Zootekni

Zootekni dört yıllık bir lisans programıdır ve ziraat fakülteleri bünyesinde okutulur. Konusu çiftlik hayvanlarıdır: sığır, koyun, keçi, kanatlı hayvanlar, arı ve su ürünlerinin bir kısmı. Programın sorusu tek cümleyle şudur: bu hayvanlardan hangi koşullarda, hangi besleme ve hangi genetik yapı ile sürdürülebilir biçimde ürün alınır.

"Ürün" sözü burada geniştir: süt, et, yumurta, yapağı, bal ve damızlık hayvanın kendisi. Zootekni bu ürünün hem miktarını hem niteliğini belirleyen etkenleri inceler ve bu etkenleri dört başlıkta toplar.

Birinci başlık yetiştirmedir. Hayvanın hangi barınakta, hangi sıcaklık ve havalandırma koşullarında, hangi sürü büyüklüğünde ve hangi bakım programıyla tutulduğu verimi doğrudan etkiler. Bu başlık kısmen mühendislik, kısmen işletme, kısmen de hayvan davranışı bilgisidir.

İkinci başlık beslemedir ve programın en teknik yarısı burasıdır. Yemin içindeki besin maddelerinin hayvanın sindirim sisteminde ne olduğunu, hangi hayvanın hangi dönemde neye ihtiyaç duyduğunu, rasyonun nasıl kurulduğunu ve yemin nasıl üretilip saklandığını inceler. Bu başlık kimya ve biyokimya bilgisi ister.

Üçüncü başlık genetik ve ıslahtır. Bir sürünün verimi kuşaklar boyunca seçim yapılarak yükseltilir; hangi hayvanın damızlık olarak kullanılacağı, kayıtların nasıl tutulacağı, verimin ne kadarının kalıtımdan ne kadarının çevreden geldiği bu başlığın sorularıdır. Zootekninin en uzun vadeli tarafı budur: bu alanda alınan bir karar birkaç kuşak sonra sonuç verir.

Dördüncü başlık üreme ve sürü yönetimidir. Üreme biyolojisi, yapay tohumlama, doğum, buzağı ve kuzu bakımı, sürü kayıtlarının tutulması ve işletmenin planlanması bu başlığa girer. Bu tarafta iş, tek hayvanla değil sürünün bütünüyle ilgilidir.

Bölümün bir de ziraat kimliği vardır ve tercih öncesinde bu genellikle gözden kaçar. Zootekni bir ziraat fakültesi bölümüdür; planında tarla bitkileri, yem bitkileri, tarımsal ekoloji, meteoroloji ve ölçme bilgisi gibi dersler bulunur. Sebebi basittir: hayvanın yediği şey topraktan gelir. Yem bitkisi üretimini bilmeyen biri besleme tarafını da eksik bilir.

Bu iki alan aynı hayvana bakar, ama aynı soruyu sormaz. [Veterinerlik](/bolum/veterinerlik) hayvan hastalıklarının teşhisi ve tedavisi ile hayvan sağlığının korunmasını konu alır ve kendi meslek mevzuatına tâbi bir hekimlik alanıdır. Zootekni ise hayvanın hasta olmadığı zamanki verimiyle ilgilenir: yetiştirme, besleme, üreme ve ıslah. Kabaca söylenirse biri hastalığın, diğeri verimin bilimidir; ikisi sahada sürekli birlikte çalışır ama diploma, yetki ve mevzuat bakımından ayrıdır.

Bu ayrım tercih bakımından önemlidir, çünkü hayvan sevgisiyle yola çıkan bir öğrenci iki bölümü karıştırabilir. Zootekni mezunu hayvana teşhis koyup tedavi uygulayan kişi değildir. Kimin hangi işi yapmaya yetkili olduğu ilgili mevzuatta düzenlenir; bu rehber o mevzuatı incelemedi ve bu konuda hiçbir iddiada bulunmuyor.

Ziraat fakültesi içindeki komşu bölümler de ayrıdır. [Tarla bitkileri](/bolum/tarla-bitkileri) bitkisel üretimin tarla ölçeğini, [bahçe bitkileri](/bolum/bahce-bitkileri) meyve, sebze ve süs bitkilerini, [bitki koruma](/bolum/bitki-koruma) ise zararlı ve hastalıklarla mücadeleyi konu alır. Zootekni bunların hayvan tarafındaki karşılığıdır ve yem bitkileri konusunda tarla bitkileriyle doğrudan kesişir.

Ürünün çiftlikten sonraki yolu başka bir alanın işidir. Sütün, etin ve yumurtanın işlenmesi, saklanması ve ürüne dönüşmesi [gıda mühendisliği](/bolum/gida-muhendisligi) alanına girer. Genetik ve laboratuvar tarafı ilgi çekiyorsa [biyoloji](/bolum/biyoloji) ile [moleküler biyoloji ve genetik](/bolum/molekuler-biyoloji-ve-genetik) rehberlerine bakılmalıdır; bu iki bölüm zootekniden farklı olarak üretim işletmesini değil canlının kendisini merkeze alır.

Aşağıdaki plan Bursa Uludağ Üniversitesi Ziraat Fakültesi Zootekni bölümünün bilgi paketinde yayımlanan lisans ders planıdır. Kaynak sayfa programın lisans düzeyinde, dört yıllık ve öğretim dilinin Türkçe olduğunu belirtir.

Birinci yarıyılda Meteoroloji, Genel Botanik, Fizik, Kimya, Temel Matematik I, Laboratuvar Güvenliği, Tarımsal Ekoloji, Kariyer Planlama, Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi I, Türk Dili I ve Yabancı Dil I bulunur. İkinci yarıyılda Ölçme Bilgisi, Teknik Resim, Zooloji, Temel Matematik II, Ekonomi, Temel Bilgi Teknolojileri, Analitik Kimya, Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi II, Türk Dili II ve Yabancı Dil II yer alır. İlk yıl büyük ölçüde ziraat fakültesinin ortak temelidir: kimya, fizik, botanik, zooloji ve ekoloji.

Üçüncü yarıyılda Akışkanlar Mekaniği, Malzeme Bilgisi, Genel Mikrobiyoloji, İş Sağlığı ve Güvenliği I, Tarla Bitkileri, Hayvan Yetiştirme İlkeleri ile seçmeli dersler okutulur. Dördüncü yarıyılda Hassas Tarım Teknolojileri, İş Sağlığı ve Güvenliği II, Staj I, Yembitkileri Yetiştirme, Genetik, İstatistik, Çiftlik Hayvanlarının Anatomisi ve Fizyolojisi ve seçmeli dersler vardır. Bölümün kendi dersleri ikinci yılda başlar: Hayvan Yetiştirme İlkeleri ile genetik ve anatomi aynı yıl içinde girer.

Beşinci yarıyılda Mesleki Uygulama I, Hayvan Besleme Biyokimyası, Çiftlik Hayvanları Genetiği, Üreme Biyolojisi ve Yapay Tohumlama ile seçmeli dersler yer alır. Altıncı yarıyılda Araştırma ve Deneme Metodları, Besleme Fizyolojisi ve Metabolizma, Arıcılık, Mesleki Uygulama II, Doğum Bilgisi, Hayvan Sağlığı ve seçmeli dersler bulunur. Üçüncü yıl programın çekirdeğidir: besleme biyokimyası, genetik, üreme ve besleme fizyolojisi bu yıl içinde geçer.

Yedinci yarıyılda Yemler Bilgisi ve Yem Teknolojisi, Kanatlı Hayvan Yetiştirme, Hayvan Islahı, Kanatlı Hayvanların Beslenmesi, Tasarım I ve seçmeli dersler okutulur. Sekizinci yarıyılda Staj II, Sığır Yetiştirme, Küçükbaş Hayvan Yetiştirme, Büyükbaş ve Küçükbaş Hayvan Besleme, Tasarım II ve seçmeli dersler yer alır. Son yıl tür bazına iner: kanatlı, sığır ve küçükbaş ayrı ayrı ele alınır ve ıslah dersi bu yılda gelir.

Plan hakkında üç açıklama gerekiyor. Birincisi, kaynak sayfa dördüncü yarıyıldaki dersi "Yembitkileri Yetiştirme" biçiminde, birleşik yazımla yayımlamıştır; bu rehber ders adını kaynaktaki yazımıyla veriyor ve yayımlanmış ders adlarını düzeltmiyor. İkincisi, planda her dönemde seçmeli ders bulunmakla birlikte seçmeli havuzun tamamı kaynak sayfada yayımlanmamıştır; bu yüzden bu rehber seçmeli ders adı vermiyor. Üçüncüsü, plan tek bir üniversitenin planıdır; aynı adı taşıyan bölümler kimi üniversitede besleme tarafına, kimisinde ıslah ve genetik tarafına ağırlık verir.

Planda iki staj ve iki mesleki uygulama dersi vardır. Bu bölüm işletme görmeden öğrenilmez; süt sığırı işletmesi, kanatlı işletmesi ve yem fabrikası görmek eğitimin parçasıdır.

Bu alanın en doğrudan çalışma yeri hayvancılık işletmeleridir. Süt sığırı ve besi işletmeleri, kanatlı üretim tesisleri, kuluçkahaneler, koyun ve keçi işletmeleri, damızlık işletmeleri ve arıcılık işletmeleri bu bölümün anlattığı işi fiilen yapar. Buradaki iş sürü kayıtlarını tutmak, rasyon hazırlamak, üreme programını yürütmek, barınak koşullarını izlemek ve verimi takip etmektir.

İkinci alan yem sanayidir ve mezunların önemli bir kısmı burada çalışır. Yem fabrikalarında rasyon formülasyonu, hammadde alımı ve kalite kontrolü, üretim planlaması ve saha danışmanlığı yapılır. Yem sektörü zootekni bilgisini en yoğun kullanan sanayi kolu sayılabilir.

Üçüncü alan damızlık ve genetik hizmetlerdir: damızlık materyal üretimi ve dağıtımı, yapay tohumlama hizmetleri, kayıt ve verim denetimi sistemleri, yetiştirici birliklerinin teknik kadroları. Bu işlerin bir kısmı yetki ve belgeye bağlıdır; hangi işin hangi belgeyle yapılabileceği ilgili mevzuatta düzenlenir ve bu rehber o mevzuatı incelemedi.

Dördüncü alan gıda ve ilaç sanayinin saha tarafıdır. Süt ve et işleyen tesislerin hammadde tedarik birimleri, hayvan sağlığı ve besleme ürünleri satan şirketlerin teknik satış ve saha danışmanlığı kadroları bu bilgiyi kullanır.

Beşinci alan kamu ve sivil toplumdur: tarım ve hayvancılıkla ilgili kamu kurumlarının teknik birimleri, araştırma enstitüleri, yetiştirici birlikleri ve kooperatifler. Kamu görevine giriş usulleri ve kadro unvanları kanun ve yönetmeliklerle düzenlenir; bu rehber o mevzuatı incelemedi ve hangi kadroya nasıl atanıldığı konusunda hiçbir iddiada bulunmuyor.

Altıncı alan akademidir. Hayvan besleme, hayvan yetiştirme, biyometri ve genetik ile yemler ve yem teknolojisi bu bölümün doğal lisansüstü yönleridir.

Bu sayfada hiçbir maaş, gelir ya da ücret rakamı yer almıyor. Bu alanda gelir işletmenin ölçeğine, bölgeye ve işin niteliğine göre değişir; uydurma bir rakam vermek bir rehberin yapabileceği en zararlı şeydir.

Hayvanla çalışmaya isteklilik bu bölümde ön koşuldur, ama bu isteklilik hayvan sevgisinden farklıdır. Burada hayvan bir üretim varlığıdır; sürüyle, kokuyla, çamurla ve sabah erken saatle çalışmayı gerektirir. Sahayı romantize eden bir öğrenci ilk staj döneminde hayal kırıklığı yaşar.

Biyoloji ve kimya ile rahat olmak gerekir. Besleme tarafı biyokimya, genetik tarafı olasılık ve istatistik ister. Sayısal derslerden büsbütün kaçan bir öğrenci planın en önemli iki dersinde zorlanır.

Kayıt tutmaya ve veriye yatkınlık büyük avantajdır. Bu alanda ıslah, ölçülmüş ve kaydedilmiş veriyle yapılır. Tablo tutmayı sıkıcı bulan biri bu mesleğin en değerli tarafını kullanamaz.

İşletme bakışı fayda sağlar. Hayvancılık bir üretim işletmesidir; maliyet, planlama ve ölçek kararları verimden ayrı düşünülemez. Ekonomiye tümüyle kapalı olmayan bir öğrenci bu alanda daha çabuk yol alır.

Sabır şarttır. Islah çalışmasının sonucu kuşaklar sonra görünür; hızlı sonuç bekleyen biri bu alanın temposunu yorucu bulur.

Birinci not: yukarıda anılan 5996 sayılı Kanun bir meslek kanunu değildir ve bu bölümden mezun olan kişiye unvan, yetki ya da belge vermez. Kanun, kapsamına aldığı konularda resmî kontrol ve yaptırım düzenini kurar. Rehberin bu kanuna dayanması, bölümün anlattığı işin kamusal çerçevesini göstermek içindir; kanunun kapsam maddesinde zootekni konularının adıyla sayılması bu ilişkiyi doğrudan kurar.

İkinci not: bu rehber diploma unvanı konusunda hiçbir iddiada bulunmuyor. Ziraat fakültesi bölümlerinde verilen unvan ve bu unvanın hangi işlerde yetki doğurduğu ilgili mevzuatta düzenlenir; doğru kaynak tercih edilecek üniversitenin bilgi paketi ile mevzuatın güncel metnidir.

Üçüncü not: yukarıdaki ders listesi tek bir üniversitenin planıdır, seçmeli havuzu kaynak sayfada tam olarak yayımlanmadığı için buraya yazılmamıştır ve bir ders adı kaynaktaki yazımıyla bırakılmıştır. Tercih edilecek üniversitenin bilgi paketi ve ders planı mutlaka açılıp okunmalıdır.

Dördüncü not: bu bölüm sayısal puanla, ÖSYM tercih kılavuzunun lisans programlarını içeren tablosundan tercih edilir. Zootekni ile veterinerlik ayrı programlardır; hayvanla ilgilenmek isteyen aday iki programın ne yaptığını ayrı ayrı okumalıdır. Programın hangi üniversitelerde açık olduğu, öğretim türü ve kontenjanı yıldan yıla değişir; bu bilgilerin tek geçerli kaynağı ilgili yılın tercih kılavuzudur.

Beşinci not: Bu rehber bölümün ne olduğunu anlatır; hangi üniversiteye hangi puanla girileceğini anlatmaz. Taban puan, başarı sıralaması ve kontenjan her yıl değişir ve tek geçerli kaynağı ÖSYM tercih kılavuzu ile YÖK Atlas'tır. Bu sayfada bilerek puan, sıralama ya da maaş rakamı verilmiyor: eksik bilgi, yanlış bilgiden iyidir.