yıl alanın öğretimine geçiş (Sosyal Bilgiler Öğretimi, mikro öğretim); dördüncü yıl okulda geçen iki yarıyıllık uygulama. "Kapsayıcı Eğitim ve Özel Gereksinimli Bireyler" ile "Bireyselleştirilmiş Eğitim Programları" derslerinin bütün öğretmenlik programlarında yer alması ise ayrı bir gelişme: kaynaştırma uygulamalarının bütün öğretmenleri ilgilendiren bir yükümlülük hâline gelmesinin ders planına yansımasıdır. Bu konunun uzmanlık düzeyi [Özel Eğitim Öğretmenliği](/bolum/ozel-egitim-ogretmenligi) programında ele alınır.

Programın birinci ve tanım gereği ana hedefi devlet okullarında ve özel okullarda ortaokul sosyal bilgiler öğretmenliğidir. 7528 sayılı Kanun kariyer basamaklarını öğretmen, uzman öğretmen ve başöğretmen olarak tanımlar; bu basamaklar bir hizmet süresi ve eğitim koşuluna bağlıdır. Aday öğretmenlerin yetiştirilmesi Millî Eğitim Akademisi üzerinden yürür.

İkinci yol özel öğretim kurumlarıdır: özel okullar, etüt merkezleri ve kurs kurumları. Buradaki istihdam kamu atama takvimine bağlı olmadığı için mezuniyet sonrası ilk yıllarda daha erişilebilir olabilir; ancak çalışma koşulları ve iş güvencesi kamudan farklıdır.

Üçüncü yol yayıncılık ve içerik üretimidir. Ders kitabı yazarlığı, soru bankası ve dijital öğrenme içeriği hazırlama alanında sosyal bilgiler alan bilgisi ile öğretim programı okuma becerisini birleştiren mezunlara ihtiyaç vardır. Programın dördüncü yarıyılındaki "Sosyal Bilgiler Eğitiminde Öğretim Programları ve Ders Kitabı İncelemesi" dersi bu yolun doğrudan hazırlığıdır.

Dördüncü yol akademidir. Sosyal Bilgiler Eğitimi kendi başına bir yüksek lisans ve doktora alanıdır; alan eğitimi araştırmaları (öğretim programı analizi, değer eğitimi, tarih öğretimi) bu bölümün akademik damarını oluşturur.

Beşinci yol, alanın kamu kurumlarındaki eğitim ve tanıtım işleridir: müze eğitimi, kültürel miras kurumlarının eğitim birimleri, yerel yönetimlerin kültür müdürlüklerinde eğitim programı hazırlama. Bu alanlarda öğretmenlik unvanı zorunlu bir şart değildir; rekabet ilgili sosyal bilim programlarının mezunlarıyla ortaktır.

Bu rehber hiçbir yol için maaş rakamı, atama sayısı ya da atanma olasılığı yazmıyor. Atama sayıları her yıl Bakanlığın kontenjan kararına göre değişir ve bir bölüm sayfasında verilen tahmini rakam okuyucuyu yanıltır.

Bu program, tek bir konuyu derinleştirmek yerine birden çok sosyal bilim alanını birbirine bağlamaktan keyif alan öğrenciye uygundur. Tarihi, coğrafyayı ve güncel toplumsal meseleleri ayrı ayrı değil birlikte düşünmeyi seviyorsanız programın alan yükü size doğal gelir.

İkinci koşul yaş grubuyla ilgilidir. Sosyal bilgiler öğretmeninin muhatabı ortaokul öğrencisidir: soyut düşünmeye yeni geçmekte olan, dikkat süresi kısa, sorularını dolaysız soran bir yaş grubu. Program bu yaş grubuna anlatma becerisini merkeze alır. On beş yaş altı bir sınıfın önünde saatler geçirme fikri sizi yormuyorsa doğru yerdesiniz.

Üçüncü koşul yazma ve anlatma isteğidir. Sosyal bilgiler dersinin gövdesi anlatı üzerine kuruludur; bu yüzden metin okuma, özetleme ve sözlü anlatım becerisi programın hem içinde hem sonrasında sürekli kullanılır. Türkçenin öğretimine ilgi duyanlar [Türkçe Öğretmenliği](/bolum/turkce-ogretmenligi) programını da karşılaştırmalı olarak değerlendirebilir.

Öğrencinin bireysel olarak izlenmesi ve psikolojik gelişimi sizi alan bilgisinden daha çok ilgilendiriyorsa [Rehberlik ve Psikolojik Danışmanlık](/bolum/rehberlik-ve-psikolojik-danismanlik) programına, toplumsal yapıyı bilimsel yöntemle incelemek istiyorsanız [Sosyoloji](/bolum/sosyoloji) programına bakmanız daha doğru olabilir.

Birinci not: öğretmenlik alanı eşleştirmesini kanun değil Bakanlığın çizelgesi belirler ve bu çizelge değişir. Tercih öncesinde güncel çizelgeyi Bakanlığın kendi yayınından kontrol edin; forum bilgisine veya eski bir listeye güvenmeyin.

İkinci not: mevzuat kaynağını doğru seçin. Öğretmenlik mesleğinin yürürlükteki kanunu 7528 sayılı Kanun'dur. Hâlâ 7354 sayılı Kanun'a atıf yapan bir kaynak okuyorsanız o kaynak güncel değildir.

Üçüncü not: bu programın ders planı üniversiteler arasında görece standarttır ama alan derslerinin ağırlığı değişir. Bir üniversitede coğrafya ağırlığı, başka bir üniversitede tarih ağırlığı öne çıkabilir. Tercih listesi yaparken ilgilendiğiniz üniversitelerin yayımlanmış ders planlarını yan yana koyup karşılaştırın; bu belgeler üniversitelerin bilgi paketi sayfalarında açık erişimdedir.

Dördüncü not: öğretmenlik uygulaması iki yarıyıl sürer ve okulda geçer. Uygulama okullarının bulunduğu şehir ve üniversitenin uygulama okullarıyla ilişkisi, mezuniyet öncesi deneyiminizin niteliğini doğrudan etkiler. Bu, tercih ederken sorulması gereken ama çoğu zaman sorulmayan bir sorudur.

Beşinci not: Bu rehber bölümün ne olduğunu anlatır; hangi üniversiteye hangi puanla girileceğini anlatmaz. Taban puan, başarı sıralaması ve kontenjan her yıl değişir ve tek geçerli kaynağı ÖSYM tercih kılavuzu ile YÖK Atlas'tır. Bu sayfada bilerek puan, sıralama ya da maaş rakamı verilmiyor: eksik bilgi, yanlış bilgiden iyidir.