Fen Bilgisi Öğretmenliği

Fen Bilgisi Öğretmenliği dört yıllık bir eğitim fakültesi lisans programıdır. Programın konusu tek bir doğa bilimi değildir: fizik, kimya, biyoloji, astronomi ve yer bilimi aynı diploma altında birlikte okutulur, üstüne bunların nasıl öğretileceği ayrı bir uzmanlık alanı olarak ele alınır.

Bu ikili yapı bölümü anlamanın anahtarıdır. Bir fen fakültesi programı öğrenciyi tek bir bilimin içine doğru derinleştirir. Fen Bilgisi Öğretmenliği ise iki yönde birden genişler: bir yanda dört ayrı doğa biliminin temel düzeyi, öbür yanda eğitim bilimleri ve öğretmenlik uygulaması. Mezunun elinde tek bir bilimin en ileri seviyesi değil, birbirine bağlanmış birkaç bilimin öğretilebilir hâli bulunur.

Programın adı ile bir okul dersinin adı arasındaki yakınlık tesadüf değildir; ancak hangi öğretmenin hangi kademede hangi dersi okutacağı, Millî Eğitim Bakanlığının atama ve ders okutma düzenlemeleriyle belirlenir. Bu rehber o düzenlemelerin metnine erişmediği için kademe, ders adı ya da atama şartı iddiasında bulunmayacaktır.

Bu bölümü tercih listesine yazan öğrencinin en sık karıştırdığı şey, programı bir fen fakültesi programının kısaltılmış hâli sanmaktır. Değildir; farklı bir şeydir.

Bu rehberin incelediği Bursa Uludağ Üniversitesi Fen Bilgisi Öğretmenliği ders planında doğa bilimleri dersleri Fizik I, Fizik II, Fizik III, Kimya I, Kimya II, Kimya III, Biyoloji I, Biyoloji II ve Biyoloji III olarak sıralanır; bunlara Genel Matematik I ve II, Yer Bilimi ile Astronomi eklenir. Yani her bilim, o bilimin lisans diplomasını verecek derinlikte değil, öğretilebilecek bir temel oluşturacak genişlikte okutulur.

Planın öbür yarısı ise bir fen fakültesi programında hiç bulunmayan derslerden oluşur: Eğitime Giriş, Eğitim Felsefesi, Eğitim Sosyolojisi, Eğitim Psikolojisi, Öğretim İlke ve Yöntemleri, Eğitimde Araştırma Yöntemleri, Öğretim Teknolojileri, Eğitimde Ölçme ve Değerlendirme, Sınıf Yönetimi, Türk Eğitim Tarihi, Türk Eğitim Sistemi ve Okul Yönetimi, Eğitimde Ahlak ve Etik, Okullarda Rehberlik, Özel Eğitim ve Kaynaştırma, Öğretmenlik Uygulaması I ve Öğretmenlik Uygulaması II. Bunların üstüne alana özgü öğretim dersleri gelir: Fen Öğrenme ve Öğretim Yaklaşımları, Fen Öğretim Programları, Fen Öğretimi I ve II, Fen Öğretimi Laboratuvar Uygulamaları I ve II, Disiplinlerarası Fen Öğretimi, Fen Öğretiminde Okul Dışı Öğrenme Ortamları, Bilimin Doğası ve Öğretimi.

Fark buradadır: fizik bölümü mezunu fiziği bilir, fen bilgisi öğretmenliği mezunu fizik, kimya ve biyolojinin temelini bilir ve bunları bir sınıfta öğretmenin yöntemini bilir. İkisi birbirinin eksik hâli değil, iki ayrı meslek hazırlığıdır. Fiziğin kendisini derinleştirmek isteyen okuyucu [fizik](/bolum/fizik), kimyanın kendisini isteyen [kimya](/bolum/kimya), biyolojinin kendisini isteyen [biyoloji](/bolum/biyoloji) rehberine bakmalıdır.

Aynı karışıklık öğretmenlik programları arasında da yaşanır. [Sınıf öğretmenliği](/bolum/sinif-ogretmenligi) bütün dersleri tek elden yürüten bir formasyon verir; [ilköğretim matematik öğretmenliği](/bolum/ilkogretim-matematik-ogretmenligi) tek bir dersin öğretimine odaklanır; [sosyal bilgiler öğretmenliği](/bolum/sosyal-bilgiler-ogretmenligi) fen bilimlerinin değil sosyal bilimlerin birleşik hâlini okutur. Fen Bilgisi Öğretmenliği, birleşik olma özelliğini sosyal bilgiler öğretmenliğiyle, tek alana bağlı olma özelliğini matematik öğretmenliğiyle paylaşır.

Programın süresi dört yıl, yani sekiz yarıyıldır. 2547 sayılı Kanunun tanımıyla lisans, ortaöğretime dayalı ve en az sekiz yarı yıllık bir programı kapsayan yükseköğretimdir.

Aşağıdaki liste Bursa Uludağ Üniversitesi bilgi paketindeki Türkçe öğretim yapan Fen Bilgisi Öğretmenliği lisans programının ders planından alınmıştır ve tek bir üniversitenin planıdır. Üniversiteler arasında ders adları, sıralama ve seçmeli havuzları değişir; bu liste bir örnektir, ulusal bir zorunluluk listesi değildir.

Birinci yarıyıl: Fizik I, Kimya I, Genel Matematik I, Bilişim Teknolojileri, Eğitime Giriş, Eğitim Felsefesi, Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi I, Türk Dili I, Yabancı Dil I.

İkinci yarıyıl: Fizik II, Kimya II, Biyoloji I, Genel Matematik II, Eğitim Sosyolojisi, Eğitim Psikolojisi, Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi II, Türk Dili II, Yabancı Dil II.

Üçüncü yarıyıl: Fizik III, Kimya III, Biyoloji II, Fen Öğrenme ve Öğretim Yaklaşımları, Eğitimde Araştırma Yöntemleri, Öğretim İlke ve Yöntemleri ve seçmeli dersler.

Dördüncü yarıyıl: Biyoloji III, Fen Öğretim Programları, Yer Bilimi, Topluma Hizmet Uygulamaları, Türk Eğitim Tarihi, Öğretim Teknolojileri.

Beşinci yarıyıl: Fen Öğretimi I, Fen Öğretimi Laboratuvar Uygulamaları I, Astronomi, Türk Eğitim Sistemi ve Okul Yönetimi, Eğitimde Ölçme ve Değerlendirme.

Altıncı yarıyıl: Fen Öğretimi II, Fen Öğretimi Laboratuvar Uygulamaları II, Bilimsel Muhakeme Becerileri, Eğitimde Ahlak ve Etik, Sınıf Yönetimi.

Yedinci yarıyıl: Disiplinlerarası Fen Öğretimi, Çevre Eğitimi, Öğretmenlik Uygulaması I, Okullarda Rehberlik.

Sekizinci yarıyıl: Fen Öğretiminde Okul Dışı Öğrenme Ortamları, Bilimin Doğası ve Öğretimi, Öğretmenlik Uygulaması II, Özel Eğitim ve Kaynaştırma.

Bu plandan çıkan üç gözlem, bölümü tanıtmak için ders adlarından daha yararlıdır. Birincisi, laboratuvar programın merkezindedir: Fen Öğretimi Laboratuvar Uygulamaları iki yarıyıl boyunca sürer, yani deney yapmak değil deney yaptırmak öğretilir. İkincisi, Öğretmenlik Uygulaması iki ayrı yarıyıla yayılmıştır; son yıl büyük ölçüde okulda geçer. Üçüncüsü, Bilimin Doğası ve Öğretimi ile Bilimsel Muhakeme Becerileri gibi dersler bilginin kendisini değil bilginin nasıl üretildiğini konu alır; bu, alanın kendine özgü tarafıdır.

Programın birincil çıkışı öğretmenliktir. 657 sayılı Kanunun 36. maddesinin yukarıda alıntılanan bendi, eğitim ve öğretim vazifesiyle görevlendirilen öğretmenleri kendine ait bir hizmet sınıfına yerleştirir. Devlet okullarına öğretmen alımının merkezî sınav, atama ve yerleştirme süreçleriyle yapıldığı bilinir; ancak bu rehber o sürecin mevzuat metnini alıntılamadığı için sınav adı, taban puan, kontenjan ya da atama oranı vermeyecektir. Bu bilgiler her yıl değişir ve kaynağı ilgili yılın resmî kılavuzudur.

Özel okullar ve özel öğretim kurumları ikinci istihdam alanıdır. Buradaki işe alma ölçütleri kurumdan kuruma değişir ve merkezî bir atama sistemine bağlı değildir.

Öğretmenlik dışındaki alanlar, programın içeriğiyle doğrudan bağlantılıdır. Ders kitabı ve yardımcı kaynak yayıncılığı, dijital eğitim içeriği üretimi, ölçme ve değerlendirme birimlerinde soru yazarlığı, bilim merkezleri ve müzelerde eğitim programı tasarımı, okul dışı öğrenme ortamları için atölye kurgulama: bunların hepsi hem fen içeriğini hem öğretim yöntemini bilmeyi gerektirir ve mezunun eğitiminin tam olarak kesiştiği yerdir. Ders planındaki Fen Öğretiminde Okul Dışı Öğrenme Ortamları dersi bu alanı doğrudan hedefler.

Akademik yol da açıktır. Fen bilgisi eğitimi, fen eğitimi ve matematik ve fen bilimleri eğitimi başlıkları altında yüksek lisans ve doktora programları bulunur; buradan araştırmacılığa ve öğretim üyeliğine giden bir hat vardır. Ders planındaki Eğitimde Araştırma Yöntemleri dersi bu yolun ilk adımıdır.

Programın önemli bir sınırı vardır ve açıkça söylenmelidir: fen bilgisi öğretmenliği diploması, fizikçi, kimyager ya da biyolog unvanı vermez. Bu unvanların kullanımı kendi mevzuatına bağlıdır. Örneğin kimyagerlik unvanı 6269 sayılı Kanunun 1. maddesinde ayrıca düzenlenmiştir ve bu maddenin verdiği hak öğretmenlik diplomasından doğmaz.

Bu bölüm, doğa bilimlerinin tek bir dalına saplanmak yerine aralarındaki bağı kurmaktan hoşlanan öğrenciye uygundur. Bir olayı hem fizik hem kimya hem biyoloji tarafından açıklamayı zenginlik sayan biri burada rahat eder; yalnızca fizik istiyorum diyen biri ise dört yılın büyük bölümünü kendi alanı dışında geçirdiğini düşünebilir.

İkinci ölçüt anlatma isteğidir. Bu programın çıktısı bir bilgi yığını değil, o bilgiyi on bir yaşındaki bir çocuğun anlayacağı hâle getirme becerisidir. Bir şeyi bildiğine, ancak başkasına anlattığında ikna olan öğrenciler bu bölümde kendilerini bulur. Sabır, sesini kullanma, bir sınıfın dikkatini yönetme gibi beceriler burada yan yetenek değil, mesleğin kendisidir.

Üçüncü ölçüt laboratuvar isteğidir. Program iki yarıyıl boyunca laboratuvar uygulaması içerir ve mesleğin en verimli tarafı, çocuğa deney yaptırılan derstir. Malzemeyle uğraşmayı, kurulum yapmayı, bir şey patladığında paniklemeden devam etmeyi sevmeyen biri için bu ağır gelebilir.

Bölümün gerçekçi zorluğu istihdamın yapısıdır. Öğretmenlik, arzın ve talebin merkezî kararlarla buluştuğu bir alandır; mezuniyetle atanma arasında geçen süre kişiden kişiye ve yıldan yıla değişir. Bu rehber bu süre için bir sayı vermeyecektir, ama tercih yapan öğrencinin bu belirsizliği baştan bilmesi gerekir. Belirsizlikten hoşlanmayan ve mezuniyetin hemen ardından tanımlı bir işe girmeyi şart koyan biri için bu, dikkate alınması gereken bir risktir.

Kararsız kalan okuyucu için üç karşılaştırma yararlı olur: aynı kademede tek derse odaklanmak isteyen [ilköğretim matematik öğretmenliği](/bolum/ilkogretim-matematik-ogretmenligi), bütün derslerle ilgilenmek isteyen [sınıf öğretmenliği](/bolum/sinif-ogretmenligi), çocuğun gelişimine öğretim yerine destek tarafından bakmak isteyen [rehberlik ve psikolojik danışmanlık](/bolum/rehberlik-ve-psikolojik-danismanlik) ile [özel eğitim öğretmenliği](/bolum/ozel-egitim-ogretmenligi). Küçük yaş grubunu tercih eden için [okul öncesi öğretmenliği](/bolum/okul-oncesi-ogretmenligi), matematiğin kendisini merak eden için [matematik](/bolum/matematik) rehberi vardır.

Birinci not: bu sayfa hiçbir üniversite için taban puan, başarı sıralaması ya da kontenjan bilgisi vermez. Bu programın kontenjanları ve yerleştirme verileri ÖSYM tercih kılavuzunda ve YÖK Atlas'ta yayımlanır; tercih listesi ancak o iki kaynağa bakılarak yapılır.

İkinci not: öğretmenlik mesleğinin kanuni tanımı 1739 sayılı Kanunun 43. maddesinden çıkarılmıştır ve bu madde bugün mülgadır. Mesleğin güncel çerçevesi 7354 sayılı Öğretmenlik Meslek Kanunu'ndadır. Bu rehber o kanunun metnine erişemediği için aday öğretmenlik, kariyer basamakları ve sınav şartları hakkında hiçbir şey söylemiyor; bu konularda tek doğru kaynak kanunun kendi metnidir.

Üçüncü not: yukarıdaki ders listesi tek bir üniversitenin bilgi paketinden alınmıştır. Aynı adı taşıyan programların ders planları üniversiteden üniversiteye değişir. Tercih edilecek üniversitenin kendi bilgi paketine bakmak, genel bir listeye güvenmekten her zaman iyidir.

Dördüncü not: devlet okullarına atanma süreci, alan bazlı kontenjanlar ve mezun sayıları bu sayfada yer almıyor. Bunlar yıllık olarak değişen idari verilerdir ve yalnızca ilgili yılın resmî duyurularından öğrenilebilir. Bir rehberin bu sayıları ezberden vermesi, öğrenciyi eski veriyle yanlış yere yönlendirmek olur.

Beşinci not: Bu rehber bölümün ne olduğunu anlatır; hangi üniversiteye hangi puanla girileceğini anlatmaz. Taban puan, başarı sıralaması ve kontenjan her yıl değişir ve tek geçerli kaynağı ÖSYM tercih kılavuzu ile YÖK Atlas'tır. Bu sayfada bilerek puan, sıralama ya da maaş rakamı verilmiyor: eksik bilgi, yanlış bilgiden iyidir.