Veteriner

Veteriner, hayvanların anatomisini, fizyolojisini, hastalıklarını, tedavisini ve hayvansal ürünlerin insan sağlığı açısından güvenliğini bir bütün olarak çalışan lisans programıdır. Programın ÖSYM'deki adı "Veteriner", öğretimi veren birimin adı ise Veteriner Fakültesidir; diploma programının kendi adı üniversitelerin bilgi paketlerinde "Veteriner Hekimlik" biçiminde de yazılabilir.

Bu bölümün tercih listesinde hemen fark edilen özelliği süresidir. Veteriner, dört yıllık değil beş yıllık bir programdır ve on yarıyıl üzerinden kuruludur. Süre uzunluğunun nedeni tek bir mesleğin içine birden çok tıp dalının sığdırılmasıdır: aynı mezun hem küçük hayvan kliniğinde iç hastalıkları ve cerrahi yapar, hem çiftlik hayvanlarında doğum ve döl verimi yönetir, hem kanatlı hayvan sürülerinde salgın kontrolü kurar, hem de et, süt ve su ürünlerinin hijyen denetimini yürütür. Bunların her biri kendi anatomi, farmakoloji ve patoloji bilgisini istediği için müfredat dört yıla sığmaz.

Programın ikinci belirleyici özelliği tek bir tür üzerinde çalışmıyor olmasıdır. İnsan hekimliği tek bir türün biyolojisini derinleştirir; veteriner hekimlik ise sığır, koyun, keçi, at, kedi, köpek, kanatlı, arı ve su ürünlerini kapsayan geniş bir tür yelpazesinde çalışır. Aynı ilacın aynı dozunun bir türde tedavi, başka türde zehir olabilmesi bu mesleğin gündelik gerçeğidir; müfredatta genel farmakoloji ile özel farmakolojinin ayrı dersler olarak yer almasının nedeni budur.

Üçüncü özellik mesleğin halk sağlığıyla olan bağıdır. Hayvandan insana geçen hastalıkların denetimi, çiftlikten sofraya gıda güvenliği, mezbaha ve süt işletmesi denetimi, hayvan hareketlerinin kayda alınması bu mesleğin yetki alanındadır. Yani veteriner hekim yalnızca hayvanın hekimi değildir; insanın gıda güvenliğinin de denetleyicisidir. Bu rehberin ilerleyen bölümlerinde göreceğiniz mevzuat hükümleri de mesleği bu ikili sorumluluk üzerinden düzenler.

Programa ÖSYM'de sayısal puan türüyle öğrenci alınır ve tek bir öğretim düzeyi vardır: lisans. Aynı adın iki yıllık bir ön lisans varyantı bulunmaz. Meslek yüksekokullarında hayvan sağlığı alanında açılan ön lisans programları vardır, ancak bunlar bu programla aynı şey değildir ve mezunlarına veteriner hekim unvanı vermez; bu ayrımı aşağıda ayrı bir başlıkta açıyoruz.

Tercih listelerinde en sık yapılan karıştırma budur ve sonucu geri dönülemez olabilir, çünkü iki program farklı öğretim düzeyindedir.

[Laborant ve Veteriner Sağlık](/bolum/laborant-ve-veteriner-saglik) iki yıllık bir ön lisans programıdır ve ÖSYM'de TYT puan türüyle öğrenci alır. Mezunu, veteriner hekimin yanında ve onun sorumluluğu altında laboratuvar, klinik ve saha işlerini yürüten teknik personeldir. Veteriner ise beş yıllık bir lisans programıdır, sayısal puan türüyle öğrenci alır ve mezununa 6343 sayılı Kanunun tanımladığı veteriner hekim unvanını kazandırır. Teşhis koyma, tedavi kararı verme ve reçete yazma yetkisi hekimin yetkisidir. İki programın adında da "veteriner" sözcüğü geçiyor olması bu farkı ortadan kaldırmaz.

Bu iki program arasında dikey geçiş yoluyla bir bağ kurulup kurulamayacağı da sık sorulur. Dikey geçişte hangi ön lisans programından hangi lisans programlarına başvurulabileceği ÖSYM'nin o yıla ait dikey geçiş kılavuzunda tablo hâlinde yayımlanır. Bu rehberde bu eşleştirmenin ne olduğu yazılmıyor; çünkü liste yıllara göre değişiyor ve tek geçerli kaynağı ilgili yılın kılavuzudur. Kaynaklar bölümünde ÖSYM'nin ön lisans programları listesine bağlantı verilmiştir.

Sayısal puan türündeki diğer sağlık lisans programlarıyla ilişki de netleştirilmelidir. [Diş hekimliği](/bolum/dis-hekimligi) ve [eczacılık](/bolum/eczacilik) da kendi kanunlarıyla korunan unvanlara sahip lisans programlarıdır ve süreleri veteriner gibi dört yılın üzerindedir. [Hemşirelik](/bolum/hemsirelik) insan sağlığında bakım odaklı bir lisans programıdır. Temel bilim tarafına ilgi duyup klinik uygulamaya değil laboratuvara yakın durmak isteyen öğrencilerin [biyoloji](/bolum/biyoloji) ve [moleküler biyoloji ve genetik](/bolum/molekuler-biyoloji-ve-genetik) programlarına da bakması yerinde olur; ancak bu iki programın mezunu hekim değildir ve tedavi yetkisi yoktur.

Ders planı üniversiteden üniversiteye değişir. Aşağıdaki plan Bursa Uludağ Üniversitesi Veteriner Fakültesi'nin Veteriner Hekimlik programına aittir; on yarıyıl ve toplam üç yüz AKTS üzerinden kuruludur ve mezunlarına verilen unvan bilgi paketinde "Veteriner Hekim" olarak yazılmıştır.

Kaynak sayfa hakkında iki dürüst notu baştan vermek gerekiyor. Birincisi: bilgi paketi sayfasında derecenin düzeyi alanında "Yüksek Lisans" yazmaktadır, oysa program ÖSYM'de sayısal puanla öğrenci alan bir lisans programıdır. Bu tutarsızlık kaynak sayfanın kendisindedir; bu rehber onu doğruymuş gibi tekrarlamıyor, olduğu gibi bildiriyor. İkincisi: kaynak sayfada ders adları büyük harflerle yazılmıştır ve bir kısmı İngilizce başlıklıdır. Burada ders adları Türkçe başlık düzenine çevrilmiş, İngilizce yazılı olanlar Türkçe karşılıklarıyla verilmiş ve İngilizce yazıldıkları ayrıca belirtilmiştir.

Birinci yarıyıl temel bilimlerle açılır: Medikal Kimya, Biyofizik, Anatomi I, Veteriner Hekimliğe Giriş ve Tarihi, Denetimli Çalışma I, Medikal Biyoloji, Histoloji I, Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi I, Türk Dili I ve İngilizce I. Bu yarıyılda iki ders kaynak sayfada İngilizce başlıklıdır: fizyoloji dersinin birinci basamağı ile genetik dersi. İkinci yarıyıl aynı temeli sürdürür: Anatomi II, Biyokimya I, Embriyoloji, Fizyoloji II, Denetimli Çalışma II, Hayvan Davranışları, Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi II, Türk Dili II ve İngilizce II; histoloji dersinin ikinci basamağı kaynakta İngilizce başlıklı olarak yer alır.

Üçüncü yarıyılda mikrobiyoloji ve farmakoloji devreye girer: Genel Mikrobiyoloji, Genel Farmakoloji, İmmünoloji ve Seroloji, Zootekni I, Biyoistatistik, Moleküler Biyoloji I, Mesleki Uygulama ve Denetimli Çalışma III. Biyokimyanın ikinci basamağı ile genel patoloji dersi bu yarıyılda kaynakta İngilizce başlıklıdır. Dördüncü yarıyıl hayvancılık ve parazitolojiyi ekler: Özel Farmakoloji I, Zootekni II, Hayvan Refahı, Yem Bilgisi ve Hayvan Besleme, Genel Parazitoloji ve Helmintoloji, Epidemiyoloji, Viroloji I ve Denetimli Çalışma IV.

Beşinci yarıyıl kliniğin kapısını açar: Özel Mikrobiyoloji, Artropodoloji, Özel Farmakoloji II, Hayvan Islahı, Kliniğe Giriş, Su Ürünleri Hastalıkları, Viroloji II ve Denetimli Çalışma V; özel patoloji dersinin birinci basamağı bu yarıyılda İngilizce başlıklıdır. Altıncı yarıyıl cerrahi ve gıda hijyenini birlikte getirir: Özel Patoloji II, Besin Hijyeni ve Teknolojisi, Kanatlı Hayvan Enfeksiyöz Hastalıkları, Topoğrafik Anatomi, Genel Cerrahi, Radyoloji ve Denetimli Çalışma VI; protozooloji dersi kaynakta İngilizce başlıklıdır. Aynı dersin birinci basamağının İngilizce, ikinci basamağının Türkçe başlıkla yazılması kaynak sayfanın kendi tutarsızlığıdır ve burada olduğu gibi bildirilmiştir.

Yedinci yarıyıl klinik yükü belirgin biçimde artırır: Toksikoloji, Süt Hijyeni ve Teknolojisi I, Büyük Hayvanların İç Hastalıkları I, Klinik Uygulama I, Büyük Hayvan Cerrahisi, Anesteziyoloji I, Reprodüktif Endokrinoloji ve Denetimli Çalışma VII; doğum ve jinekoloji dersinin birinci basamağı kaynakta İngilizce başlıklıdır. Sekizinci yarıyıl hem kliniği hem gıda denetimini sürdürür: Et Muayenesi ve Teknolojisi, Küçük Hayvan İç Hastalıkları I, Büyük Hayvanların İç Hastalıkları II, Doğum ve Jinekoloji II, Klinik Uygulama II, Küçük Hayvan Cerrahisi I, Hayvancılık Ekonomisi, Zorunlu Yaz Stajı ve Denetimli Çalışma VIII; androloji ve suni tohumlama dersi kaynakta İngilizce başlıklıdır.

Dokuzuncu yarıyıl mesleğin hukuki ve etik çerçevesini kapatır ve bu rehberin mevzuat bölümüyle doğrudan bağlanır: Veteriner Hekimlikte Halk Sağlığı, Mesleki Etik ve Deontoloji, Veteriner Hekimliği Mevzuatı, Adli Tıp, Klinik Uygulama III, Arı Hastalıkları ve Denetimli Çalışma IX. Mesleğin kendi mevzuatının ayrı bir zorunlu ders olarak müfredatta yer alması, 6343 sayılı Kanunun kurduğu yükümlülük düzeninin doğal sonucudur. Onuncu yarıyıl ise ders yarıyılı değildir; bitirme ödevleri, seminerler ve stajlar üzerine kuruludur ve çiftlik hayvanları hekimliği, küçük hayvan hekimliği, kanatlı hayvan hekimliği ile gıda hijyeni ve teknolojisi gruplarına ayrılır.

Programın seçmeli dersleri de bulunur; seçmeli ders adları bu rehberde bilerek yazılmadı, çünkü seçmeli havuzları her yıl ve her üniversitede değişiyor.

Mezunların çalıştığı alanlar küçük hayvan klinikleri ve hayvan hastaneleri, büyükbaş ve küçükbaş hayvan işletmeleri ile besi çiftlikleri, kanatlı hayvan üretim tesisleri, süt ve et işleme tesislerinin kalite ve hijyen birimleri, yem sanayii, veteriner ilaç ve aşı firmalarının teknik ile satış birimleri, su ürünleri işletmeleri, hayvanat bahçeleri ile doğal yaşam parkları, laboratuvarlar ve üniversitelerin akademik kadrolarıdır. Kamu tarafında tarım ve hayvancılıktan sorumlu bakanlığın il ve ilçe müdürlükleri, sınır ve gümrük veteriner kontrol noktaları, belediyelerin veteriner işleri müdürlükleri ile mezbaha denetimleri mezunların girdiği alanlar arasındadır.

Bu istihdamın önemli bir bölümü doğrudan mevzuattan doğuyor. 6343 sayılı Kanunun sekizinci maddesi muayenehane açma hakkını doğrudan veteriner hekime tanıdığı için serbest çalışma bu meslekte istisna değil ana yollardan biridir. Aynı kanunun on yedinci maddesi serbest çalışanı oda üyeliğine bağladığı için mesleğin bir de örgütlü denetim tarafı vardır. Altmış sekizinci maddenin yetkisiz icrayı hapis cezasına bağlaması ise bu işi diplomasız yapılamaz kıldığı için mezunun emek piyasasındaki konumunu güçlendirir.

Bu rehberde bilerek hiçbir maaş rakamı yok. Kazanç, çalışılan alanın kliniğe mi sanayiye mi kamuya mı yakın olduğuna, işletmenin ölçeğine, bölgeye ve serbest çalışmada muayenehanenin hasta yoğunluğuna göre çok geniş bir aralıkta değişiyor; buraya bir sayı yazmak bilgi vermek değil, yanlış beklenti üretmek olurdu.

Bu programı, hayvan sevmenin mesleğin kendisi olmadığını kabul eden öğrenciler için düşünmek doğru olur. Mesleğin gündelik pratiğinde kan alma, doğum müdahalesi, cerrahi, otopsi ve mezbaha denetimi vardır; bunların hiçbiri hayvanla kurulan duygusal ilişkiye benzemez. Hayvan sevgisi bu mesleğe motivasyon verir, ama mesleğin gerektirdiği şey soğukkanlılık ve el becerisidir.

İkinci belirleyici özellik fiziksel dayanıklılıktır. Büyük hayvan hekimliği ayakta, açık havada, çamurda ve bazen gece yapılan bir iştir. Sahaya çıkmak istemeyen öğrenciler için küçük hayvan kliniği, laboratuvar ve gıda hijyeni tarafı daha uygun olabilir; ancak müfredat beş yıl boyunca her iki tarafı da zorunlu tutar. Yani lisans eğitiminde saha tamamen tercih meselesi değildir.

Üçüncü özellik uzun süreye tahammüldür. Beş yıllık bir programda okumak, dört yıllık akranlarınızdan bir yıl sonra mezun olmak anlamına gelir. Bu tek başına bir sorun değildir, ama tercih kararını verirken bilinçli olarak kabul edilmesi gerekir.

Dördüncü özellik hastanın konuşmuyor olmasıyla çalışabilmektir. Şikâyeti hayvan değil sahibi anlatır; hekimin işi eksik ve bazen yanlış anlatılan bir öyküden yola çıkıp bulguya güvenmektir. Bu, klinik muhakemeye erken alışmayı gerektirir.

Sağlık alanında insan hekimliğine yakın durmak isteyen öğrencilerin [diş hekimliği](/bolum/dis-hekimligi) ve [eczacılık](/bolum/eczacilik) programlarına, hayvansal üretimin ekonomisi ve gıda tarafı ilgisini çekenlerin [gıda mühendisliği](/bolum/gida-muhendisligi) programına, temel bilim tarafına ilgi duyanların [biyoloji](/bolum/biyoloji) programına ayrıca bakması yerinde olur.

Birinci not: bu rehberde hiçbir taban puan, başarı sıralaması ya da kontenjan sayısı yok. Bu üç veri her yıl değişir ve tek geçerli kaynağı ÖSYM tercih kılavuzu ile YÖK Atlas'tır. Kontenjan ve puan bilgisini oradan, tercih dönemi içinde kontrol etmeniz gerekir.

İkinci not: programın süresi beş yıldır. Tercih listesine kod yazarken program adının yanında yazılı öğrenim süresini kılavuzdan doğrulayın; bu bilgi kılavuzda program bazında yer alır.

Üçüncü not: bu programda uygulama altyapısı ders planından daha belirleyici olabilir. Fakültenin kendi hayvan hastanesinin bulunup bulunmadığı, çiftlik ve araştırma ünitesi olup olmadığı, hangi türlerde vaka yoğunluğu bulunduğu ve staj imkânlarının nasıl kurulduğu mezuniyet sonrası el becerisini doğrudan etkiler. Bu bilgiyi ilgili fakültenin kendi sayfasından araştırmanız gerekir.

Dördüncü not: mevzuat tarafındaki durumu doğru anlayın. Bu bölümün diploması, 6343 sayılı Kanunun tanımladığı veteriner hekim unvanının kaynağıdır; unvan korumalıdır, diploma tescili ve serbest çalışmada oda üyeliği zorunludur ve yetkisiz icra hapis cezasına bağlanmıştır. Kanunun bin dokuz yüz elli dört tarihli metni yürürlükte olduğu için bazı kurum adları tarihseldir; bugünkü karşılıklarını ilgili bakanlığın kendi sayfasından doğrulamanız gerekir. Bu rehberde kanunun para cezası tutarları bilerek yazılmadı.

Beşinci not: Bu rehber bölümün ne olduğunu anlatır; hangi üniversiteye hangi puanla girileceğini anlatmaz. Taban puan, başarı sıralaması ve kontenjan her yıl değişir ve tek geçerli kaynağı ÖSYM tercih kılavuzu ile YÖK Atlas'tır. Bu sayfada bilerek puan, sıralama ya da maaş rakamı verilmiyor: eksik bilgi, yanlış bilgiden iyidir.