Televizyon Haberciliği ve Programcılığı

Televizyon haberciliğinin ve program yapımcılığının en belirgin yanı, bu işin serbest bir yaratıcılık alanı olmamasıdır. Ekrana çıkan her şey bir düzenleme, denetim ve sorumluluk rejiminin içinden geçer. Bu rejimin çerçevesine doğrudan değen metinlerden biri 6112 sayılı kanundur. Kanunun adı kaynakta "RADYO VE TELEVİZYONLARIN KURULUŞ VE YAYIN HİZMETLERİ HAKKINDA KANUN" olarak yayımlanmıştır ve bu ad üç ayrı okumada karakter düzeyinde aynı çıkmıştır.

Kanunun künye satırları iki okumada birebir aynı çıktığı için satır olarak aktarılabilmektedir: "Kanun Numarası : 6112", "Kabul Tarihi : 15/2/2011", "Yayımlandığı Resmî Gazete : Tarih : 3/3/2011 Sayı : 27863" ve "Yayımlandığı Düstur : Tertip : 5 Cilt : 50". Etiket öneklerindeki ve iki nokta önündeki boşluklar kaynakta göründüğü hâldedir ve düzeltilmemiştir. Düstur satırı hakkında açık bir kayıt düşülmelidir: üç okuma da satırı cilt bilgisiyle bitirmiş, hiçbirinde sayfa öğesi görünmemiştir; satırın kaynakta böyle bir öğe taşıyıp taşımadığına dair burada hiçbir iddia kurulmamaktadır.

Belgenin ilk bölüm başlığı üç okumada da "BİRİNCİ BÖLÜM" sözcükleriyle, bölümün alt başlığı ise iki okumada "Amaç, Kapsam ve Tanımlar" biçiminde görülmüştür. İlk beş maddenin kenar başlıkları sözcük düzeyinde üç okumada aynıdır: sırasıyla amaç, kapsam, tanımlar, yeniden iletim ve yayın dili. Bu başlıkların basılı satır biçimi doğrulanmadığı için burada yalnızca sözcük olarak anılmaktadır.

Kanunun birinci maddesinin gövdesi kaynakta şöyledir: "MADDE 1 – (1) Bu Kanunun amacı; radyo, televizyon ve isteğe bağlı yayın hizmetlerinin düzenlenmesi ve denetlenmesi, ifade ve haber alma özgürlüğünün sağlanması, medya hizmet sağlayıcılarının idarî, malî ve teknik yapıları ve yükümlülükleri ile Radyo ve Televizyon Üst Kurulunun kuruluşu, teşkilâtı, görev, yetki ve sorumluluklarına ilişkin usul ve esasları belirlemektir." Bu tek cümle bu rehberin kanunla kurduğu bağın çekirdeğidir: düzenleme ve denetim ile ifade ve haber alma özgürlüğü aynı cümlede, aynı amacın parçaları olarak yazılmıştır. Bir televizyon habercisinin çalıştığı alanın hem kurucu ilkesi hem sınırı burada yan yana durur. Şapkalı harfli yazımlar kaynakta göründüğü hâlde bırakılmış, düzeltilmemiştir.

İkinci madde alanın kimin yargı yetkisi altında olduğunu kurar. Maddenin birinci fıkrası kaynakta şöyledir: "MADDE 2 – (1) Bu Kanun, Türkiye Cumhuriyeti Devletinin yargı yetkisi altında, her türlü teknik, usul ve araçlarla ve her ne isim altında olursa olsun elektromanyetik dalgalar veya diğer yollarla yapılan radyo, televizyon ve isteğe bağlı yayın hizmetleriyle ilgili hususları kapsar. Türkiye Cumhuriyeti Devletinin yargı yetkisi altındaki medya hizmet sağlayıcılar, ikinci fıkra gereğince Türkiye'de yerleşik kabul edilenler ile üçüncü ve dördüncü fıkra hükümlerine tabi olanlardır." Bu cümlenin sonunda bir dipnot işareti bulunup bulunmadığı üç okumada birbirini tutmadığı için gövde o işaret hariç tutularak aktarılmıştır; işaretin kaynakta bulunup bulunmadığına dair hiçbir iddia kurulmamaktadır.

Aynı maddenin ikinci fıkrası "(2) Bu Kanunun uygulanmasında;" cümlesiyle açılır ve ilk bendi kaynakta şöyledir: "a) Medya hizmet sağlayıcı, şirket merkezinin Türkiye'de bulunması ve yayın hizmetlerine ilişkin editoryal kararların Türkiye sınırları içinde alınıyor olması durumunda Türkiye'de yerleşik kabul edilir." Bu bentte geçen editoryal karar ifadesi bir haber merkezinin gündelik pratiğidir; burada bir yer tayini ölçütü olarak hukuki bir işlev kazanmıştır. Aynı fıkranın ikinci bendi iki okumada birebir aynı çıkmıştır ve şöyledir: "b) Medya hizmet sağlayıcının şirket merkezinin Türkiye'de bulunmasına rağmen, yayın hizmetlerine ilişkin editoryal kararların Avrupa Sınır Ötesi Televizyon Sözleşmesine taraf başka bir ülkede alınması ya da yayın hizmetlerine ilişkin editoryal kararlar Türkiye'de alınmakla birlikte şirket merkezinin anılan Sözleşmeye taraf başka bir ülkede bulunması durumunda medya hizmet sağlayıcı, yayın hizmeti faaliyetini yürüten işgücünün önemli bir kısmının bulunduğu ülkede yerleşik kabul edilir." Bir okuma bu bendin sonuna asılı kalmış bir bağlaç eklemiştir; o kesit tek okumada kaldığı için buraya alınmamıştır.

Üçüncü madde programcılık öğrencisinin içinde çalıştığı üretim zincirini adlandırır. Madde "MADDE 3 – (1) Bu Kanunun uygulanmasında;" cümlesiyle açılır ve doğrulanan bentleri şunlardır: "a) Altyapı işletmecisi: Yayın hizmeti iletim altyapısını işleten kuruluşu,", "b) Analog yayın: Analog modülasyon tekniği kullanılarak kablo, uydu, karasal ve benzeri ortamlardan yapılan yayın hizmetlerini,", "c) Avrupa eserleri: Yapımı veya ortak yapımı Avrupa Sınır Ötesi Televizyon Sözleşmesine taraf devletler ve Avrupa Birliğine üye devletlerde yerleşik gerçek veya tüzel kişiler tarafından gerçekleştirilen görsel-işitsel eserleri,", "ç) Bağımsız yapımcı: Serbestçe program üretme ve bu programları dağıtma hakkı bulunan, medya hizmet sağlayıcı kuruluşun kayıtlı çalışanı olmayan ve ürettiği programlar üzerinde, medya hizmet sağlayıcı kuruluşa devrettiği sınırlı süre dışında, 5/12/1951 tarihli ve 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu kapsamında belirtilen haklara sahip gerçek veya tüzel kişileri," ve "d) Başkan: Radyo ve Televizyon Üst Kurulu Başkanını,". Bu bentlerden özellikle bağımsız yapımcı tanımı, program yapımcılığının sözleşmesel gerçeğini birebir yazar: yapımcının kim olduğu, hangi hakları taşıdığı ve bunları hangi süre için devrettiği aynı cümlede durur.

Dördüncü madde yayının dağıtım katmanını düzenler. Maddenin üç fıkrası kaynakta şöyledir: "MADDE 4 – (1) Yayın hizmetlerinin alımı ve yeniden iletimi serbesttir. Yeniden iletim, ancak Türkiye Cumhuriyetinin taraf olduğu uluslararası sözleşmelerin ilgili hükümleri çerçevesinde sınırlandırılabilir.", "(2) Bir medya hizmet sağlayıcı kuruluşun aynı yayın hizmetini uydu, kablo ve karasal gibi farklı ortamlardan değişiklik yapmaksızın eş zamanlı olarak iletmesi yeniden iletim olarak kabul edilmez." ve "(3) 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu hükümleri saklı kalmak kaydıyla yeniden iletimin usul ve esasları Üst Kurulca yönetmelikle düzenlenir." Aynı içeriğin farklı ortamlardan eş zamanlı iletilmesinin ayrı bir kategori sayılması, bir yayın kuruluşunun dağıtım planını doğrudan ilgilendirir.

Beşinci madde ekrandaki dilin kendisini hükme bağlar: "MADDE 5 – (1) Yayın hizmetlerinin Türkçe yapılması esastır. Ancak Türkçe dışındaki dil ve lehçelerde de yayın yapılabilir. Yayınlar seçilen dilin kurallarına uygun olarak yapılmak zorundadır. Bu yayınlara ilişkin usul ve esaslar Üst Kurulca yönetmelikle belirlenir." Spikerlik, sunuculuk ve haber metni yazımı derslerinin hukuki karşılığı bu maddede görülebilir: ekranda kullanılan dilin kurallara uygunluğu bir üslup tercihi değil, kanun metninde yazılı bir zorunluluk olarak durmaktadır.

Örtüşmenin sınırı da aynı açıklıkla yazılmalıdır. Bu kanun bu programı kurmaz; bir yükseköğretim düzenlemesi değildir. Bu programın ders planını belirlemez: doğrulanan maddelerde hiçbir eğitim, müfredat, ders, staj ya da yükseköğretim kurumu hükmü geçmemektedir. Mezunun meslek tanımını da düzenlemez: doğrulanan maddelerde muhabire, spikere, sunucuya, editöre ya da program yapımcısına bir unvan, diploma şartı, sicil, kart veya meslek icrası koşulu getirilmemektedir; bağımsız yapımcı burada bir sözleşmesel ve hak sahipliğine ilişkin kategoridir, bir mesleki yeterlik kategorisi olarak tanımlanmamıştır. Habercilik, gazetecilik, muhabir ya da program yapımcılığı terimlerinin bu kanunda ayrıca tanımlanıp tanımlanmadığına dair burada hiçbir olumsuz iddia kurulmamaktadır: yalnızca bu oturumda çekilen ilk beş madde kapsamında böyle bir tanımın iki okumada birebir teyit edilemediği söylenebilir. Kanunun güncel hâli, bugünkü uygulanışı, yürürlük durumu ve değişiklik zinciri hakkında bu rehber hiçbir hüküm vermez; bunlar için kaynak listesindeki resmi adresin esas alınması gerekir.

Bu başlıkta bilerek eksik bırakılanlar şunlardır. Kanun metni üç ayrı okumayla çekilmiş, yalnızca en az iki okumada karakter düzeyinde aynı çıkan öğeler alıntılanmıştır; dördüncü bir okuma yapılmamıştır, dolayısıyla tek okumada kalan öğeler ek bir denemeyle çözülmeye çalışılmamıştır. Özellikle ikinci maddenin birinci fıkrasının sonundaki dipnot işareti üç okumada üç ayrı biçimde görülmüş ve doğrulanmamış bırakılmıştır. Yöntemin kendi sınırı da eksik olarak sayılmalıdır: üç okuma aynı kısa zaman aralığında yapıldığı ve okuma aracı aynı adres için yanıtı bir süre önbelleğe aldığı için okumalar büyük olasılıkla tek bir metne dönüştürme çıktısı üzerinde çalışmıştır; bu nedenle okumalar arası mutabakat yalnızca okuma ve çıkarım hatasını eler, kaynağın metne dönüştürülmesi sırasında oluşmuş bir bozulmayı elemez. Künye satırlarındaki boşluklu iki nokta biçimi ile Düstur satırında sayfa öğesinin hiç görünmemesi tam da bu nedenle mutabakatla elenememiştir ve bunların kaynakta böyle basılı olduğu iddia edilmemektedir. Künye satırlarının basılı biçimi yalnızca iki okumayla desteklenmektedir: bir okuma satırların tamamını kalınlaştırma işaretlerinin içine aldığı için ihtiyatla sayıma alınmamıştır. Kenar başlıkların işaretsiz satır biçimi de doğrulanmamıştır; başlıklar burada yalnızca sözcük olarak kullanılmıştır. Aynı oturumda okunan öteki kanun belgesinde geniş bir bölüm dönüşüm çıktısında hiç görünmemiştir; bu bir erişim ve kapsam eksikliğidir, o hükümlerin yokluğu değildir ve o belge hakkında bu rehberde hiçbir malzeme yoktur. Bu program için bir yedek kanun numarası belirlenmiş, ancak asıl numara ilk denemede açıldığı ve konu örtüşmesi doğrulanmış madde metninde tuttuğu için o yedek hiç çekilmemiştir; o numaranın adı, künyesi, içeriği ve erişilebilir olup olmadığı hakkında burada hiçbir bilgi ve hiçbir iddia yoktur. Üçüncü bir kanun numarası aranmamıştır. Kanunun altıncı ve sonraki maddeleri hiçbir okumada istenmemiş ve getirilmemiştir; yayın hizmeti ilkeleri, ticarî iletişim ve üst kurul yaptırımları gibi bu programla doğrudan ilgili olabilecek ileri başlıklar bu kapsamın dışında kalmıştır ve orada ne yazdığına dair hiçbir iddia kurulmamıştır. Üçüncü maddenin tanım listesi de eksiktir: bentler d harfiyle işaretli bentten sonra hiçbir okumada istenmemiş ve gelmemiştir, listenin nerede bittiğine dair hiçbir iddia kurulmamıştır. Dipnot gövdeleri hiçbir okumada istenmemiş ve alınmamıştır; kanunda dipnot bulunup bulunmadığına dair de olumsuz bir iddia yazılmamıştır. Kanunun yürürlük durumu, metinde anılan kurum ve sözleşme adlarının bugünkü karşılıkları ve değişiklik zinciri araştırılmamıştır; kaynaktaki hiçbir kısaltma açılmamış, yazım, büyük ve küçük harf kullanımı ile noktalama düzeltilmemiştir. Son olarak taban puan, başarı sıralaması, kontenjan, maaş, ücret ve işe girme oranı hiç toplanmamış, hiçbir para tutarı alınmamıştır; doğrulanan madde gövdelerinin hiçbirinde bir oran ifadesi geçmemiş ve yorum olarak da üretilmemiştir.

Bu programın somut bir örneği için İstanbul Gelişim Üniversitesi'nin yayımladığı ders planı sayfası okundu. Programı yürüten birim sayfada Uygulamalı Bilimler Yüksekokulu olarak basılıdır. Üniversitenin adı sayfada yayımlanmıştır; alan adından çıkarım değildir. Öğretim düzeyi de sayfada yazılıdır; yarıyıl sayısından yapılan bir çıkarım değildir. Plan sekiz yarıyıl üzerine kuruludur ve yarıyıl başlıkları sayfada birinciden sekizinciye kadar numaralı biçimde basılıdır. Ders adları Türkçe yayımlanmıştır ve bu rehberde sayfadaki yazımıyla, tamamı büyük harfli biçimiyle bırakılmıştır; hiçbir kısaltma açılmamıştır.

Birinci yarıyılın dersleri SİYASET BİLİMİNE GİRİŞ, SOSYOLOJİYE GİRİŞ, İLETİŞİME GİRİŞ, ELEŞTİREL MEDYA OKURYAZARLIĞI, TEMEL FOTOĞRAFÇILIK, TÜRK DİLİ I ve YABANCI DİL I (İNG.) olarak yayımlanmıştır. İlk yarıyıl alanı tek bir teknik kapıdan değil, toplum, siyaset ve iletişim kuramının kapısından açar; görüntü tarafı ise temel fotoğrafçılıkla başlar.

İkinci yarıyılın dersleri HUKUKA GİRİŞ, FELSEFEYE GİRİŞ, İLETİŞİM KURAMLARI, TELEVİZYON PROGRAMCILIĞI VE HABERCİLİĞİNE GİRİŞ, GÖRSEL TASARIM, TÜRK DİLİ II ve YABANCI DİL II (İNG.) olarak yayımlanmıştır. Programın adını taşıyan giriş dersinin bu yarıyılda yer alması dikkat çekicidir: öğrenci alanın iki işini birlikte, kuram ve hukuk dersleriyle aynı dönemde görür.

Üçüncü yarıyılın dersleri ATATÜRK İLK. VE İNK. TARİHİ I, GÖRSEL ÜRETİM TEKNİKLERİ, HABER TOPLAMA VE YAZMA TEKNİKLERİ, TELEVİZYONDA KURGU TEKNİKLERİ, TELEVİZYON YAYINCILIĞI ve HABER DİLİ VE DİKSİYON olarak yayımlanmıştır. Bu yarıyılda plan kuramdan üretime geçer: haber yazımı, kurgu ve yayıncılık aynı dönemde başlar. Sayfadaki kısaltmalar açılmamıştır.

Dördüncü yarıyılın dersleri ATATÜRK İLK. VE İNK. TARİHİ II, SUNUCULUK VE SPİKERLİK, İZLEYİCİ ARAŞTIRMALARI, TELEVİZYON SENARYO YAZARLIĞI, TELEVİZYON ELEŞTİRİSİ VE ANALİZİ ve YAPAY ZEKA VE MEDYA olarak yayımlanmıştır. Bu blokta sunum becerisi, izleyici bilgisi, senaryo ve eleştiri bir arada durur; yani öğrenci hem ekrana çıkmayı hem ekrandakini çözümlemeyi aynı dönemde öğrenir.

Beşinci yarıyılın dersleri BÖLÜM SEÇMELİ, BÖLÜM SEÇMELİ, SERBEST SEÇMELİ, YAZ STAJI ve KAMERA VE ÇEKİM TEKNİKLERİ olarak yayımlanmıştır. Bölüm seçmeli satırı sayfada iki kez basılıdır ve burada da iki kez yazılmıştır.

Altıncı yarıyılın dersleri BÖLÜM SEÇMELİ, BÖLÜM SEÇMELİ, SERBEST SEÇMELİ, DİJİTAL YAYINCILIK ve HABER UYGULAMALARI olarak yayımlanmıştır. Dijital yayıncılık ile haber uygulamalarının aynı dönemde yer alması, planın haberi hem klasik hem dijital dağıtımıyla birlikte ele aldığını gösterir.

Yedinci yarıyılın dersleri BÖLÜM SEÇMELİ, BÖLÜM SEÇMELİ, SERBEST SEÇMELİ, İLETİŞİM HUKUKU VE FİKRİ HAKLAR ve TELEVİZYON PROGRAMI YAPIMI VE YÖNETİMİ olarak yayımlanmıştır. Hukuk ile yapım yönetiminin aynı dönemde durması, bir yapımın hem üretim hem sorumluluk tarafının birlikte öğrenildiğini gösterir.

Sekizinci yarıyılın dersleri BÖLÜM SEÇMELİ, BÖLÜM SEÇMELİ, SERBEST SEÇMELİ, İLETİŞİMDE GÜNCEL KAVRAMLAR VE TEKNOLOJİLERİ ve BİTİRME PROJESİ olarak yayımlanmıştır. Son yarıyıl güncel teknolojilerle bitirme projesini bir araya getirir; öğrenci mezun olmadan önce kendi yapımını uçtan uca yürütür.

Bu başlıkta bilerek eksik bırakılanlar şunlardır. Bu sayfa iki ayrı okumayla, farklı ifadeyle yazılmış iki ayrı istekle okunmuş; ayrıca beşinciden sekizinciye kadar olan yarıyıl bloklarını harfi harfine doğrulamak için hedefli bir üçüncü okuma daha yapılmıştır, yani toplam üç okuma yapılmıştır. Sayfadan toplanan ders adı satırı sayısı sekiz yarıyıl boyunca kırk altıdır ve tekrar eden seçmeli satırları sayfada basıldığı kadarıyla ayrı ayrı sayılmıştır. Hiçbir ders adı düşürülmemiştir: aşağı düşen şey ders adı değil, bir okumanın seçmeli satırlarına eklediği parantezli ibarelerdir. Birinci okuma beşinciden sekizinciye kadar olan yarıyıllardaki seçmeli satırlarını parantez içinde uygulama ve teorik ayrımıyla bildirmiş, ikinci ve üçüncü okuma bu parantezleri doğrulamamış, üçüncü okuma parantezli ibarenin bulunmadığını açıkça söylemiştir; bu nedenle parantezli biçim kullanılmamış ve hangi seçmelinin uygulamalı hangisinin teorik olduğu bu rehberde iddia edilmemiştir. Birinci okumanın birkaç satırda ürettiği Latin dışı görünen karakterler ikinci okumada çıkmadığı için kullanılmamıştır. Öğretim düzeyi bu sayfada birebir yazılıdır ve yarıyıl sayısından yapılan bir çıkarım değildir; yarıyıl blokları bu tespitin yalnızca destekleyicisidir. Üniversite adı da sayfada yayımlanmıştır ve alan adından yapılan bir çıkarım değildir; yüksekokul adı da sayfada basılıdır. Buna karşılık program adının bağlaç yazımı aynı sunucudaki iki ayrı sayfada farklı basılmıştır; bu fark işaretlenmiş, tek biçime getirilmemiştir. Aynı biçimde staj satırının harf biçimi iki okumada farklı bildirilmiş, bu fark da düzeltilmemiştir. Ders adları çevrilmemiş, kısaltmalar açılmamış ve sayfadaki yazım düzeltilmemiştir. Bölüm seçmeli ve serbest seçmeli havuzlarının içindeki tek tek ders adları bu planda basılmadığı için yazılmamıştır; hiçbir havuz tahminle doldurulmamış, havuzdan kaç ders seçileceği ve ders yükü hiç yazılmamıştır. Ders kodu, kredi ve iş yükü değerleri toplanmamış ve bu rehberde hiçbir yerde verilmemiştir. Sayfa bir puan türü yayımlamamaktadır; bu rehberdeki puan türü bu sayfaya dayandırılmamıştır. Bu program için ikinci bir okunabilir ders planı kaynağı elde edilememiştir: bir aday adres robot kısıtı nedeniyle açılamamış, aynı üniversitenin başka bir adresi sunucu hatası vermiş, iki aday alan adı ise engelli liste gereği hiç açılmamıştır ve bu adreslerde başka hiçbir yol, ayna, arşiv veya önbellek denenmemiştir. Bu programı yürüten başka bir üniversitenin planının bulunmadığı yönünde hiçbir iddia kurulmamaktadır. Bu plan tek bir üniversitenin planıdır ve öteki üniversitelerin planları için hiçbir şey söylemez.